Bialystok Ghetto

... די איבעריקע YON‏ חברים זיינען אומגעקומען ביי דער לעצטער ליקווידאַציע פון ביאַליסטאַקער געטאַ, דעם 16טן אויגוסט 1942, ...

ראַבּינער גדליה ראָזענמאַן דער הױפּט PD‏ אידן-ראַט PR‏ בּיאַליסטאָקער געטאָ. ...

... מען דאַרף באַמערקן אויפץ ראַנד פון דעם דאָזיקן דאָקומענט: די באַװאָפּנטע אידישע אַרױסטרעטטונג PR‏ װאַרשע, PR‏ יאַנואַר 1943, װאָס ONT‏ געשאַפן גינסטיקע פּסיכאָלאָגישע באַדינגונגען צום גרויסן, העראָאישן קאַמף פון דער װאַרשעװער געטאָ TID‏ 19טן אַפּריל 1943, ONT‏ דערמוטיקט די דערשטאַנדיאַקטן פון דער 59 סטאָקער PR NOVA‏ פעברואַר 1943; האָט אומדירעקט אויסגעווירקט PIN TT‏ אויפ'ן ביאַליסטאָקער געטאָ-אױיפ- שטאַנד און ביאַליסטאָקער אידישע פּאַרטיזאַנער-באַוועגונג, ...

דער דאָזיקער אַרכיוו איז IN‏ אומשעצבאַרער PN TN‏ דער איינציקער מקור'דיקער קװאַל צו ביאַליסטאָקער געטאָ-געשיכטע. סיי די אויטענטישקייט, סיי די װאָגיקײט פון זיינע דאָקומענטן, אונטערליגט ניט קיין ספק. “O°‏ אַרבעטער פונ'ם AVIA‏ אַ חוץ מ. טענענבוים, הערש (צבי) מערסיק, זיינען געווען נאָך אַנדערע (װאַרשיינלעך TIN‏ NOD‏ קאַפּלאַן TIN‏ רפאל גוטמאַן). די דאָקומענטן זיינען גע- שריבן PR‏ פאַרשיידענע שפּראַכן (אידיש, העברעאיש, (WOT TIN WP‏ די וויכטיקסטע צווישן זיי זיינען, בלי ספק, די טאָג-ביכער TIX‏ מאַטעריאַלן פון מ. טענענבוים, די פּראָטאָקאָלן פון ביאַליסטאָקער אידן-ראַט, מעלדונגען TID‏ אידן-ראַט TIN‏ די מאַטעריאַלן װעגן טרעבלינקע,

אינמיטן דער אַרבעט TID‏ קלייבן מאַטעריאַלן וועגן דעם חורבן פון אידישע ישובים PR‏ דיסטריקט ביאַליסטאָק, שטעקט Pr‏ מערסיק IN‏ מיט פלעק-טיפוס. P‏ עפּידעמיעס פון טיפוס האָט ביאַליסטאָקער NOVA‏ נישט געהאַט. די ענערגישע מאָסמיטלען פונ'ם געזונטהייטס-אָפּטײל DD‏ UNIT PN‏ (לייטער דר. BWA‏ קאַצענעלסאָן) און פונ'ם “IND‏ טאַרן SOUPS‏ (לייטער VT‏ האַלענדערסקי) האָט געווירקט, IN‏ ביאַליסטאַק זאָל אויסמיידן די דאָזיקע עפּידעמיעס, OND‏ האָבן פאַרניכטעט אַנדערע געטאָס (לאָדזש, VIN‏ א אַ. וו.). עס האָט געהערשט TR‏ אַלגעמײנער גלויבן אין געטאַ -- WA‏ האָט גערעדט וועגן אָפענע דייטשע "NUT‏ אונגען -- אַז טאַָמער פּאַסירט אַ פלעק-טיפוס-עפּידעמיע, װועט ONT‏ פירן צו דער ליקװוידאַציע פון דער געטאָ. ...

TIN‏ עס PR‏ געקומען דער OY‏ הדין, אויגוסט 1942, דער סוף פונ'ם קיום פון דער ביאַליסטאַקער געטאָ. VOR]‏ דער- שטיקן דעם אױיפשטאַנד, VON]‏ געראַנגל, לעבט אויף ווידער אַ סדרה פון זעלבסטמאָרדן, פון די OND‏ האָבן זיך PIN‏ דעם דעצידירט: פאַלן פון אייגענער האַנט ביי זיך “OND PR‏ סטאָק, אַבי נישט מיטמאַכן דעם AYN‏ צו דייטשע טויט-פאַ- בריקן. = עס נעמען PT‏ צוזאַמען ONT‏ לעבן די צוויי אָנפירער פונ'ם געטאָ-אױפשטאַנד, דער ציוניסט DR‏ חלוץ מרדכי טענענבוים (, טאַמאַראָף") און דער קאָמוניסט, דניאל מאָש- קאָוויטש. ביים לעבן האָט זיי כמעט PON‏ אונטערשיײידט: עס האָט זיי פאַראייניקט דער אידישער גורל, דער FNP‏ מיט ...

דער אומדערשראַקענער מרדכי טענענבוים-טאַמאַ- ראָף, PN ONT‏ יענער צייט PIN‏ אַרױסבאַקומען TID‏ באַראַשיץ נאָך אַ גאָר וויכטיקע זאַך. אינזש. אפרים באַראַש, DN‏ וועמענס הענט עס זיינען געווען אַלע פאַרבינדונגען פון און וועגן דעם אידן-ראַט, ONT‏ איינגעשטימט PIN‏ טענענ- בוימ'ס פאַרלאַנג צוצושטעלן קאָפּיעס TD‏ דעם אידן-ראַט אַרכיוו, פאַר דער אַָנפירערשאַפט פון דער אידישער ווידער- שטאַנד אָרגאַניזאַציע PN‏ דער ביאַליסטאָקער געטאָ. מיט דעם זיינען PIN‏ געווען פאַרבונדן אַנדערע MY‏ וויכטיקע טוער פון דעם אונטערגרונט, מערסיק און פּעטליוק. UX‏ דער אַרכיוו האָט JAX‏ אַנטהאַלטן פּראָטאָקאָלן TID‏ די זיצונגען פון דעם אידן-ראַט TIN‏ פאַרשיידענע מעלדונגען צו די TPN‏ אין ביאַליסטאָקער IND NOVA‏ דער מלחמה ONT PN‏ אַלץ, װי Pw‏ דערמאָנט, געפונען געװאָרן און עס איז אויך פאַרעפענטלעכט געװאָרן PNR‏ פאַרשיידענע אױיסגאַבעס, PIN‏ דער ,יד ושם" PN‏ ירושלים, IND‏ עס איז דער צענטער פון איינזאַמלען מאַטעריאַלן און דאַקומענטן וועגן דעם אידישן חורבן DX‏ װידערשטאַנד אין דער היטלער-צייט, האָט אַרױסגעגעבן PN‏ דרוק-פאָרם אַ גרויסן טייל TID‏ דעם געפונענעם אַרכיוו פון דער ביאַליסטאַקער געטאָ, ...

... זייער TANT TPR PIM‏ געוואוסט, באַלד ביים JAIN‏ ND‏ דער שחיטה, IN‏ די אַרבעטער FID‏ די געטאָ-פאַבריקן מעגן Pr‏ געפינען אויף זייערע אַרבעט-פּלעצער, וואו עס דראָט זיי ניט DW PP‏ סכנה. JOR PIN‏ אידן-ראַט “AND‏ שטייער האָבן TAY‏ דעם ניט געוואוסט. די געשטאַפּאָ פירער PR TINA‏ יענעם טאָג געמאָלדן באַראַש'ן, YOR TN‏ OND‏ אַרבעטן PR‏ די געטאָ-פאַבריקן קענען דאָרט בלייבן TIN‏ אַז OT DR‏ שעהץ ווען די ,אַקציע" ווערט געפירט, טאָר קיינער TID‏ די אַרבעטנדיקע PT‏ ניט באַווייזן אויף דער גאַס. ...

PR‏ באַשולדיקונגס-אַקט DIY‏ דעם באַשולדיקטן פאָרגעװואָרפן, IN‏ זייענדיק אַ פונקציאַנער פון דער "Yd,‏ שטאַפּאָ" PR‏ ביאַליסטאָק PN‏ ער PNR‏ דער צייט TID‏ נאָוועמ- בער 1942 ביז 1945 באַגאַנגען פיל פאַרברעכנס, דער רעזול- TD ONY‏ וועלכע עס זיינען PUVA‏ טויזנטער גע'הרג'עטע מענטשן. אַלס לייטער פון רעפּעראַט AND‏ אידן-ענינים PN‏ ער פאַראַנטװאַרטלעך פאַרץ ליקווידירן די אידן “ONT TID‏ לודאָווע 12,000 מאַן, דערמאַרדונג פון 2,000 אידן PN‏ ביאַליסטאַָקער TD NOVA‏ וועלכע אַ גרויסע טייל ONT‏ ער TOON‏ געשאָסן, אַרוספירן 12,000 אידן TD‏ ביאַליסטאָקער געטאָ NOY DR‏ ליקווידירן די ביאַליסטאַקער געטאָ )50,000 אידן) TIN‏ אַרויספירן זיי אין די לאַגערן. ער POON ONT‏ אַרױסגעגעבן באַפעלן צום הענגען, PR TOW‏ מאָרדן פון OND‏ עטלעכע טויזנט מאַן האָבן פאַרלוירן זייער לעבן. DN‏ ווערט פאָרג עװואָרפן; אַז PR‏ נאָװועמבער 1942 ONT‏ ער, נאָך דעם וי ס'זיינען געבראַכט געװאָרן PR‏ ביאַליסטאָק, PN‏ די קאַזאַרמעס ND‏ 10טן פּולק אידן TID‏ זאַבלודאַװוע DN‏ די אַרומיקע שטעטלעך, האָט פרידל באַפױלן פאַרקלענערן די דערנערונג און האָט אַלײנהענטיק דערשאָסן 12 מאַן פון זאַבלודאָווער אידן-ראַט. PR‏ דעצעמבער 1942 ONT‏ ער אַ אידן, וועלכן ONT‏ געבראַכט צו PN ON‏ געשטאַפּאָ “DTN‏ געװואָרפן פון פענצטער פון 2טן שטאָק. PN‏ נאָוועמבער 2 דערשיסט ער 2 פּאַרטיזאַנער, ווינטער 1943°42 הענגט ער 2 JPN‏ דעם פאַטער און זון רובינשטיין DN‏ שטשעד. YARD PRU‏ כלומרשטן גנב'ענען אויל-קערנער TID‏ דער אויל-פאַבריק, PR‏ פעברואַר 1942 בעת דער ערשטער אַקציע דערשיסט ער PR‏ גאָס IN‏ 80 יעריקע פרוי DYN‏ אַזעלכע, װאָס PW AW‏ נישט צום טראַנספּאָרט ...

... די קעמפער PR‏ ביאַליסטאָקער געטאָ TANT‏ געקראָגן “YA‏ ...

דער ערשטער באַקומט ONT‏ װאָרט דער פאַרשטייער פון װאַָיעװאָדע מאַגיסטער שאַטקאָווסקי, וועלכער זאָגט, IX‏ דער העלדן-טאַט פון די אידישע קעמפער אין NOVA‏ ווערט אָפּגעשאַצט מיט גרויס כבוד דורכץ WP TINA‏ פאָלק, on‏ אַ לענגערער רעדע PNR‏ אַרױסגעטראָטן איינע TID‏ די גרינדער פון דער אנטי-פאַשיסטישער קאַמפסאָרגאַני זאַציע PR‏ ביאַליסטאַקער געטאַ, רבקה װאָיסקאָװסקאַ, וועלכע האָט איבערגעגעבן אייניקע רירנדיקע מאָמענטן TID‏ יענע טעג. ...

... אַ גוטן איינדרוק מאַכן די צוויי דענקמעלער, וועלכע מיר האָבן אויפגעשטעלט אויף דעם NOVA‏ בית-עולם. איינער צום אָנדענק TID‏ די 60,000 דערמאַרדעטע TD TPN‏ ביאַלי סטאָקער געטאָ און דער צווייטער PIN‏ דעם ברודער קבר פון די עקסהומירטע געטאָ העלדן, וועלכע זיינען געפאַלן מיט געווער PR‏ האַנט בעת דעם אויפשטאַנד ביי דער ענד- גילטיקער ליקווידאַציע פון ביאַליסטאָקער געטאָ. אויף די ביידע בית:עולמס, האָבן מיר אַנגאַזשירט קריסטלעכע וועכ- טער, וועלכע IM‏ זי כאָטש טילוייז SR‏ פון צע- שטערונגען PR‏ פאַרשוועכונגען.

... דער 5טער יאַרצײט פון אויפשטאַנד און PRN TV‏ פון ביאַליסטאָקער געטאַ, ONT PR‏ יאָר אױסגעפאַלן באַ- זונדער אימפּאַזאַנט. PR‏ טרויער צוג, ONT OND‏ געציילט אַריבער 2,000 מאַן, זיינען געטראָגן TANYA‏ ביי 50 קרענץ, כמעט YOR‏ אינסטיטוציעס TID‏ שטאָט TINT‏ געשיקט דעלעץ- גאַציעס WM‏ פענער. PR‏ שפּיץ פון צוג, זיינען צוגלייך מיט די פאָרשטייער TD‏ דער אידישער געזעלשאַפט געגאנגען דער IVT NIRV‏ שטאָט פּרעזידענט, פאָרשטייער TID‏ דער מאַכט TID TIN‏ פּאַליטישע פּאַרטײען, NW‏ פאַראיינען א. אַ. ...

עס גליווערט ONT‏ בלוט, עס קלעמט ONT‏ האַרץ. אַ ציטער פון גרויל שוידערט PNW‏ אין }2° בינאַכט PR‏ חרוב'ער ביאַליסטאַקער געטאָ. ...

מיין y‏ ליידן און שרעקלעכע איבערלעבענישן בי היטלערץ זיינען PIN‏ פאַרבונדן מיט די שווערע איבערלעבענישן פון מיין מאַן, שלום גאַרפינקל. אונזער געמיינזאַמער ליידנס-וועג PT ONT‏ אָנגעהויבן PR‏ ביאַלי סטאַקער INN NOVA‏ מיר זיינען געווען Wm‏ אונזערע נאַענטע. מיין IND‏ איז געקומען קיין ביאַליסטאָק מיט TOT‏ משפּחה, פון טרעסטינע, PR‏ סוף 1941, ווען די נאַציס TINT‏ אָנגעהױבן טרייבן און ליקווידירן די אידן DN‏ די אַרומיקע קליינע שטעטלעך. מיין מאַן ONT‏ געהאַט אַ משפּחה פון קנאַפּע הונדערט מענטשן. WAN‏ עֶר איז פאַרבליבן נאָך דער מלחמה איינער PON‏ די היטלעריסטן האָבן אומגעבראַכט YON‏ זיינע נאַענטע. זיין פאָטער שמעון גאַרפינקל, וועלכער PR‏ געווען 42 יאָר, PT ONT‏ באַטײליקט PN‏ דעם העלדישן אויפשטאַנד PX‏ ביאַליסטאָקער געטאָ. די נאַציס האָבן DN‏ דערשאָסן, צוזאַמען מיט אַנדערע אויפשטענדלער. TID‏ מיין גאַנצער גרויסער משפּחה PR PI‏ פאַרבליבן, מיט Tm‏ עלטערע שװועסטער, עטקע, וועלכע ואוינט מיט איר משפּחה NPN‏ פאַרם PR‏ יאָנגסװיל, נ. י. בלויז נאָר POR‏ קוזינע מיינע האָט זיך געראַטעװעט פון די נאַציס, רבקה, וועלכע וואוינט מיט PR‏ פאַמיליעץע איצט PR‏ מעלבורן, אויסטראַליע, מיר ביידע, איך מיט שלום גאַרפינקל, זיינען נאָך דאַמאָלט געווען יונגע מענטשן, מיר PW WIT‏ געווען נאָענט OPN‏ חתן-כלה. די גרויסע געמיינזאַמע ליידן TINT‏ זיך פאַר TIX‏ אָנגעהויבן AAT PR‏ 1943, ווען עס PR‏ ליקווידירט TATA‏ די PR NOMA‏ ביאַליסטאָק. גאַרפינקל PN‏ דאַן געווען אַ יונגערמאַן פון בלויז 17 יאָר, PD PR‏ געווען אַביסל אינגער פון אים, PR‏ געטאַ ONT‏ גאַרפינקל געאַרבעט ביי שוסטעריי, ביי ליבערמאַן אויף דער רוזשאַנסקא גאַס. ON DY TON]‏ די נאַציס האָבן אַוועקגעפירט פיל אידן PP‏ פּעטראַשע פונװואַנען מען ONT‏ זיי אַרוסגעפירט אויף פאַרניכטונג, ONT‏ מען ...

... None of us believed we would ever leave Stuthof alive. Incredibly, I held out until March 1945. Each day, the other Jewish prisoners and I were sent out to perform slave labor under the strict supervision of Ukrainian and Lithuanian guards with large attack dogs. It would have been impossible to escape even without such vigilance. Stuthof was on an island sur- rounded by water. Often, as I carried out the back- breaking assignments, some of the British and French prisoners of war in the camp would give me extra bread that they had received from the Red Cross. In turn, I threw the bread over the fence into the women’s camp populated by Jewish survivors of the Wilno ghetto. In time, the Nazis removed all the Jews from the Bialystok ghetto to Auschwitz, where they died in the gas chambers. My beloved father was among them. ...

... Flowers are placed at the mass grave on the fifth annivesary of the uprising and liquidation of the Bialystok Ghetto. The fence in the background was erected with the aid of the Bialystoker Relief Committee in America. ...

... Fried! — tiny, his eyes always darting, the eyes of a bandit, the terror of the Bialystok ghetto. Friedl is com- ing! The Jewish police begin chasing everyone from the streets. It is forbidden to stand outside while the mon- ster is passing through. Some Jews had planned several times to assassinate him, but the more moderate ele- ments argued against such a course. After all, it could lead to the destruction of the entire ghetto. So Friedl lives on. ...

... We followed the Pole’s directions. He gave us a password to utter when we met Partisans near a broken tank among the trees in the forest: ‘‘Marilke sent us.”’ (Marilke Rudicka was a Jewish girl who served as liai- son between the Partisans and the resisters in the Bia- lystok ghetto.) Hungry, frozen and exhausted, we advanced into the depths of the forest. The thorny path caused our feet to swell, blister and bleed. The skin and nails of our feet fell off. We ambled about for three days and two nights without interruption, unable to find the Partisans. We were trapped in a maze with no means of getting out. About to drop, exhausted from the long journey, the cold and the hunger, I began to hallucinate that I was surrounded by horrible monsters about to devour me. Drained of strength and anticipat- ing imminent death, an irresistible urge came over me to spend my last moments on earth eating. So, paying no mind to the dangers, I dragged myself to a nearby village, pleading for a morsel of food. Rebuffed by peas- ants everywhere, I returned to the forest even more drained than before. I resolved, however, to go back to Bialystok, hoping that one of my Christian frien ...

... During the night of August 16, 1943, thick shadows, like black crows, spread throughout the Bialystok ghetto with its 40,000 captive Jews. It seemed as if the jet blackness of the night carried with it an omen — the sealed fate of death and ruin for the prestigious Jewish city and its proud community. ...

... (Editor’s note: Refoel Rajzner, who was incarcerated in the Bialystok ghetto until the end, recorded shortly after the war all his experiences before, during, and after the ghetto. We offer here excerpts of his descrip- tions of the final liquidation of the Bialystok ghetto as well as the annihilation of its Jews, borrowed from his book, The Destruction of Bialystoker Jewry 1939-1945, published in 1948 by the Bialystoker Centre in Australia.) ...

... The above is a brief description of the various organs of the Judenrat within the Bialystok ghetto, composed by an observer on the basis of his personal impressions. ...

... עס זיינען געווען ,נאָר" דריי קרבנות, ONT INT DN‏ דער מאָרד אויפגעטרייסלט בשעתו די גאַנצע געטאָ. ס'איז געווען IN‏ אַנשוױלעכע לעקציע, פאַרװאָס TPN‏ קענען אויף אַ ,לעגאַלן" אופן פאַרלירן ONT‏ לעבן. עס ONT‏ אויפגעץ: טרייסלט אפשר אַזױ שטאַרק DAY‏ דעם, ווייל דער מאָרך PN‏ נישט פאָרגעקומען ערגעץ ווייט, PR AND‏ סאַמען האַרץ פון געטאָ, לעבן PID‏ פונ'ם אידן-ראַט DX‏ מען האָט “YX‏ ...

MY‏ טעג שפּעטער, ONT‏ מען אונז אײינקװואַרטירט אויף באָיאַרע, נומער 7 קראַשעװוסקעגאָ, PR‏ אַ באַראַק. מען פלעגט אונז אַרױספירן יעדן פרימאָרגן פריער נעבן נאָװאָסיאָלקע, און נאַכדעם אויף זיעלאָנער וועג PP‏ גראבאווקע, אויף אַרבעט. WANT‏ זיינען דערשאָסן געװאָרן טויזנטער אידן בעת דער ליקװידאַציע פון דער OWI‏ סטאָקער געטאָ. און נישטערנדיק TW‏ די גריבער, INT‏ PT PR‏ אָנגעשטױסן PIN‏ 2 דאָקומענטן, איינער פון אונזערן אַ ווייטן קוזין, זלמן עמיאל, אַ זון TD‏ אַ געוועזענעם “TINS‏ קאַנט יאַנקל עמיאל-קוליקאָווסקי, און דער צווייטער -- TID‏ פינקעלשטיין, פון דער אייזן-קראָם אויף קופּיעצקא, ראָג ראָזשאַנסקי. דער לעצטער ONT‏ געהאַט אַ פאָטער TIN‏ אַ ברודער PR‏ די פאַראייניקטע שטאַטן. מיר האָבן לעבן DN‏ ...

... The new practice of forcing Jews to become informers against other Jews turned out to be an effec- tive tool. Many more victims were found in their hideouts. Moreover, the increasing number of dead bodies was fast filling the ghetto streets. Barasz was ordered by the Gestapo to clear the streets of this Jew- ish “‘litter.”” He instructed the Chevra Kadisha (burial society) to recruit several hundred assistants to help them bury the dead. This proved an ingenious method for these people to save themselves from imminent execution. ...