Treblinka

... צווישן די בילדער TIT OND‏ פאַרעפנטלעכט TANYA‏ PR‏ דער , ביאַליסטאָקער שטימע", האָט דעם שווערסטן איינדרוק WN PIN‏ געמאַכט VX‏ מיך We‏ צעבראָכן ONT‏ בילד, OND‏ ווייזט, וי מ'פירט אַװעק דעם פּערסאַנאַל פון דעם אידישן שפּיטאָל AN‏ דעם PP AVI‏ טרעבלינקע. זי אַלעמען, מיינע חברים און מיטאַרבעטער די ערלעכע האַרעפּאַשניקעס אויף דעם געביט פון מעדיצינישער הילף, PR BD‏ מיט מיינע באַשײדענע שורות מזכיר נשמות PT‏

... ט צוגעשיקט צו דער ,ביאַליסטאַקער שטימע" (מאַיייוני 1946), האָט עֶר איבערגעגעבן פאַלגענדע פּרטים AYN‏ דעם OW‏ פון NOD‏ קאַפּלאַן; ווען ס'איז אויסגעבראַכן די ,אַקציע" פון 5טן פעברואַר 3, האָט זיך NOD‏ קאַפּלאַן געפונען באַ זיך PN‏ אַ באַהעל- טעניש, נאָר די לופט PR‏ דאָרטן געווען ממש דערשטיקט צו TY‏ האָט ער זיך באַנאַכט געפּרואווט אַרױסכאַפּן שעפּן אַביסל פרישע לופט, האָט AY‏ זיך באַלד פאַרקילט, אויפץ דריטן טאָג פון דער שחיטה WY ONT‏ באַקומען די מעגלעכ- קייט IW‏ געפינען PT‏ אין דער פאַבריק, וואו זיין עלטסטע טאָכטער, סאַניע, האָט געהאַט אַ פאַראַנטװאָרטלעכן ON‏ PR‏ די געטאָ-פאַבריקן PT TINT‏ געמעגט געפינען די אַרבע- טער OT PR TINT OND‏ געאַרבעט פאַר דער שחיטה און זיי האָבן דאָרט געהאַט שוץ, ניט אַרוױסגעפירט I‏ ווערן PP‏ טרעבלינקע. אויף אַזאַ אופן האָט פּסח קאַפּלאַן, דורך זיין טאָכטער גענאָסן פונ'ם זעלביקן שוץ, YON OND‏ אַרבעטער, אויך איך מיט מיין פאַמיליע PT TANT‏ געפונען PR‏ דער זעלביקער פאַבריק. אָבער MOH‏ קאַפּלאַן, PNR OND‏ געווען קראַנק PX‏ אַרומגעגאנגען OM‏ היץ, PNR‏ געלאָפן פון פענצטער I‏ פענצטער, פאַרװאָס ס'האָט געקומט אַ קויל PN‏ קאָפּ, צו זען “UN ON‏ ס'זעט DIN‏ די טויטע גאַסן, און ITN ON‏ ס'ווערן געפירט די DI‏ טויט-פאַר'ימשפּט'ע אידן. די בילדער זיינען געווען שרעקלעכע. גרופּעסוייז האָט מען געפירט 30 אָדער 40 און ניט זעלטן אפילו 100, PN‏ גרעסטן טײל פרויען, קינדער YOON PN‏ לייט. איינער ONT‏ דעם אַנדערן געהאַלטן אונטערץ אָרעם, DP‏ װאָס זיי TINT‏ געשטעלט אַ

... ל' psy‏ תש"ג -- ays‏ פ"טען פעברואַר, 1943 האָט PT‏ אָנגעהויבען די ערשטע ליקװוידאַציע פון דער ביאַליסטאָקער געטאָ, ווען 12,000 אידען זיינען פאַרשיקט געװאָרען קיין טרעבלינקע. ...

דעם 8טן נאַוועמבער באַווייזט PT‏ אַ ,לעצטע, שטרענגע TID “ADVAN‏ אידן-ראַט, PN‏ וועלכער עס ווערט געזאָגט, TN‏ ,אַלע, וועלכע PT Py‏ ניט שטעלן צו דער אַרבעט אויף דער פאָדערונג TID‏ אַרבעטס:אַמט, TV‏ עווא- קואירט TAI‏ פון ביאַליסטאַק מיט זייערע משפּחות". אין דעם זעלבן נוסח PN‏ מיט 2 טעג שפּעטער פאַרפאַסט “YX‏ װאָרן IX‏ אידן-ראַטישע מעלדונג (נומ. 360( אונטער דעם קעפּל: , שטרענגע װואָרענונג", וועלכע האָט זיך געלייענט פאָלגענד: ,ער עס WYN‏ געכאַפּט TN‏ ביים “IND‏ נאַנדערנעמען YR‏ גנב'ענען ברעטער און געהילץ-פּאַר- קאַנעס, קלאַזעטן, מיטסט-קאַסטנס RN‏ װעט עװאַקו- אירט TUT‏ צוזאַמען מיט PT‏ משפּחה". ביאַליסטאָק האָט שוין דאַמאָלסט געוואוסט דעם NON‏ וועגן טרעבלינקע, OND‏ עס מיינט , עװאַקואַציע" ONT TN‏ געטרויערט ANT‏ די אָקאָרשט , עוואַקואירטע" פּראָוינצער אידן. אמת, עס PN‏ ניט באַוואוסט קיין PND‏ אַז דער אידן-ראַט זאָל INT TANT‏ וועמען עס PNR‏ אַרױסגעגעבן PR‏ די דייטשע IND VIVA‏ , עוואַקואַציע", אָבער די שטימונג PR NOVA PR‏ געווען אַ געדריקטע. ...

... פון דער פּראָווינץ TANT‏ אָנגעהױבן קומען איוב-ידיעות וועגן גאַנצע ישובים, איינער INI‏ דעם אַנדערן “DYN‏ געפירט PNR‏ געציילטע שעהץ PR‏ באַשטימטע זאַמלפּונקטן, INT TN‏ אַרוסגעפירט , אויף אַרבעט" PNR‏ אַן אומבאַקאַנטער ריכטונג. מען ONT‏ געוואוסט, PNR ONT IX‏ טרעבלינקע. ביאַליסטאָק PIN ONT‏ זוכה געווען IW‏ ווערן אַ זאַמל-פּונקט ...

... PN ON TIN‏ עס געווען. אַ טאָג אָדער צוויי נאָך דער מעלדונג זיינען די ,װאָלקאַװיסקער מיידלעך" “VION‏ דאַרטע, אויסגעהונגערטע DX‏ צעשראַקענע אָנגעקומען DR‏ ביאַליסטאָקער MT NVA‏ זיינען אַרױסגעריסן געװאָרן TID‏ מיטן די מחנות פון טויזנטער פאַרשפּאַרטע PR‏ אוממענטש- לעכע באַדינגונגען PR‏ די ערד-:וואוינונגען (זעמליאַנקעס) PR‏ װאָלקאָװיסק, TD‏ וועלכע מען ONT‏ טאָג-טעגלעך געשיקט YORI‏ טראַנספּאָרטן PN‏ די טויט-אויוונס TD‏ טרעבלינקע. MT‏ זיינען ONT‏ מאָל ניצול געװאָרן, די “PPA,‏ לעכע" ביאַליסטאָקער מיידלעך. ...

... אַגע: וי לאַנג נאָך? OF‏ לאַנג OVI IND]‏ דער פאַראיינזאַמטער ביאַליסטאַקער אינזל אָנהאַלטן זיין קיום? דער פאַקט, TN‏ DMN‏ און אַרום זיינען NOW] TPR PP Wr PW‏ שטעלט אַרױס ביאַליסטאָק אַלס דעם נאָענטסטן ציל-פּונקט פאַרץ גרויסן אומגליק. דאָס פילט יעדער איינער. מען איז נאָר נישט אייניק בנוגע דעם טערמין. עס TAYN JOON‏ דעם די בעסטע POND OND‏ און גרייטן צו זייער באַװאַפנטן ענטפער צו די דייטשע קינדער-מערדער. עס גיט זיך ON‏ פון דעם אַ דין-וחשבון דער אידן-ראַט. ער געוואוינט צו פּאַמעלאַך דעם עולם צו דעם געדאַנק, אַז די געטאָ PR‏ צו גרויס, און PN ONT‏ אַ סכנה. און דער עולם פאַרשטייט PW‏ אַז אויב אַ סכנה PR‏ צו גרויס, PW VI‏ נישט PP PT‏ חידוש TARY‏ oN‏ מען באַזײיטיקן די סכנה דורך פאַרקלענערן די געטאָ. ,פאַרקלענערן" הייסט טרעבלינקע, און IX‏ טרעבלינקע PR‏ טויט, ווייסט מען OPT PW‏ יאַנואַר 1942 PNR‏ ביאַליסטאַקער געטאָ. אַזױ פאַרשלעפערט מען דעם עולם. TT WY MUN‏ צוריק דער אידן-ראַט TOR TD‏ פּאָזיציע אויף דער אַנדערער, ביז צו די לעצטע, OND‏ שפּאַרט זיך IN‏ אויפ'ז DIAN‏ פון אומ- קום.

דער דאָזיקער אַרכיוו איז IN‏ אומשעצבאַרער PN TN‏ דער איינציקער מקור'דיקער קװאַל צו ביאַליסטאָקער געטאָ-געשיכטע. סיי די אויטענטישקייט, סיי די װאָגיקײט פון זיינע דאָקומענטן, אונטערליגט ניט קיין ספק. “O°‏ אַרבעטער פונ'ם AVIA‏ אַ חוץ מ. טענענבוים, הערש (צבי) מערסיק, זיינען געווען נאָך אַנדערע (װאַרשיינלעך TIN‏ NOD‏ קאַפּלאַן TIN‏ רפאל גוטמאַן). די דאָקומענטן זיינען גע- שריבן PR‏ פאַרשיידענע שפּראַכן (אידיש, העברעאיש, (WOT TIN WP‏ די וויכטיקסטע צווישן זיי זיינען, בלי ספק, די טאָג-ביכער TIX‏ מאַטעריאַלן פון מ. טענענבוים, די פּראָטאָקאָלן פון ביאַליסטאָקער אידן-ראַט, מעלדונגען TID‏ אידן-ראַט TIN‏ די מאַטעריאַלן װעגן טרעבלינקע,

... זיינע אַרכיו-מיטאַרבעטער, OND‏ זיינען געפאַלן PDN‏ אָרט, WIT WIN‏ אַרױסגעפירט געװאָרן PP‏ טרעבלינקע. זייער כאַראַקטעריסטיש IN PR‏ אינצידענט, “YIIND PN OND‏ קומען מיט'ן דיכטער א. טאַמאַראָף DN ONT‏ געבעטן, ער זאָל ON‏ איבערגעבן פאַר'ן אַרכיוו עטלעכע פון זיינע לידער TN‏ רשימות. דער דיכטער UNA‏ צוערשט נישט געװאָלט דערפילן דעם דאָזיקן וואונטש. ער האָט גע'טענה'ט: ...

... ON ANI‏ וועגן אַ זעלבסטמאָרד צוליב די “DVN‏ געפירטע נאָענטסטע TIN‏ טייערסטע. TOT INO DAT‏ אַז אַזאַ פאַל ONT‏ אפשר יאָ פּאַסירט. PR‏ געדענק מיין באגעגעניש מיט דער געוועזענער סעקרעטאַרשע פון דער העברע- אישער גימנאַזיע, פּופּקאָ, TD‏ שטוב רודאַווסקי, באַלד SN]‏ דער , אַקציע". זי PN‏ געווען אויפגעטריסלט; די רוצחים האָבן אַרוױסגעפירט איר מאַמע. די נשמות האָבן “YX PT‏ קייקלט PR‏ יסורים. אָבער די מענטשן האָבן געװאָלט לעבן און געלעבט. עס INP‏ זייער TOT‏ אַז געווירקט ONT NT ONT‏ באַוואוסטזיין, OND IN‏ עס האָט נעכטן פּאַסירט מיט PT‏ וועמענס לעבן דער רוצח ONT‏ צוגערויבט, OPN‏ מאָרגן פּאַ- סירן מיט אונז אַלע. באַראַשיס ווערטל, YON WM, TR‏ זיינען מתים אויף אורלויב", PN‏ געווען אַלגעמײן באַקאַנט און, -- זינט ,טרעבלינקע" PR‏ געװאָרן אַ ממש -- PIN‏ אַלגעמיין אָנגענומען.

דער חורבן פון דער פּראַװינץ (צווייטן נאָוועמבער 2) האָט אויפגעציטערט די גאַנצע NOVA‏ ביאַליסטאָק -- TN‏ אויף עטלעכע WI TONY‏ אַ IND‏ אַנדערע ישובים, וי סאַקאַלקע, פּרוזשענע, יאַשינאָווקע, טיילווייז גראָדנע -- PN‏ נאָך געבליבן לעבן. אויף ON‏ לאַנג? NK‏ שרעקלעכע NW‏ האָט PT‏ געלייגט אויף די הערצער און געמיטער די “IND‏ סטריעזע וויזיע פון טויט-לאַגערן AND‏ אידן, ANP‏ אַלע TPN‏ אָן אונטערשייד פון עלטער און געשלעכט. דער נאָמען טרעמבלינקע, -- אַזױ ONT‏ מען, אַנשטאָט טרעבלינקע, PN‏ ביאַליסטאַקער NOVA‏ אַרױסגערעדט TD TYAN] DVT‏ דער טויט-פאַבריק — PR‏ געווען אויף אַלעמענס ליפּן, די “PIN‏ זיכערע קלאַנגען, OND‏ האָבן TORN ODT‏ קורסירט וועגן ;טרעמבלינקע" זיינען געװאָרן אַ יש און אַ ממש. אידישע אַרבעטער TINT‏ אויפ'ן װאָקזאַל אויסגעלאָדן גאַנצע "NY‏ OINA‏ מיט גענוצטע מלבושים, PN TN‏ די קעשענעס געפונען דאַקומענטן אויפ'ץ נאָמען פון באַקאַנטע TDR‏ פון דער "NAD‏ ווינץ, OND‏ מען MT ONT‏ אַקאָרשט אַרוסגעפירט צו זייערע היימען. אַ פּויליש פלוג-בלעטל דורכגעשמוגלט פון װאַרשע ONT NOVA PR‏ דערציילט דעם אמת וועגן טרעבלינקע,

... גרויזאַם PNR‏ געווען אַ קאַלעקטיווער מאַסן-זעלבסט- מאָרד TD‏ אידישע ביאַליסטאָקער פרויען, דורכגעפירט אין אַ NANT‏ פון אַ לויפנדיקן AY‏ ניט ווייט TWH‏ טרעבלינקע. PNR ONT‏ געווען איינער TID‏ די ערשטע טראַנספּאַרטן, ONT‏ PN‏ אַוועק TD‏ ביאַליסטאָק נאָך דעם 7)1016( אוױגוסט. דער PN TRAN‏ געווען איבערפולט מיט לויטער פרויען. ווען דער צוג PN‏ אָנגעקומען PP‏ מאַלקין -- ניט ווייט ND‏ טרעבלינקע -- האָט די WI‏ אַרומגעכאַפּט אַ פּאַניק- ...

... “IND PR TANT דער ביאַליסטאַקער געגנט, וואו אידן‎ PR לויף פון צענדליקער יאָר געבויט, געשאַפן און דערצויגן אַ‎ פאַרצווייגטן לעבן מיט אַ דערהויבענעם יחוס. עס איז דאָרט‎ פּלוצלינג, אונטער דער באַרבאַרישער היטלעריסטישער‎ הערשאַפט, אונטערגעגאַנגען אַ וואונדערלעכע אידישע‎ וועלט. די אידן פון דער פּראָװוינץ, וועלכע זיינען אַרױס:‎ טרעבלינקע האָבן, פאַרשטייט זיך, ניט‎ TP TANYA געפירט‎ OT געהאַט קיין אַנונג וואוהין די נאַצישע מערדערס טרייבן‎ “IND געווען אַ‎ ONT PN ביאַליסטאָק,‎ PR די אידן‎ AND PN “DIN PNR נאָכדעם,‎ OPS ערשט אַ קורצע‎ NT הוילענע‎ געקומען דער טראַגישער סוד,‎ ...

... דער גרויל np‏ טרעבּלינקע

... די גרויסע אַקציע פון 5טן פעברואַר 1943, PN OND‏ פאַרבונדן מיט דער , מאלמעד-טראַגעדיע" און ס'זיינען INT‏ גענומען געװאָרן 100 ערובניקעס, וועלכע זיינען נאַכער אַלצאײנס ברוטאַל דערשאָסן געװאָרן, כאָטש דער "NI‏ וואוסטער העלד יצחק מאלמעד האָט “RIX POR PT‏ שטעלט און איז דורך די נאַציס אויפגעהאָנגען געװאָרן אויף גומיענער גאַס, ווערט PR‏ די פּראָטאָקאָלן OT PN TN‏ מעל- דונגען גאָרנישט דערמאַנט... עס געפינט זיך “WN WI]‏ שריפט. . . און אין ,,צושריפט" זאָגט PUN PT‏ ,5-2-1942 ביז 127271943, אַקציע PR‏ ביאַליסטאָק. . . טרעבלינקע, “DIAN‏ געפירט 10,000 אידן... אויפץ VIX‏ דערשאָסן 900 אידן"... ...

עס זיינען פאַרביי בלויז געציילטע חדשים נאַכדעם, ווען די היטלעריסטן האָבן אַרויסגעפירט DIN‏ צויי הונדערט טויזנט אידישע פרויען, קינדער, מענער און זקנים פון דער פּראַווינץ, PP‏ טרעבלינקע PR DR‏ אַנדערע ערטער, INT‏ עס זיינען פאַרשניטן געװאָרן די טייערע YU PN‏ לעבנס. WOUND‏ עס PK‏ שוין OI WA‏ געווען TP‏ סוד AND‏ די PNR TPN‏ דער ביאַליסטאָקער ONT NOVA‏ עס TANYA PR‏ מיט די פּראָוינצער אידן, ONT‏ מען “YAANT‏ טרייסט Pr‏ מיט האָפענונג. מען ONT‏ ניט געװאַלט TIN‏ ניט געקענט צולאָזן דעם געדאַנק, אַז אַזעלכעס אָדער ענלעכעס וװועט אויך טרעפן די PR TPN‏ ביאַליסטאָק. מענטשן TANT‏ זיר נאָך אַלץ איינגערעדט, אַזױ וי PNR ONT‏ געווען די גאַנצע צייט, IN‏ די אידן PR‏ ביאַליסטאָק װעלן ניט “YX‏ טשעפּעט ווערן. מען ONT ONT‏ געװואָלט דערקלערן מיט דעם, IX‏ די לעצטע צוויי פאַרבליבענע גרויסע געטאָס PN‏ יענער צייט -- ביאַליסטאָק TIN‏ לאָדזש -- װעלן די נאַציס ניט פאַרניכטן. די יעניקע, PT TANT ONT‏ דאַמאָלט מיט דעם געטרייסט און PIN ONT‏ געװואָלט איינרעדן אַנדערע, TINT‏ NIN‏ טרייסט באַגלײט מיט דער מינונג, TN‏ די “YOO‏ ריסטישע קריגס-מאַשין דאַרף כסדר האָבן פאַרשיידענע אינדוסטריע-אויסאַרבעטונגען, באַזונדע ...

... אינטערעסאַנט אויך צו באַמערקן, “NID YON OT PN IX‏ טאָקאָלן און מעלדונגען, ONT‏ דער אידן-ראַט אויסגעמיטן צו פאַרצייכענען, אָנצוגעבן אָדער דערציילן, וועגן די דורכגעפירטע אָקציעס פון דער מערדערישער דייטשער מאַכט, ON‏ וועגן די טראַנספּאַרטן קיין טרעבלינקע IVAN‏ (געוויס אויס מורא AND‏ קאָנסעקווענצן פון דער מאַכט), ...

... די שחיטה האָט געדויערט דעם גאַנצן טאָג. PN‏ דעם לאַנגן פרייטיקדיקן טאָג, PT ONT OND‏ געצויגן פון 2 “AND‏ טאָג ביז 5 פאַרנאַכט, PN‏ די נאַצייגזלנים געלונגען צו אַנט- דעקן קנאַפּע דריי טויזנט אידן, TWIT OND‏ אַוװועקגעפירט OW PNA‏ בנין פון אידן-ראַט, PT ONTO IND‏ געפונען דער אַנפירנדיקער שטאַב פון דער שחיטה-אַקציע. פון אידן- ON‏ זיינען די אומגליקלעכע PN‏ גרעסערע גרופּעס אָפּגע- פירט געװאָרן צו דער IND‏ וואו MT ONT‏ אַרײינגעטריבן PN‏ װאַגאָנעס, פאַרהאַקט די טירן מיט ברעטער TIN‏ נאָך אין זעלביקן טאָג פאַרשלעפּט PP‏ טרעבלינקע DR‏ אַשװיענ- טשים,

... זאָגנדיק, OT IN‏ הוסטן ניט. דאָרט, IND‏ מ'האָט MT‏ ניט “YX‏ װאָלט TRYIN‏ מיט גוטן, פלעגן אַנדערע דראָען, אַז זי וועלן אַלעמען אָפּימסרץ. TON‏ שווערן הוסטער האָט מען אַרױסגעװאָרפן פון אַ באַהעלטעניש. PR‏ גרויס אויפרעקונג UNA‏ ער MT‏ געימסר'ט. זעכציק אידן זיינען DP‏ דעם “AND‏ שלעפּט PP NVA‏ טרעבלינקע... ...

... אין די פול-געפּאַקטע פאַבריקן פלעגט PIN PT‏ פּלוצים אַרײנכאַפּן דער באַנדיטן-אַטאַמאַן, פרידל, I OTD‏ קאָנט- ראַלירן צי דאָרט Warr‏ נישט פאַראַן PP‏ אידן, ON‏ געהערן ניט צו דער פאַבריק. פאַרשטייט זיך, IN‏ אַזעלכע האָבן ניט געפעלט. PT‏ וועלכע ON‏ פלעגט געלינגען צו אַנטדעקן, פלעגט ער אַראָפּפירן DIX VD IN TIN‏ דערשיסן. PR‏ בעסטן פאַל פלעגט TAY‏ זיי אָפּשיקן OWS‏ טראַנספּאָרט קיין טרעבלינקע, ...

ווען YON‏ פיר זיינען געווען שטאַרק באַשעפטיקט ביים ראַטעװוען ONT‏ קינד, PR‏ פּלוצים אַרױסגעקראָכן TD‏ אַ באַהעלטעניש אַן עלטערע פרוי, וועלכע דער געשטאַ UNA PWIND‏ באַמערקט TIN‏ געװואָלט פאַרהאַלטן, די אָרדע נונגס-דינסטלער האָבן אים אָבער אויפגעקלערט, אַז די מוטער פון AW] PR WP‏ װאָס צוגענומען געװאָרן PP‏ טרעבלינקע, זאָל דעריבער די אַלטיטשקע ווערן אַ מוטער TYP oy‏ דער געשטאַפּאַװיעץ ONT‏ מסכים געווען מיטץ באַדינג, IN‏ די פרוי זאָל ONT‏ קינד תיכף אַװעקטראָגן PR‏ שפּיטאָל, ...

כמעט TTY?‏ טאָג ONT‏ באַראַש אינטערווענירט PI‏ דער געשטאַפּאַ וועגן באַפרייען אָנגעזעענע, חשוב'ע TPR‏ וועלכע זיינען אַרױסגעריסן געװאָרן TD‏ באַהעלטעניש; Ayr‏ זעלטן DON PR‏ אָבער געלונגען PIN‏ דעם געביט עפּעס צו דערגרייכן. באַזונדערס פיל מי האָט ער אָנגע- ווענדעט אַרוסצונעמען TID‏ די מערדערישע הענט דעם אַלטיטשקן שריפטשטעלער און היסטאָריקער א. ש. “WIN‏ בערג און דעם געוועזענעם ראש-הקהל אברהם טיקטין, וי אויך זיין שכן דר. ביילין. זיינע גרויסע באַמיאונגען TANT‏ IAN‏ ניט געהאַט PP‏ דערפאָלג TIN‏ אַלע דריי זיינען “AND‏ שלעפּט געװאָרן צו די גאַזיקאַמערן PD‏ טרעבלינקע TIN‏ אוישוויץ, ...

... דער טרױיעריקער סך'הכל פון דער פעברואַר שחיטה VR‏ געװען. אַרום MIS‏ טױזנט WPT LTR‏ דערשאַטן “DA‏ װאַרן אין AVDA‏ זעקס טראַנספּאַרט צוגן WN‏ זעקס טױיזנט קרבנות WITT‏ פאַרשלעפּט ADA‏ קײן טרעבלינקע, און פיר טראַנספאַרט צוט מיט פיר טױיזנט נפשות UNH‏ מע “OR‏ געפירט ק"ן PUTS‏ ...

אין מערערע ערטער זיינען די זעלבסטשוץ:חברים אַרױסגעטראָטן מיט אויפקלערונג-רעדעס. אויף כמיעלנע 3 האָט אַ זעלבסטשוץ-חבר, IND‏ אַ גרויסן פאַרזאַמלטן עולם, געזאָגט Wy‏ אַנדערן: WT‏ וויסן, אַז מ'פירט JOR‏ קיין טרעבלינקע צו פאַרגאַזונג און מיר װועלן, צו אונזער גרויסן אומגליק, טיילן דעם ביטערן גורל פון דעם גאַנצן אידישן פאָלק PR‏ אײיראָפּע. דער איינציקער אויסוועג פון דער האָפנונגסלאָזער לאַגע PR‏ אונטערצינדן אונזערע הייזער מיטץן האָב TN‏ גוטס, OTD‏ אונזער טויט-שונא זאָל פון דעם קיין נוצן נישט האָבן. נעמט געווער אין די הענט, װאָס PNR‏ דאָ גענוג, און לאָמיר פּרובירן אַלע צוזאַמען דורכרייסן זיך צו די וועלדער, IND‏ עס געפינען PT‏ אונזערע “VPI‏ פּאַרטיזאַנער, ...

... זייט וויסן -- APH‏ מיליאָן TD TPR‏ VERON‏ זיינען Pw‏ דורך היטלערץ און זיינע תלינים געטויט געװאָרן. פון WH‏ אידנטום איז דערווייל פאַרבליבן נישט מער וי 10 פּראָצ, PN‏ כעלמנא און PR‏ בעלזשעץ, PN‏ אָשװיענצים PR TX‏ טרעבלינקע, PR‏ סאָביבאר PR DR‏ YAY TIN‏ טויט-לאַגערן זיינען פאַרפּיײיניקט "YX‏ ANN‏ דורך פאַרשיידענע מיתות משונות איבער דריי מיליאָן YW‏ אידן;

... “IRD TIN טרעבלינקע, וואו זיי זיינען פאַרגאַזט‎ PR Wd ברענט געװאָרן,‎ ...

... דער טרויעריקער סך-הכל פון דריטן שחיטה-טאָג איז געווען אַזא; MD‏ טויזנט אידן TIT‏ אין דעם טאָג אַנטדעקט TANIA‏ אַ קליינער טייל PX‏ דערמאָרדעט געװאָרן אויפץ VIN‏ און די איבעריקע -- PP‏ טרעבלינקע.

... “JAIN PT דעם 18טן אויגוסט, 1943, האָט‎ NNN אַרויספירן די ביאַלי-‎ ONT כמעט וי פאַרענדיקט‎ TN הויבן‎ זיינען‎ MT פון‎ AVVO פון פּעטראַשער פעלד.‎ IPR סטאַקער‎ אָפּגעפירט געװאָרן קיין טרעבלינקע: צוזאַמען מיט די‎ שפּעטערדיקע טראַנספּאָרטן, זיינען ביי צען טויזנט ביאַלי-‎ VINO IND לובלין,‎ PP פאַרשלעפּט געװאָרן‎ TPN סטאַָקער‎ און מאַידאַנעק,‎ ...

ביי דער מאַלקינער באַן-סטאַנציע פלעגט זיך דער צוג אָפּשטעלן, TID Son‏ דאָרטן PN‏ אָפּגעגאַנגען די ספּעציעל אויסגעבויטע באַן-ליניע PP‏ טרעבלינקע. די לעצטע צוואנ- ציק װאַגאָנעס מיט די אַזױ גערופענע נישט-אַרבעט-פעאיקע ווערן אָפּגעטשעפּעט. תיכף קומט NIN‏ צווייטער “NPR?‏ מאָטיוו, פאַראייניקט PT‏ מיט די 20 װאַגאַנעס TIN‏ הויבט זי אָן פירן צו דער טרעבלינקער ריכטונג. אין טרעבלינקער AW‏ זיינען באַלד אויסגעבראַכן שרעקלעכע געשרייען TDR‏ יללות, ONT‏ מ'האָט דערהערט PR‏ די אַנדערע צװאַנציק װאַגאָנעס, TW‏ וועלכע ס'האָט PT‏ אָנגעהויבן אַ “TAN‏ לעכער געוויין. מיט יעדער מינוט FAW‏ די יללות פון טרעבלינקער צוג TONY‏ און TONY‏ און אַזױ איז ער פאַרשוואונדן געװאָרן PR‏ געדיכטן װאַלד, ...

... נאָכ'ץ דורכפירן ביי די קרבנות אַ גרינטלעכע רעוויזיע, בעת וועלכער די בעסטיעס פלעגן צונעמען דאָס געלט און צירונג, ווערן זיי געטריבן PR‏ ,לינת:הצדק", פון WAR‏ מען פירט זיי שוין נישט קיין פּעטראַשע, נאָר דירעקט “PRY DIS‏ ONT‏ און פון דאָרט ווערן OT‏ נאָך אין זעלביקן אָװונט “IND‏ שלעפּט PP‏ טרעבלינקע. ...

אין דעם פערטן שחיטה-טאָג זיינען אָפּגעפירט “YX‏ װאָרן צו דער IND‏ די נאָך פאַרבליבענע “OYH FID TDN‏ ראַשער פעלד. אונטער די זעלביקע שרעקלעכע “AUN‏ שטענדן, וי זייערע ברידער PR‏ שוועסטער, זיינען “AND OT‏ שלעפּט TANYA‏ צו די גאַזיקאַמערן TID‏ טרעבלינקע, ...

... ביי דער סטאַנציע מאַלקין האָט DPT‏ דער MY‏ אָפּגץ- שטעלט און ס'האָט זיך איבערגע'חזר'ט די פּראַצעדור פון די ערשטע עשאַלאַנען. TI‏ די לעצטע װאַגאָנעס זיינען אָפּגעץ- טשעפּעט געװאָרן, האָבן PT‏ ווידער איבערגע'חזר'ט די זעל- ביקע האַרצרייסנדיקע געוויינען און געשרייען TD‏ די פרויען מיט די קינדער, וועלכע האָבן שוין געוואוסט, אַז דאָס איז דער וועג קיין טרעבלינקע. ...

... ט אַ מויער, ANT‏ מיט הילצערנע ווענטלעך. די הייזער NT‏ זיינען גע- ווען קליינע און געבויט פון האָלץ, ONT ONT‏ PIN‏ באַשװערט די פּאַזיציעס פון די אידישע קעמפערס. די הייזער זיינען ניט געווען קיין באַשיצונג פון די קוילן, INT‏ זיינען די קאַמפן נאָך אָנגעגאַנגען פיל טעג. אויפ'ץ פערטן טאָג פון די קאַמפן TWIT‏ דייטשע געפּאַנצערטע אויטאָס TIN‏ פעלד אַרטילעריע NOVA PR PUN‏ PR ONT‏ באַגלײט געװאָרן פון אַרום 1,000 “OY‏ עס סאַלדאַטן מיט אוקראַינישע גרופּן. די TON‏ ווידער, TNT‏ צוריקגעשלאָגן הױפּטזעכלעך מיט גראַנאַטן און מיט צינד-באַמבעס, PIN TINT MT‏ געהאט עטלעכע מאַשין-ביקסן. עטלעכע “SIN‏ דערט דייטשן און אוקראַינער זיינען געטויט “YR‏ װאָרן. די אידישע קעמפערס זיינען געכאַפּט TIN‏ דעפּאָרטירט געװואָרן PP‏ טרעבלינקע, NY‏ דאַנעק און PWN‏ אַ קליינע גרופּע איז גע- לונגען צו גרייכן די וועלדער DN‏ זיי TINT‏ זיך אָנגעשלאָסן מיט די פּאַרטיזאַנער, ...

די צענדליקער טויזנטער IPN‏ פון ביאַליסטאָקער NOVA‏ זיינען אַרױסגעפירט געװאָרן, OD‏ ליקווידירן די געטאָ PR‏ זומער 1943, קיין טרעבלינקע, אוישוויץ און מאַידאַנעק, INT‏ זיי זיינען פאַרניכטעט געװאָרן. אַנדערע TPN‏ פון NOVA‏ זיינען אַרױסגעפירט געװאָרן, געפּײניקט TN‏ פאַרפּײיניקט געװאָרן PR‏ פּאָניאַטאָוו, בּליזשין און אין אַנדערע ענלעכע ערטער. UN‏ אַרום איז פאַרענדיקט געװאָרן דער פיל “TT‏ דערט יאָריקער קאַפּיטל פון דעם אַלטן אידישן ישוב אין ביאַליסטאָק. אַ צאָל פון די אַנטרינענע פון ביאַליסטאָקער געטאָ, וועמען עס PR PNR‏ יענער צייט געלונגען אויסצו" מיידן דעם שרעקלעכן אומקום ביי די נאַציס, האָבן אויף אַ העלדישן אופן Pr‏ באַטײליקט DPN‏ די קאַמפן TID‏ די פּאַרטי" זאַנער קעגן דעם בלוטיקן שונא, ...

די אַמאָליקע טייערע, האַרציקע, צענדליקער טויזנטער TPN‏ פון ביאַליסטאָק -- פרויען, קינדער, מענער און זקנים -- זיינען אומגעבראַכט געװאָרן PN‏ אוישוויץ, טרעבלינקע PR TIN‏ אַנדערע היטלעריסטישע פאַרניכטונגס ערטער. אַ גאַנצע וואונדערלעכע אידישע וועלט, ווייל ביאַליסטאָק DN‏ INT‏ געווען NM‏ וועלט, PNR‏ אָפּגעװישט געװאָרן וי אַזעלכעס װאָלט ANA‏ קיינמאָל ניט געווען. ...

... ווען דער A‏ רירט TID ONIN‏ לאַפּי, אַ סטאַנציע ND‏ ביאַליסטאָק, שפּרינגט ער DI I‏ פענצטער. פודלאָווסקי ווייזט ON ONT TX‏ נעבן נאַר עוו, פונװואַנען ער PN‏ דעמאָלט פון װאַגאָן געשפּרונגען. דער צוג PR‏ דעמאָלט געגאנגען pp‏ טרעבלינקע. אויף דעם אָרט נעבן נאַרעוו איז דער TINS‏ אַ ווייכער און אַ זאַמדיקער. אויף דעם אָרט זיינען “YR‏ שפּרונגען איינער YOR]‏ אַנדערן 25 אידן. סאיז “YX‏ שפּרונגען אויך YANN PT‏ וועלכער פאָרט איצט מיט צו" זאַמען קיין ביאַליסטאָק. ס'איז געשפּרונגען PT PIN‏ שוועס- טער. זי האָט Pr‏ אָנגעקלאַפּט VOM‏ קאָפּ PR‏ אַ טעלע- גראַפישן סלופּ און איז, AND‏ זיינע JIN‏ אָפּגעגאַנגען PR‏ בלוט, ...

... ס'איז אַװעק דער בייזער דייטשער קאַשמאַר. מיר, ONT‏ הייפעל ניצול-געװאָרענע, PT TANT‏ אומגעקערט PN‏ אונזער הײימשטאָט. מיר האָבן געפונען PON‏ חרוב, די שטאָט, אונזער אידיש ביאַליסטאָק, די מענטשען. PIN‏ די בית:עלמינ'ס האָט מען ניט געשוינט. אויף דער זשאַביער ערד האָבן גראָזן באַװאַקסן די קברים, PX VOM‏ אומריינקייט, ציגן TT TINT‏ געפּאַשעט אויפ'ץ WIA,‏ אָרט", DVO‏ מצבות חרוב געמאַכט, צוזאַמען מיט דער זאָרג פאַר די לעבעדיקע, TINT‏ מיר געהאַלטן AND‏ אונזער חוב צו זאָרגן AND‏ אונזערע מתים; PIN ON‏ זיינען זיי געווען די צויי-דריי טױזנט TID‏ זשאַביע; דער רוב איז דאָך פאַרװאַנדעלט געװאָרן PIT PR‏ TN‏ שטויב PR‏ די קאַלך:אויוונס פון טרעבלינקע, מאַידאַנעק, אוישוויץ וכ'. פּאַמעלעך ONT PN‏ הײליקע VIN‏ געבראַכט PR PVA‏ אַרדענונג. די קברים גערייניקט TAN TD‏ געוויקס, אַרומגעצאַמט דעם בית-עלמין מיט אַ סאָלידער מויער, געשטעלט אַ סטאַבילן וועכטער, װאָס זאָל היטן. מען האָט אויסגעמויערט אַ PIP‏ שטיבל, וואו אַ ONT TO‏ האָבן פאַרלוירן זייערע נאַענטסטע, װאָס זיינען ניט געבראַכט PRA‏ צו קבר ישראל, האָבן פאַראייביקט זייער זכר אויפהענגענדיק אויף די ווענט טאָוולען OM‏ נעמען TID‏ זייערע פאַמיליעס,

... , האָט NYA OWA PIR‏ צו וייטערדיקע קרבנות צווישן די לערער פון דער ,גמנסיה עברית". דער איינער איז געווען א. באַמכיל, לערער פון מאַטעמאַטיק און דער צווייטער ד. פּעצינער, לערער TH‏ יודאַאיסטיק PR‏ די נידעריקע קלאַסן. באָמכיל PN‏ געװוען, דוכט PT‏ אַ ביאַלי- סטאָקער, אַ ליבנסווירדיקער, גוטער מענטש, מילד TT PN‏ כאַראַקטער און PT‏ טבע, באַליבט צווישן חברים-לערערס און ww‏ וועגן פּעצינער ווייס PK‏ אָדער PR‏ געדענק PN PID WoT‏ געדענק נישט פון װאַנען ער שטאַמט, ער איז אָנגעקומען אין די גימנאַזיע ערשט עטלעכע יאָר פאַר דער מלחמה. מיט באָמכיל'ץ DX‏ פּעצינערץ PT PN ANT‏ ניט געטראָפן NOVA PR‏ אָבער נאָך דער מוראידיקער פעברואַר- אַקציע PN‏ ביאַליסטאָק, ווען מען ONT‏ געציילט די טויזנטער טויטע, אומגעבראַכט TN‏ אַרױסגעפירטע PR‏ טרעבלינקע, PX INN‏ וועגן ביידע געהערט און מען האָט מיר “VPN‏ געגעבן וועגן AT‏ מוטיקער האַלטונג. ...

WOW‏ אין װאַרשע, IND‏ אונזער דעלעגאַציע האָט געהאַט ויכטיקע באַגעגענישן מיט רעגירונגס-פאַר- טרעטער, זיינען מיר PR TVA PI‏ לובלין TN‏ קראָקע. אַ גאָר פּיינלעכע איבערלעבעניש AND PR‏ אונז געווען דער באַזוך PN‏ די געוועזענע נאַצישע טויט-לאַגערן PNR‏ אוישוויץ, מאַידאַנעק TN‏ טרעבלינקע, IND‏ עס זיינען אומגעבראַכט PANDA‏ מיליאָנען TPN‏ און אַנדערע. אַ באַזונדערע “WIN‏ לעבעניש PN ART‏ געהאַט PN‏ טרעבלינקע. אויף אַ גרויסן פּלאַץ דאָרט, INT‏ עס זיינען געווען די קרעמאַטאָריעס TIN‏ גאַזיקאַמערן, זיינען איצט אויפגעשטעלט געװאָרן 800 גרויסע WN‏ קלענערע מצבות-שטיינער, מיט נעמען פון די אומגעבראַכטע אידישע קהילות PR‏ פּױלן. PR INT‏ דאָרט, TWN‏ די אומצאָליקע שטיינער, PIN‏ אַנגעטראָפן אויף TOR‏ גרויסן שטיין אויף וועלכן עס PN‏ אויסגעקריצט דער TYAN]‏ ביאַליסטאַק. PA PN‏ ביי דעם געשטאַנען מיט אַ פאַרקלעמט האַרץ, ANT PN‏ געזאָגט אַ שטילן קדיש... ...

,דער טאָג פון דעם 2טן נאָוועמבער 1942 -- דערציילט סעם סאָלאַזש -- VI PR‏ איינגעקריצט PR‏ מיין זכרון. יענעם טאָג האָבן די OMNI‏ געשלאָגן, געפּײניקט TIN‏ געטריבן די TPR‏ פון מיין שטעטל קנישין, אַזױ וי PR ONT‏ געווען מיט PR TPR‏ אַנדערע ערטער. PR‏ מיט מין משפּחה, מיט נאָך אַנדערע TPN‏ זיינען מיר אַרויסגעפירט PP TANYA‏ ביאַליסטאָק PN‏ אַ דאָרטיקן זאַמל-לאַגער. TID‏ דאַרט ONT‏ מען אונז דעפּאַרטירט PP‏ טרעבלינקע. אָבער כאָטש PR‏ בין INT‏ געווען “IND PR ANT AWW? 14 PID‏ שטאַנען, IN‏ אויב איך װעל ניט פּרובירן PT‏ ראַטעװען װעט קומען HNO NX‏ צו מיין לעבן", ...

... ;כאָטש יענעם טאָג, TN‏ איך PI‏ געשפּרונגען TD‏ דעם לויפנדן טראַנספּאַרט ONT OND‏ מיך געפירט צום טויט, געדענק PR‏ אָבער PON ONT‏ גענוי ON‏ עס װאָלט געווען ערשט נעכטן. PN‏ זע AND PON‏ מיינע אויגן, ONT‏ באַגלײט מיך בײיטאָג און ביינאַכט PNR PIN‏ דעם איצטיקן לעבן. PN‏ װועל ONT‏ קיינמאָל ניט פאַרגעסן... עס באַגלײט מיך PIN‏ די געשרייען, געוויין און הילפס-רופן פון די אידן, מיט וועמען PI PR‏ געווען אין דער זעלבער לויפנדער IND‏ װאָס האָט געאיילט און וועמען די נאַצישע רוצחים TANT‏ געיאָגט קיין טרעבלינקע, DW‏ טויט... דער הילפס-רוף פון די אידישע פרויען, קינדער, מענער DR‏ זקנים TANT OND‏ געבעטן און גערופן, באַגלײט מיך כסדר, PNR‏ על ONT‏ קיינמאָל ניט פאַרגעסן. TW‏ די קרבנות, וועמענס לעבנס עס INT PN‏ פאַרשניטן געװאָרן, זיינען PIN‏ געווען פיל TID‏ yon‏ נאַָענטע משפּחה:מענטשן. PNR‏ קען ONT‏ ניט פאַרג עסן, PN‏ װעל קיינמאָל ניט פאַרגעסן...",

... PX‏ אָנהויב נאָוועמבער 1942, האָבן PT‏ אָנגעהויבן די שרעקלעכע ,אַקציעס", די OMNI‏ האָבן צונויפגעטריבן די אידן, יונג TIN‏ אַלט, MT TIN‏ געיאָגט TIN‏ אַרוױסגעפירט אין טראַנספּאַרטן. דער ONT AYN‏ געפירט TP‏ טרעבלינקע, ONT‏ עס ONT‏ געמיינט צום שרעקלעכן טויט. PIN ONT ONT‏ געװאַרט WAY? PR‏ צייט אויף דעם יונגן סאָלאַזש, UN‏ וי PN ONT‏ געווען מיט אַנדערע TPR‏

... אָט CIN‏ האָט סאַלאַזש דאַמאָלט געהאָלפן ראַטעװען ONT‏ לעבן ניט בלויז פון דעם איד, נאָר PIN‏ זיין אייגענעם לעבן. נאָכדעם PR‏ כאָראָווסקי, אַזױ װוי PN ONT‏ געווען מיט סאַלאַזש און אַנדערע אידן, PW‏ געווען אין געטאָ ביז עס PN‏ געקומען דער טראַגישער סוף. PR‏ אויגוסט 1942, ווען די TING OMNI‏ ליקווידירט די PR NOVA‏ ביאַליסטאָק, ווען די דאַרטיקע WIT TPN‏ אַרויסגעפירט געװאָרן אויף “AND‏ ניכטונג, TW PR‏ זיי אויך געווען דער יונגער סעם סאָלאַזש,. ער, צוזאַמען מיט זיינע נאַענטע TIN‏ מיט די אַנדערע TPR‏ פון NOVA‏ זיינען געפירט געװאָרן PP‏ טרעב- לינקע, אויפץ וועג צום טויט.. ,

... פאָרנדיק PR‏ דעם שרעקלעכן טראַנספּאַרט װאָס PN‏ געלאָפן קיין טרעבלינקע, האָט סאַלאַזש ווידער באַשלאָסן צו ריזיקירן און PT‏ ראַטעװען פון טויט. PTV‏ דאַן אַ יונגער בחור און זייער PTY‏ איז ער אויף דער שנעל “DVN‏ געשפּרונגען פון דעם לויפנדן טראַנספּאַרט, TIN‏ עס ON PN‏ געלונגען. ער PR‏ אַראָפּגעפאַלן אויף אַ פעלד, ניט ווייט TID‏ די רעלסן, דער נאַצישער מלאך המוות DN ONT‏ ניט דער- גרייכט, זיינע נאָענטע משפּחה:מענטשן WM‏ די אַנדערע ...

TW‏ ער PR‏ אַרױסגעשפּרונגען פון דעם ליפנדן טראַנספּאַרט אויפץ I AY‏ פאַרניכטונג PP‏ טרעבלינקע, איז סאָלאַזש געבליבן APN‏ הפקר, וי IN‏ אָפּגעבראָכן שפּענדל פון אַ ברייט צעװאַקסענעם בוים. ער ONT‏ ניט געוואוסט OND‏ צו טאָן, וי אַזױ ראַטעװעט מען PT‏ ווייטער TD‏ די געפאַרן, OND‏ לויערן כסדר. האָט TW‏ אָנגעהויבן לעבן אַלס אַ קריסטלעכער אינגל, ער האָט אַרומגעװאָגלט מיט אַ צלם אויף זיין האַלז. PT PN‏ איינזאַמקײט, װאַנדער TIN‏ װאָגל, PX‏ סאַלאַזש'ן געלונגען PT‏ אַרײנצובאַקומען צו אַ פּױער אין אַ דאָרף ביי וועמען עֶר איז געװאָרן אַ פּאַסטוך PIN ON‏ געטאָן אַנדערע שוװוערע אַרבעט. ער איז WAN‏ ווייטער געווען אַרומגערינגלט מיט געפאַרן, פון אַלע TOT‏ האָבן געלויערט די נאַצישע מערדערס וי “YO? PIN‏ yoy?‏ מוסרים. ער PT ONT‏ געשראָקן, אַז מען װעט DX‏ דערקענען אַלס אידישער אינגל, ...

... אידן זיינען דערפירט געװאָרן PR‏ דעם TANPIIA‏ לאַגער טרעבלינקע, וואו זיי זיינען אומגעבראַכט געװאָרן PR‏ די דאָרטיקע גאַזיקאַמערן. ...

PIN‏ מיין טרויער PN‏ גרויס, ONT‏ באַגלײט מיך PN‏ מיין טאָגיטעגלעכן לעבן. עס לאָזט מיך ניט שלאָפן אין די נעכט, דער סך-הצל פון מיין משפּחה, די נאָענטע מיינע וועמענס לעבנס עס PN‏ פאַרשניטן TINA‏ איז מיט WE‏ און ווייטיק, pon‏ ליבע מוטער, פרומע, וועלכע PNR‏ געווען אַ האַרציקע אידישע פרוי, איז געשטאַרבן PR‏ ביאַליסטאַקער געטאַ TID‏ פּיין און ווייטיק. מיין טייערער פאָטער, בינוש, האָט צוזאַמען מיט מיר דורכגעמאַכט גרויסע ליידן JH TIN‏ ביי די נאַציס. צום סוף, PR‏ ער פאַרפּײניקט געװאָרן PR‏ אוישוויץ. מיין אינגערער ברודער, כלאָוונע, מיט זיין פרוי שרה און מיט זייער טעכטערל, זיינען פון די נאַציס “IN‏ געבראַכט געװאָרן PN‏ טרעבלינקע. מיין שוועסטער, רחל, PR‏ געווען פאַרהייראַט I‏ ירחמיאל ציפּוק, PR‏ ווילנע. ביידע, צוזאַמען מיט זייערע צוויי אינגלעך, זיינען אומ- געבראַכט ND TINA‏ די PN OMNI‏ עסטלאנד. PIX‏ פיל YU TIN‏ פון מיין WP ONAN‏ פאַרצווייגטער משפּחה PR‏ ביאַליסטאָק, זיינען אומגעבראַכט געװאָרן TD‏ די היטלע- ריסטישע מערדערס, ...

ענגשאַפט, שמוץ DX‏ קראַנקהײטן, מיט געלע לאַטעס TIN‏ שטעכיקע פאַרצוימונגען, PR‏ פּיינלעכער אַרומרינגלונג -- צו וועלכע wn‏ האָט דערהויבן א פאָלק, װאָס PN‏ געמאַטערט TINA‏ ביז צום טויט, קולטור, טעאַטער, הילף ביים ראַנד פון קבר, אויפשטאַנדען PR‏ װאַרשעווער, ווילנער, ביאַליסטאָקער DX‏ אַנדערע געטאָס, אױפשטאַנדן ביי די גאַזיקאַמערן פון אוישוויץ, טרעבלינקע און אַנדערע טויטן-לאַגערן. אַנדערהאַלבן מיליאָן אידישע זעלנער TPR‏ אַרמײען, וועלכע JANN‏ געקעמפט קעגן דעם WoT‏ נאַציזם. אידן PR‏ קאַמפס-גרופּן PR‏ פראַנקרייך, בעלגיע, האַלאַנד, גריכנלאַנד א. אַנד. 40 פּראָצענט אידישע פּאַרטי זאַנער PX‏ מזרח-אײיראָפּע. אידישע אינדיווידועלע גבורה -- TX‏ מיר זיינען FI‏ אַלץ געגאַנגען וי שאָף צו דער שחיטה!!! ...

... ווען דער טראַנספּאָרט מיט די TDN‏ פון דער ביאַלי- סטאָקער געטאָ TID PX‏ אומגעגנט PN‏ פאַרבײגעפאָרן סטאַראָשעלץ PX‏ לאַפּי, האָבן אידן אָנגעהיבן “DIN‏ שפּרינגען TID‏ די װאַגאָנען. מען ONT‏ דאַמאָלט צווישן זיך געשמוסט TIN‏ עס DW PN‏ געווען קלאָר, IN‏ מען פירט אונז קיין טרעבלינקע. כמעט אַלע װאָס זיינען “DVN‏ געשפּרונגען PD‏ די װאַגאַנען זיינען דערשאָסן געװאָרן, ווייל PR‏ דרויסן PIN‏ דעם AYN‏ זיינען געשטאַנען באַװאַ- פענטע נאַציס מיט הינט. PIN TIT MT‏ געווען אין די “NV‏ בודקעס WN‏ די װאַגאָנען. די נאַציס TINT‏ דאַמאָלט JN‏ ...

... ינען עטלעכע שעה געלעגן אויפץ גראָז װאַרטנדיק אויפ'ן ווייטערדיקן אומבאַשטימטן גורל, INT‏ PR‏ געזען פאַרבייפאָרן פורן (אַזעלכע פּלאַטפאָרמעס) אויף וועלכע מען PW ONT‏ צוריקגעפירט פיל טויטע, און ביי דער [IPT OT‏ מיטגעגאַנגען אידן. ווען “YAY PT ANT PR‏ קוקט נענטער, PR INT‏ געזען צווישן די גייענדיקע מיין ליבן פאָטער. וי עס PT ONT‏ אַרױסגעויזן, איז ביים TVD‏ די מענטשן צו דער INA‏ אױסגעבראָכן X‏ שיסעריי, צווישן די געטריבענע אידן מיט די מערדערס. עס זיינען דאַמאָלט דערשאָסן געװאָרן פיל אידן. אַזױ וי די נאַציס האָבן “YX‏ װאָלט אָפּרױמען די וועגן TID‏ די טויטע, ONT‏ מען זיי גע בראַכט PP‏ פּעטראַשע. קומענדיק דאָרט T° PR‏ פאָטער PIR PW‏ מיט THN‏ פאַרבליבן. מיין מאַמע PN‏ דאַמאָלט אַרוױסגעפירט געװאָרן PP‏ טרעבלינקע, צזאַמען מיט אַנדערע, וואו זי PR‏ אומגעבראַכט געװאָרן. ...

... the individual memories of murdered mothers, fathers, sisters and brothers, now called “‘the six million,’ and the memory of the life de- stroyed with them. Despite the emphasis by the media on the search for family and friends, all who attended knew how painfully remote the possibility of such re- unions was. The sight of the meeting hall with its home- made posters and messages naming Polish streets and towns now empty of Jews, was a heartbreaking and embittering one for me. There would be no one from my mother’s tiny, destroyed shtet/ to remark on family resemblances. My aunts and uncles who died as chil- dren would not appear. At Yad Vashem I placed wild flowers where the memorial said ‘“‘Treblinka’’ and ‘*Auschwitz.’? A few months before, I had heard Elie Wiesel say to a Second Generation audience that our cemeteries are in our hearts, and our hearts are cemeteries. ...

... urs later, we were still standing in the same place, waiting to see what fate held for us. Trucks passed by almost non-stop, their cargo areas filled with bodies of dead Jews. Other Jewish prisoners walked alongside these trucks, heads down, some trembling — making the con- stant effort to keep up with the trucks. I moved closer to where this was happening, and suddenly I recognized my father walking alongside one of the trucks, two steps behind the already dead. For just a moment, fighting broke out between the Jews and the Nazis; many Jews were killed in the shooting. But during the fighting and confusion my father rejoined me and my brothers. We were together again. My mother was already on her way to Treblinka, along with many others, where she was put to death. ...

... As the train passed Lapy, the first stop outside Bia- lystok, people jumped from the trains. It soon became evident that we were being taken to Treblinka. Almost all who had leaped from the trains were shot. Armed Nazis soldiers were positioned along the tracks to exe- cute would-be escapees. Guards standing on the roofs of the trains randomly fired into the cars. One bullet hit me in the left hand, which permanently damaged my finger. ...

... While thousands of Jews were taken to Pietrasze Field for eventual transfer to Treblinka, my husband was spared early death because, as an expert shoe- maker, he was needed for Nazi factories. We were con- fined to the courtyard of the former Jewish social welfare agency. ...

... Mr. Solasz often thinks back to November 2, 1942, a day when twenty towns officially surrendered to the Germans. Most of the Jewish inhabitants of these hamlets were rounded up; whole families were separated and placed into trucks carrying them into the cattle cars that would transport them without knowing where on The Bialystoker Memorial Book their final destination to Treblinka, the efficient Nazi death factory sixty miles from Bialystok. Inevitably, sleds pulled up to the Solasz home in Knyszin, herding all of its residents to a transit camp in Bialystok, the port of embarkation for Treblinka. ...

... In addition to Warsaw, our delegation went to Lublin and Krakow. Visiting the concentration camps at Auschwitz, Majdanek and Treblinka, where millions of our Jewish brethren were liquidated, was painful. Particularly heartrending were some 800 large and small stones, at the site of the gas chambers in Treb- linka, inscribed with the names of destroyed Jewish communities in Poland. The 800 stones signify, as indi- cated on a sign when one enters the camp, 800,000 Jews killed there. I found a big rock upon which the name Bialystok was etched. My eyes brimmed with tears, and I uttered a silent prayer. ...

... Then the German nightmare passed. We, the hand- ful of survivors, returned to our hometown, finding everything in ruins — the city, the Jewish community, the citizenry. The cemeteries were not spared. Weeds and wild grass, as well as garbage and manure, covered the Zabia cemetery. Goats had grazed on this holy ground, destroying most of the gravestones. In addition to our concern for the survivors, we felt obliged to care for the dead. After all, only two or three thousand were interred in the ghetto cemetery. Most of our brethren died in the crematoria of Treblinka, Majdanek, Ausch- witz and the like. We trimmed the weeds from the graves, built a brick wall around the cemetery and hired a reliable watchman to protect the grounds. Gradually the cemetery was restored to proper condition. Further- more, we erected a small mausoleum, in which many ...

... The air I breathed was filled with the smoke of the crematories of Treblinka, Majdanek, Auschwitz and other death camps. At that moment, I felt utterly pow- erless. My feet, which had carried me thousands of miles through forests and highways, muddy roads and underground passageways, seeking to escape the grim fate of my people, buckled. My survival seemed mean- ingless as I spotted a portion of the barbed wire fence, a remnant of the destroyed Bialystok ghetto. ...

... As the train moved out of the Lapy station, one stop before Bialystok, this man ran over to the window and pointed out the spot where he had jumped from a train, a year before, destined for Treblinka. The rail- road bed was covered with sand. Twenty-five Jews had leaped here from the death train, including his brother- in-law traveling with him. His sister had also jumped, but she was less fortunate than the others. She had hit her head against a telephone pole and, before his eyes, bled to death. ...

... Tens of thousands of Bialystoker Jewish men, women and children perished in Auschwitz, Treblinka and other Nazi concentration camps. Bialystok — a microcosm of Jewish life in Eastern Europe — disap- peared, as though it had never existed. ...

... From the outset, there were strong bonds between the resistance fighters in the ghetto and the Partisans in the forests. Weapons, food, clothing and medication were exchanged to the greatest extent possible. It would have been impossible for the resistance inside the ghetto to have accomplished as much as it did without assis- tance from the Partisans on the outside. In the end, thousand of Jews were transported to Treblinka by rail. Partisans lined the railroad track to help save those who jumped from the trains. ...

... rent from those in the Warsaw ghetto. Bialystok was not surrounded by a brick wall, but with wooden par- titions. Its buildings were small and constructed of wood. All this made it more difficult for the Jewish resistance fighters to defend themselves, for they were afforded no protection from Nazi firepower. Nevertheless, the battles lasted several days. On the fourth day, German armored tanks and field artillery entered the ghetto, reinforced by about a thousand SS soldiers and Ukrainians. The Jews attempted to repulse them mainly with grenades and Molotov cocktails. They also had a few machine guns. Several hundred Germans and Ukrainians were killed. The Jewish fighters were captured and deported to Treblinka, Majdanek and Auschwitz. A small group succeeded in reach- ing the forests, where they united with the Partisans. ...

... Once the factory machines and the merchandise had been fully packed for transfer out of the ghetto, Fried! decided he no longer needed the 2,000 Jewish workers conscripted for this task. After spending a full day cramped in the mini ghetto, they were taken on Tuesday at 12 noon to the railroad station, where the women and children were placed in the rear section of the train, while the young men were loaded into the front area. The cars containing the women and children were sent to Treblinka and the young men in the for- ward section were transported to Lublin-Poniatow. ...

... On the third day a house near the Judenrat build- ing went up in flames. Some twenty-six Jews perished in that fire. Attempts were made to pinpoint the cause of the blaze, but no explanation could be found. Many Jews suspected that the Nazis set the fire, an ominous new method of liquidation in the hideouts. On Wednes- day, August 18, 1943, the task of emptying Pietrasze Field of its throng of Jews was completed. Most had been deported to Treblinka; some.10,000 others were dispatched to Lublin-Poniatow or Mayjdanek. ...

... Those Jews at Pietrasze Field deemed unfit for work were transported to the railroad station, shoved into freight cars, which were then boarded up with wooden slats. The next day they were already in Treb- linka, where they were gassed and cremated. ...

... Jews, we are being led to Treblinka! Like mangy animals we will be gassed and cremated. ...

... The first liquidation of the Bialystoker ghetto was launched, during which 12,000 Jews were exiled to Treblinke. ...

... The sudden Nazi attack caught the resistance for- ces inadequately prepared. Moreover, since the Nazis took over the factories right away, the plan to wage the fight from them and later to set them on fire had to be canceled. Well before 9 o’clock, the deadline, leaders of the resistance decided it was imperative to let the people know they were not going to Lublin but to Treblinka. ...

carrying her child was discovered among the inhabi- tants. In panic, she threw her child into an adjacent well. One of the Gestapo soldiers who saw this horrible scene ordered three Jewish policemen to save the child. One of them, at great risk to himself, descended into the deep well and, with great effort, brought the child to the surface. Afterward, the Nazi soldier did every- thing possible to save the child’s life. While all this was going on, an elderly woman emerged from the shelter and the Nazi wanted to arrest her. But the Jewish police told him that the child’s mother had already been taken away, her destination Treblinka. The Gestapo officer agreed that the elderly woman should carry the child to the nearest hospital and take the place of its mother. ...

... Particularly poignant was the plight of Pejsach Kaplan, one of the archivists of the Bialystok ghetto. Having earlier caught a severe cold, after spending a few days in an overcrowded shelter, he sought asylum in a clothes factory where his daughter worked. Although weak and debilitated, forced to lie in bed in the factory, his awareness of what was happening to his fellow Jews in the streets made him compulsively run back and forth to the window of the factory to look outside. Kaplan observed hundreds of Jews rounded up for evacuation to Treblinka. These scenes had a terrible effect on him. Pacing up and back in the long factory hall, he raised his fists, crying, “Jews, let us take revenge! I can’t stand this! My end is near!’’ Following these outbursts, Kaplan went back to bed, no longer able to walk to the window. His wife and daughter never left his side. But when he and his family left the factory several days later when the operation ended, Kaplan had become critically ill. ...

... The slaughter lasted an entire day from 2 A.M. until 5 P.M. Friday, February 5. The Gestapo suc- ceeded in rounding up about 3,000 Jews. They were taken to the Judenrat building, by then the makeshift Nazi headquarters. From the Judenrat they were led away to the railroad station, forced into trains and sent to Treblinka and Auschwitz. ...

... Particularly gruesome was a mass suicide by Bia- lystoker Jewish women, carried out in a railroad car heading for Treblinka after the ghetto was destroyed on August 16, 1943. As the train neared Treblinka, panic engulfed the women. Sobbing, they pleaded with several women doctors in the train to spare them the agonies of the gas chambers by ending their lives in the train. One of the doctors acceded to these desperate requests by slashing someone’s wrist arteries with a razor blade. Other women soon followed this example, slashing their own wrists. ...

... In announcement No. 367, the Judenrat informed the parents and relatives of the three hundred girls that they would be returned to Bialystok within a few days. On November 27, 1942, the ‘“‘Wolkowisker 2119" reap- peared in the ghetto, emaciated, malnourished and extremely frightened. They were saved from among thousands of others in Wolkowisk who were loaded upon trains to the Treblinka gas chambers. ...

... It was known that a similar order had been issued in Warsaw, which was considered the safest ghetto for Jews. The result was that many were sent out of the Warsaw ghetto never to return. Bialystokers felt the “potato edict’’ was the harbinger of mass evacuations to Treblinka, which by now was understood to be a death camp. ...

It is interesting to note that in all of its minutes and announcements, the Judenrat made no mention of the evacuations to Treblinka, evidently because it was afraid to reveal the truth. Moreover, Izchok Malmed’s tragedy was never acknowledged within the documents. [The details of Malmed’s heroism will be provided later on.] There are, however, brief allusions in cryptic form to some of the grisly events that took place, such as ‘the last difficult days we endured”’ and in a terse foot- note: ‘2-5-1943 until 2-12-1943, an operation in Bialy- stok...ten thousand Jews evacuated to Treblinka... nine hundred Jews shot on the spot.” In two announcements to the people, it was revealed that five Jews, accused of stealing goods from a factory, were hung. Other notices contained reports of ten Jews flogged by the Nazis for ...

דוכט זיך אויס אַן אומשולדיקע מעלדונג, מען דאַרף פרויען PIN‏ אַרבעט, NO‏ װאָס?! TYAN PN‏ די שטאָט גע גאַנגען PIN‏ רעדלעך און די צערודערונג איז געווען א גרויסע. כדי צו פאַרשטיין די אומרואיקייט, דאַרף מען TON‏ די אומשטענדן פון דער צייט. דאָס איז געווען אין דער צייט, TWIT‏ מען PT ONT‏ דערוואוסט, אַז אין VWI‏ וועלכע מען האָט געהאַלטן פאַר'ן זיכערסטן מקום מקלט IND‏ אידן, האָבן זיך אָנגעהױבן עװואַקואַציעס פון דער געטאָ-באַפעל- קערונג PNR‏ אַ מאַסן-מאַסשטאַב. אַ לאַנגע צייט האָט TV‏ נישט געוואוסט וואו זיי קומען אַװעק, די עװואַקואירטע. TIS‏ ON‏ וי אַ PN WIT‏ געפאַלן דער TON]‏ טרעבלינקע, אויפגעדעקט AND‏ דער ביאַליסטאָקער TUT NOVA‏ אַ פלוג- בלעטל פון אַ געהיימער Ww Pw‏ אָרגאַניזאַציע. אויך PN‏ דער גאַנצער חודש אָקטאָבער געווען IND‏ דער “OND‏ סטאָקער IN NOVA‏ אומרואיקער. ערגעץ TID‏ װאַנען האָט זיך פאַרשפּרײט די ידיעה, IN‏ די שװאַרצע כמאַרעס TD‏ איבער װאַרשע, רוקן זיך אויך IN‏ אויף ביאַליסטאָק. ליידער, וי באַרעכטיקט האָט ONT PT‏ אַרױסגעויזן PN‏ ערשטן טאָג TID‏ נאָוועמבער, 1942, TI‏ די גאַנצע ביאַליסטאַקער פּראַװוינץ PRK‏ געפאַלן אַ קרבן פון היטלעריסטישן מולך. און נאָך עפּעס. עס PR‏ געווען חשוד"ק: מען האָט PT‏ צו שטאַרק לעצטנס גענומען צו די פרויען. מיר TOM‏ שוין, אַז עס PN‏ איינגעפירט IN‏ אַלגעמײינע אַרבעטס-פליכט, וועלכע ONT‏ אַרומגענומען PIN‏ פרויען. מיט דריי AND TON‏ דער “ANP‏ טאָפל-גזירה, TANT‏ ביאַליסטאָקער אידן געלייענט פאָלגנדע מעלדונג:

... אידן, מען פירט PP TIN‏ טרעבלינקע! וי קרעציקע חיות VT‏ מען THN‏ פאַר'סמ'ען מיט TN IRA‏ שפּעטער קרעמאַטאָריש פאַרברענען. ...

מען האָט אָפּגעטאַן NX‏ שרעקלעכע SINT‏ די TID WN‏ די העלדן DX‏ קעמפער, וועלכע מען האָט דערשאָסן VON]‏ דערשטיקן פונ'ם אויפשטאַנד, ONT‏ מען אַרײנגעלײגט PR‏ בשותפות'דיקן קבר. WA‏ האָט ליקווידירט אַ סאָלדאַטישן קבר. ס'קאָן אויך NIN PT‏ קאָנצעפּציע, אָבער פּוױלישע טראַדיציע פאָדערט אָפּגעבן אַ באַזונדערן כבוד געפאַלענע סאָלדאַטן,. דער גרעסערער בית-עלמין פאַרמאָגט אַ סאָלדאַטישן אָפּטײל, TIN‏ עס OVI‏ קיינעם ניט איינפאַלן אויסצומישן דאָס סאָלדאַטישע געביין מיט ציווילע גופים, עס PN‏ ניט געבליבן PP‏ זכר פון די פאַרברענטע גופים TID‏ די געפאַלענע אינ'ם אויפשטאַנד TD‏ װאַרשעװװוער געטאָ, פונ'ם אויפשטאַנד PNR‏ טרעבלינקע, סאַביבאָר DX‏ אוישוויץ, עס PR‏ פאַרבליבן DN‏ אָפּגעראַטעװעט געװאָרן ביז 1971 אַלס TWP ION‏ דער קאַלעקטיווער TID TDP‏ די ביאַל- יסטאַקער קעמפער. די דייטשן Wl JANN‏ פאַרברענט די גופים TID‏ די דערשאָסענע קעמפער, זי JANN‏ זי אַרײנגעװאָרפן PNR‏ גרוב -- אַ מיסטקאַסטן, TN‏ אויף זייערע גופים דערשאָסן ווייטערדיקע 55 קרבנות, OND‏ האָבן זיך אויסבאַהאַלטן IND‏ דער ליקװוידאַציע TWD‏ געטאָ אין יאָר 2 און OND‏ זיינען נאָכדעם געכאַפּט געװאָרן. מיטץ גרעסטן דרך-ארץ TX‏ כבוד האָט די פּוילישע און אידישע געזעלשאַפטלעכקייט באַערט זייער אָנדענקען DN‏ דעם 11טן אַפּריל 1946, X INI Pw‏ דורכגעפירטער עקסהומאַציע, זי באַגראָבן PR‏ אַ ברידער:קבר, ביים אָפענעם קבר האָבן דעמאָלט געזזאַלטן זייערע רעדעס דער VINNY‏ סטעפאַן זיבאָווסקי, ‏ דער שטאַָט-פּרעזידענט קזשעװניאַק, דער פאָרזיצער TID‏ די פּראָפעסיאַנעלע פאַראיינען קובישעק, דער פאָרשטייער PH‏ פּױלישער אַרבעטערפּאַרטײ -- גאַוורילוק, פאַרשטייער פון דער פאָלקס:פאַרטײי T ...