Nazis

... INT PR‏ פיל געלייענט וועגן OMT‏ אידישן חורבן ביי היטלערץ, איך האָב געזען פילמען וועגן דאָזיקן WoW‏ גיהנום, DIN ANT PNR‏ גערעדט מיט על °D‏ נס געראַטעװועטע TPN‏ פון די נאַציס, אָבער WN‏ איך INT‏ געזען די אומבאַשרייבלעכע ענדערונגען אין דער שטאָט פון מיין געבורט און קינדהייט, האָט PA ONT‏ אויפגעטריסלט MIN‏ דעם העכסטן אופן, ...

פרייטיק PID‏ דעם 27טן יוני 1941, Vom‏ אַרײנקומען פון די נאַצישע רוצחים PP‏ ביאַליסטאָק, הויבט PT‏ אָן דער גיהנום-לעבן IND‏ די דאָרטיקע אידן. אַרײינגעקומען זיינען די היטלעריסטישע מערדערס דורך דער מאַזאָויעצקא OND‏ באַלד האָבן PTT‏ אויך דערנענטערט צו די געדיכט-באַ- וואוינטע אידישע גאַסן, װי ברייטע TX‏ שמאָלע פּיאסקעס, סענדערס, סוראַזער, סוכע, פיש-מאַרק און אַנדערע. אַ ORY‏ TD‏ די היטלעריסטישע מערדערס האָבן גלייך PAN‏ אַריינגץ- װאָרפן PR‏ אידישע הייזער צינד-באַמבעס TN‏ אויפרייס- מאַטעריאַל, TD‏ דעם זיינען, פאַרשטייט “PT‏ געווען TIN‏ באַלד קרבנות. אַנדערע נאַציס האָבן מיט סאַדיסטישער ברוטאַליטעט אַרױסגעשלעפּט אידישע מענער פון די הייזער, וועמען מען האָט באגלייט TID‏ שלאָגן TIN‏ קלעפּ אַרײינגעטריבן PNR‏ דער גרויסער שוהל. ווען די שוהל PR‏ געווען pw‏ פול געפּאַקט מיט אידן, ONT PR‏ היליקע געבעט-הויז אַרומגערינגלט געװאָרן מיט נאצישע “IND‏ דאַלן. באַװאַפנטע TD‏ קאָפּ ביז פיס, TINT‏ די היטלעריסטן אַרײנגעװאָרפן צינד-באָמבעס PX‏ דער שוהל PN OND‏ באַלד אַרומגעכאַפּט TANYA‏ פון העלישע פלאַמען. די גרויסע שוהל, וואו עס זיינען געווען פאַרשפּאַרט צוויי טויזנט TPR‏ האָט געברענט אַרום 24 שע ...

איידער נאָך דער אידן-ראַט PT ONT‏ איינגעשטעלט TIN‏ אָנגעהויבן PT‏ טעטיקייט TANT‏ די נאַצישע פירער שוין גע- פאָדערט, IN‏ מען זאָל צושטעלן טויזנטער אידישע מענער און פרויען PIN‏ צװאַנגס-אַרבעט. די אידן האָבן געמוזט אַרבעטן ביי I.‏ שווערע באַדינגונגען, וואו מען איז גע- שלאָגן TIN‏ געפּײניקט געװאָרן. גלײיכצייטיק מיט דעם, TINT‏ אידן PIN‏ געמוזט צושטעלן צו די OMNI‏ צירונג, פוטער- װאַרג, לעדער, זיידענע קאָלדערעס, פּוכענע קישנס TIN‏ ענלעכעס. יעדע פאַָדערונג פון די נאַצישע הערשער ONT‏ פון די TPN‏ געמוזט אויסגעפירט TY‏ פּינקטלעך, “AND PR‏ לויף פון 48 שעה, אונטער דער דראָאונג PD‏ שווערע סאַנקציעס. אַחוץ די פאַדערונגען צו דעם אידן-ראָט וועגן צושטעלן TDN‏ צו דער אַרבעט און די קאַנטריבוציעס, פלעגן די געשטאַפּאַ-לײט כסדר TOON PIN‏ כאַפּן אידן PR‏ די גאַסן, עס האָט געהייסן, IN‏ די אידן PY‏ געשיקט PN TUN‏ אַרבעט. אין דער אמת'ן WIT WAIN‏ אַזעלכע “IND TDN‏ פּײניקט געװאָרן TID‏ די היטלעריסטישע מערדערס. די נאַציס פלעגן PAN‏ ראַבירן אידישע הייזער, MT‏ האָבן צוגץ- ...

לויט אַ באַפּעל פון די נאַצים, קלייבט מען זיך אַריבער פון אַלע טיילן שטאָט px‏ דער געטאָ POS‏ ...

... צוימטן תהום, אַרײינגעקװועטשט PR‏ ענגשאַפט, ONT‏ ביי אַלעמען אַרױסגערופן אַ שרעק. פיל TINT TPR‏ ניט “YX‏ װאָלט גלויבן PR‏ דעם, מען ONT‏ צווישן “YX POON PT‏ שמועסט, PN ONT IN‏ בלויז אַ קלאַנג, אַזױ װוי עס JAN PR‏ געווען PN‏ יענער צייט מיט אַנדערע MYT‏ ליידער אָבער ONT PR‏ געווען אמת, אַ ביטערער אמת, PR OND‏ גלייך VP TINIAN‏ געװאָרן PR‏ טרויעריקער ווירקלעכקייט, פון אָנהױב האָבן די היטלעריסטן געװאָלט אָפּגעבן AND‏ דער IND NOVA‏ די TPN‏ בלויז דעם געגנט פון די פּיאַסקעס, כאַנאיקעס און אַלע אַנדערע אַרומיקע געסלעך פון דעם אַמאָליקן אידישן געדיכטן פאָלקס-לעבן, PN OND‏ אָפּגץ- ברענט געװאָרן גלייך ביים אָנהױב, ווען די נאַציס זיינען אַרײינגעקומען PN‏ דער שטאָט און TANT OT‏ אונטערגעצונדן יענעם געגנט, וי PIN‏ געמאַרדעט TN‏ גערויבט ביי TPR‏ אָבער NOY TIN]‏ עס PR‏ געווען IN‏ אינטערווענץ פון דעם

... ONT WOW‏ פאַרברענען די גרויסע שוהל האָבן די נאַציס שפּעטער PIN‏ פאַרניכטעט OND YON‏ תפילה, אונטער פאַרשיידענע אויסריידן, די היטלעריסטישע ואַנדאַלן TINT‏ אפילו ניט פאַרגעסן WW‏ פאַרברענען די שמות, PONT TPN OTD‏ ניט האָבן פון OND‏ צו לערנען און דאַוונען. ND YON‏

... עד IND‏ די אויפשריפטן TD‏ די לעצטע ביאַליסטאָקער PR‏ ביאַליסטאָק, OND)‏ האָט PT‏ געפונען INI‏ געציילטע טעג, אונטער דער הערשאַפט פון די נאַציס. דעם 27טן יולי, 1944, זענען PP PUN‏ ביאַליסטאַק די ערשטע אָפּטײלן פון דער רויטער PAIN‏ צוזאַמען מיט פּאַרטיזאַנער-אָפּטײלן, צווישן זי אויך ניט IPI‏ אידן. 5 מינוט AND‏ זייער סוף PR)‏ ביאַליסטאָק) TANT‏ די רוצחים נאָך באַוויזן אויסצוקוילן די לעצטע אידן, װאָס PT TANT‏ געפונען אונטער זייער שמירה, אָבער די צוואות פון די קרבנות זענען פאַרבליבן. שטום און אומבאַוועגלעך זענען מיר געשטאַנען פאַר די היליקע אותיות פאַראייביקט אויף די ווענט פון דער MOON‏

PIN‏ מיט אַ גענויער פּינקטלעכקייט פאַרשריבן וועגן דער העראָאישער און ממש איבערמענטשלעכער העלדישקייט TD‏ דער אידישער יוגנט, קעגן די נאַציס. PN MN‏ אויך געווען PNR‏ געטאָ TW‏ די פאַרצווייפלטע אידן, ווען די נאַצישע רוצחים האָבן דאָרט דורכגעפירט זייער ענדגילטי" קע ליקװוידאַציע TD‏ דער ONT DR NOVA‏ אַרױסשיקן די אידן אויף אומקום,

די שיסערייען NOVA PR‏ זיינען געװאָרן אַלץ “INOW‏ קער און שטאַרקער. מיר אָבסערווירן דורך אַ PRIN?‏ מויער די באַװועגונג NT NOVA PR‏ שלעפּט מען אידן TID‏ באַהעלטענישן “INDO,‏ דאָרט הערן PT‏ האַרצרייסנדע YA‏ וויינען TD‏ פרויען און קליינע קינדער. PR‏ מאָמענט, ווען די דייטשן האָבן באַלאַגערט אונזער גאַס, זיינען צו אונז אויף די טרעפּ אַרױפגעלאָפן די צוויי ברידער PR‏ אַ שוועסטער גאזשאלטשאני מיט IX‏ אויסגעשריי: TDN,‏ ראַטעװעט, ONT)‏ עס PT OWN‏ מיט אייך, PT OMT‏ אויך מיט אונז, WAN‏ האָט רחמנות, לאָזט אונז אַרײן, ראַטעװעט?". עס “AND PR‏ שטענדלעך געווען x‏ גרויסע ריזיקע, ווייל ONT‏ װאָלט “YX‏ קענט ברענגען די נאַציס אויף די שפּורן פון אונזער PUT‏ אָבער ONT ON‏ מען אַ PINT‏ ניט העלפן אידן IN PR‏ אומ- גליק, האָבן מיר זיי אויפגענומען. ...

... נאָך דעם זיג פון דער רויטער אַרמײ, PMB TN‏ איז באַפרײיט געװאָרן TD‏ די נאַציס, ONT‏ אָנגעהױיבן “DIAN‏ שפּאַצירן אַ שװואַכינקער, פאַרדאַרטער, PR‏ װאָלט געזאָגט אַ ראַכיטישער, אידנטום, | ...

... ,סכראַנעס" אַנטדעקט, און מער PW TANT‏ די נאַציס ניט אַזױ שטאַרק געזוכט. TANT MT‏ געטראַכט אַז עס PR PW PN‏ TOR PP PROD MND‏ לעבעדיקער PN‏ ניט געבליבן. די אַנט- דעקטע האָט מען פאַרשיקט PNR‏ די פאַרניכטונג-לאַגערן, TID‏ TINY‏ זיי זיינען, פאַרשטענדלעך, מער WI‏ צוריקגעקומען. ...

... זיינען דאָרט געהאַלטן געװאָרן עטלעכע טעג בעת די youn‏ היצן, TOV IX‏ און IN‏ טרינקען. מען איז געווען “DIAN‏ גערינגלט TX‏ באַװאַכט TD‏ נאַציס TX‏ אוקראַינער מיט ביקסן, זיי האָבן PIN‏ געשאָסן אין דער לופט און PUN ONO‏ PX ON‏ געווען אַ װאָרענונג, אַז קיינער זאָל ניט פּרובירן צו אַנטלױיפן,

... ווען דער טראַנספּאָרט מיט די TDN‏ פון דער ביאַלי- סטאָקער געטאָ TID PX‏ אומגעגנט PN‏ פאַרבײגעפאָרן סטאַראָשעלץ PX‏ לאַפּי, האָבן אידן אָנגעהיבן “DIN‏ שפּרינגען TID‏ די װאַגאָנען. מען ONT‏ דאַמאָלט צווישן זיך געשמוסט TIN‏ עס DW PN‏ געווען קלאָר, IN‏ מען פירט אונז קיין טרעבלינקע. כמעט אַלע װאָס זיינען “DVN‏ געשפּרונגען PD‏ די װאַגאַנען זיינען דערשאָסן געװאָרן, ווייל PR‏ דרויסן PIN‏ דעם AYN‏ זיינען געשטאַנען באַװאַ- פענטע נאַציס מיט הינט. PIN TIT MT‏ געווען אין די “NV‏ בודקעס WN‏ די װאַגאָנען. די נאַציס TINT‏ דאַמאָלט JN‏ ...

... יעדעס מאָל PNR WN‏ דערמאָן PT‏ וועגן WAY?‏ צייט wh‏ איך PI‏ געראַטעוװועט געװאָרן TD‏ אומקום ביי היטלערץ, זייענדיק פאַרשטעלט OPN‏ מאַן, TX‏ ווען PNR‏ טראַכט װועגן די שרעקלעכע ליידן INT PR OND‏ דערביי דורכגעמאַכט, ONT PNR‏ אַלץ IND‏ מיר ווידער אַ פּיינלעכע איבערלעבעניש. אַלץ לעבט ווידער אויף אין מיין זכרון, עס לאָזט ניט אָפּ. WAN‏ מען דאַרף דערציילן WIV‏ שרעק- לעכער צייט TX IRD‏ ביי די נאַציס, זאָלן AVN‏ דעם אויך TO MN‏ די איצטיקע נייע און די קומענדיקע דורות, ...

מיסיעס. מיר TARA‏ קיינמאָל ניט געוואוסט AI‏ עס איז אַ פריינט און ווער אַ מסור. OI‏ גליק זיינען PIN‏ געווען YO‏ פראַנצויזן, וועלכע האָבן ניט מיטגעאַרבעט מיט די נאַציס TNX‏ האָבן TNX‏ געהאָלפן אױסבאַהאַלטן אידישע קינדער, האָבן אונז געהאָלפן איינשאַפן פאַלשע דאָקומענטן IND‏ TIX TPN‏ איינקויפן געווער AND‏ אונזערע קאַמפס גרופּן, ...

... My family and I lived in a small apartment on the third floor of a modest building. Desolation surrounded us. Because very few structures remained, I was able to see the distant forests directly from my window. All that was left of the Great Synagogue, burned by the Nazis when they first arrived, was its large dome, now a memento of death clamoring for revenge from its rest- ing place on the ground. It was spring; warm weather encouraged the broken Jews to hope for better times. Each day we heard bulletins on the radio about new Allied victories. The Third Reich, which had looked forward to a thousand-year reign, was smashed. ...

... I felt guilty that I survived and my loved ones did not. What meaning could my life have when all the love that I had known from childhood had been wrenched away by the Nazis. I was torn between wanting to enter the broken frame of my house in which, to my horror, I might find the skeletons of my lost relatives, and leav- ing — which I could not physically bring myself to do. ...

‘“We want the Jewish people in the entire world to know that our youth bravely fought for their lives and for the honor of our nation. After the heroic example of the Warsaw ghetto, we lived through in recent months a beautiful, noble fight carried on by the Jews of Bialy- stok... The liquidation of the Bialystok ghetto began on August 16, 1943... Fierce battles took place on several streets. The Nazis brought up about a thousand soldiers and Gestapo officers, as well as many divisions of Ukrainians. The Jews primarily had the use of hand grenades and Molotov cocktails. They also had a few machine guns and they fought with extraordinary deter- mination...Several hundred Germans and Ukrainians were killed or wounded in these battles... The bitter combat lasted for eight days and sporadic armed resis- tance by the Jews continued for a month, until Sep- tember 16, 1943. The heroic battle of Bialystok will be recorded by history with the same high regard as the Warsaw ghetto uprising.” ...

Then came another day — more gruesome than all that had preceded it. We were all loaded onto a special wagon, used to cart off condemned men to be shot, and, under stringent security by police armed with machine guns, we were taken to an open field in the Augustow Forests. The Nazis equipped us with shovels and hooks. Not knowing for what purpose we were to use these implements, we understood nevertheless that something terrible lay ahead. The place where we were left was cordoned off with barbed wire and surrounded by police with machine guns. ...

... The din of the soldiers’ movements and the tumult spread hysteria inside the shelter. People began scream- ing. Not long afterward, the Nazis were seen taking away young Jewish boys and girls who were as pale as chalk. As they were being led away, they sang revolu- tionary songs. ...

In some cases, Jews who had succeeded in escaping from the gardens were captured by sadistic Poles, who handed them over to the Nazis. These unfortunates were shot on the spot in the presence of the Poles, who laughed in delight to see the Jews murdered. ...

... On Friday, August 1, 1941, several weeks after the Nazis occupied Bialystok, the ghetto for the Jews was completed. Ghettos were also built in smaller towns near Bialystok. Each day the Jews learned of new edicts that made their lives more unbearable. The introduc- tion of the ghetto shattered all hope. That they would ...

... diction over the city, ruling for more than a century — until the first World War. Poland took over in 1919 until the outbreak of World War 11 in 1939, when for two years the Russians controlled Bialystok. The Nazis captured the city in 1941 and destroyed it in 1943. ...