Bialystok Jews

... TID‏ די סאָוועטישער אַרמײ קיין ביאַליסטאָק, פרייטיק דעם 22טן סעפּטעמבער 9, רפאל רייזנער, אין אָנהױיב פון PT‏ בוך , דער אומקום פון ביאַליסטאָקער אידנטום 1945-1929". וועגן אָנהויב TID‏ דער סאָוועטישער הערשאַפט PR‏ ביאַליסטאָק וי PIN‏ וועגן דעם PN OND‏ געווען אַביסל שפּעטער, OWN‏ דערציילט PR AVN‏ דעם זעלבן בוך. באַלד צומאָרגנס, נאָכ'ן אַרײנקומען TD‏ דער רויטער אַרמײ PP‏ ביאַליסטאָק, האָט דער אָרטיקער סאָוועטישער קאַָמענדאַנט אַרױסגעגעבן אַ פאַראַרדענונג אָפּצושאַפן דעם אויסנאַם:צושטאַנד PN ON)‏ געווען די גאַנצע צייט TID‏ זינט דעם אָנהויב פון דער מלחמה. אַ דאַנק דעם PR‏ די שטאָט TWIKI WD‏ געװאָרן, נאָך אַרום דריי JIN‏ פינצטער- ניש. די באַװעגונג פון מענטשן PR‏ שטאָט PN‏ געװואָרן “ANI‏ מאַל, PIN‏ די ביאַליסטאָקער אידן JANA‏ צוליב דעם אַלעם פריי אָפּגעאָטעמט. YON‏ אַרײינקומען פון די נייע “YYINO‏ טישע הערשערס PP‏ ביאַליסטאָק PT ONT‏ אויך, DPN ONTO‏ געווען PR‏ יענער ,WY‏ איינגעשטעלט אַ נײע “OPV‏

אין סוף חודש אָקטאָבער 1942, TW‏ די אידן אין ביאַלי סטאָק זיינען געווען פאַרשפּאַרט PN‏ דער דאָרטיקער געטאָ און געווען אַרומגערינגלט TH‏ ליידן TN‏ פּיין, ONT‏ פּאַסירט IN‏ אומגעוויינלעכע NT‏ עס איז געלונגען אַ “OPN‏ שער פרוי זיך אַרױסצורײסן TID‏ געטאָ, וועלכע ONT‏ זיך נאָך װאָגלענישן דערשלאָגן PP‏ ארץ-ישראל. DPD‏ אָנקומען TP‏ תל-אביב PX‏ די דאָזיקע אַהינצו אָנגעקומענע פרוי "ND‏ לאַגערט געװאָרן פון דאָרטיקע ביאַליסטאָקער אידן, וועלכע האָבן געװאָלט הערן אַ לעבעדיקן גרוס WD‏ זייער “DOT‏ שטאָט. זיי האָבן געװואָלט TON‏ װאָס עס PNR‏ מיט זייערע נאָענטע TIN‏ מיט אַנדערע פאַרשפּאַרטע אידן אין TWN NOVA‏ די פרוי האָט Pr‏ אַביסל באַרואיקט IN]‏ איר “JOIN‏ וויינלעכער רייזע TIX‏ נאָכדעם ON‏ מען ONT‏ איר געהאָלפן זיך איינאַרדענען PR‏ תל-אביב, ONT‏ זי אָנגעהויבן “WT‏ ציילן. די פרוי ONT‏ איבערגעגעבן אַ לעבעדיקן, טראַגישן OV‏ פון די אידן PR‏ ביאַליסטאָק, וועלכע זיינען INT‏ געווען אונטערץ יאָך TID‏ די היטלעריסטישע מערדערס. Tay‏ דעם אַלעם, OND)‏ די דאָזיקע פרוי האָט “WT‏ ציילט, ONT‏ דאַמאָלט דער קאָרעספּאַנדענט “IND, TID‏ ווערטס", PR‏ פּאַלעסטינע (ארץ-ישראל), מנחם טרייסטער, באַשריבן PR‏ זיינעם IN‏ אַרטיקל. “PN PNR PON ONT‏ געדרוקט געװאָרן, PN‏ סאַמע ברען פון דער מלחמה, PR‏ דער , ביאַליסטאָקער שטימע" (נומער 219, פעברואַר 1943( אין ניו יאָרק. ONT‏ איז געווען DIS‏ ערשטן מאָל ווען די אידישע וועלט PT ONT‏ דערוואוסט וועגן דעם גורל TN ...

... אויסמיידן דעם Ww‏ אויף יוראָווצער גאָס, אידן ראַט. ביאַליסטאַק 12טער יולי 1942, ...

AW‏ פּעסימיסטיש קלינגט די אָפּשאַצונג TD‏ דער הערשנדיקער VAN‏ און די אויסזיכטן אויף דער צוקונפט PR‏ די שלוס-:ווערטער פון Daya‏ סובאַטניק, באַראַשיעס רעכטע האַנט TN‏ פינאנציעלער דירעקטאָר TD‏ געטאָ. ער מוסר'ט די ביאַליסטאָקער, ON‏ מיינען, אַז זיי געהערן צו די ,אתה בחרתנוי'ניקעס", וועלכע זיינען פאַרזיכערט קעגן די “PAIN‏ גליקן, TINT OND‏ אַרומגעכאַפּט ONT‏ גאַנץ לאַנד... ניט בלויז, ONT‏ זיי קומען ניט צו דער אַרבעט אויף דער “DAN‏ פאָדערונג פון אַרבעטס-אַמט, AN]‏ זיי קומען NA‏ מיט פאָדערונגען IW‏ דעם אידן-ראַט". ער פאַרענדיקט מיט די אַלאַרמירנדיקע וװוערטער: Box,‏ צו פאַרשטיין, IN‏ די “pep,‏ גייט און מיר זיינען נאָך ניט דערשוואומען צום ברעב" ...

ביי די װאַגאַנען TWIT‏ געשטאַנען אוקראַינער, וועלכע האָבן מיט TYR‏ צעשיידט די מענער פון זייערע פרויען TN‏ קינדער און ONT INT‏ מען PIN‏ מיך אַװועקגעריסן TID‏ מיינע ליבסטע און בעסטע. INT PR‏ איבערגענעכטיקט PN‏ פעלד צוזאַמען מיט נאָך 800 אידן. צומאָרגנס האָט די ס. ס, זוכנדיק אַרבעטער, אָפּגעקליבן 80 מענטשן, 70 מענער און 0 פרויען, wey‏ וועלכע PIN PT INA PR‏ געפונען. מען האָט TIN‏ אַװועקגענומען פון דעם פּלאַץ DX‏ איינגעזעצט PR‏ ביאַליסטאָקער תפיסה, ...

... 2 ראַטבערג, לערער פון העברעאיש איז געווען דער ערשטער PR‏ דער ריי. ער איז אַרײנגעפאָלן אין דער שחיטה TID‏ די , דאָנערשטיקע", דעם גטן יולי, 1941, PR‏ וועלכער 0 ביאַליסטאַקער אידישע אינטליגענטן זענען “PIN‏ געקומען פון די רוצחישע דייטשע OPN VIVA‏ וועלדל פון פיעטראַשע. דער קדוש האָט ערשט עטלעכע AN?‏ געאַרבעט PR‏ אונזער גימנאַזיע. געווען רואיק, געלאַסן, מיט אַ שטענדיקן שמייכל PT PIN‏ פּנים. PR‏ געדענק ניט פון װאַנען ONT‏ ער געשטאַמט, ...

אונזערע TOR‏ אויף ווייטער: ONT‏ ערשטע, נישט רוען ביז TAR‏ מיר PVN‏ ניט מיטווירקן מיט YOR‏ אונזערע מעגלעכקייטן, צוזאַמען מיט אַלע ביאַליסטאָקער צענטערס, אַרױסצוראַטעװען VPI‏ לעצטן TD TPN‏ די נאָך עקזיס- טירנדע קאַנצענטראַציע-לאַגערן און זיי אײנאַרדענען: צווייטנס, נעמען IN‏ אַקטיוון אָנטײל PN‏ געזעלשאַפטלעכן אידישן לעבן PN‏ אַרגענטינע, מיטהעלפן און מיטווירקן פאַר דער וידער אויפלעבונג ND‏ דער אידישער קולטור; דריטנס, גרופּירן אַרום פאַרבאַנד אַלע ביאַליסטאָקער װאָס עס PR‏ זיי טייער די טראַדיציע פון די ביאַליסטאָקער, װאָס האָבן אַוועקגעגעבן זייער לעבן על קידוש השם. “ON‏ פילנדיק זייער צוואה פון ווייטער בויען ONT‏ אידישע לעבן TN‏ קולטור און TIN TON‏ גײענדיק PN‏ די וועגן TID‏ אָט דער ביאַליסטאַקער. טראַדיציע, TORT‏ מיר אַװעקצושטעלן דעם פאַרבאַנד ADIN‏ דער ניוואָ, ער זאָל ווערט POT‏ צו טראָגן דעם TANI‏ ביאַליסטאַקער פאַרבאַנד, ...

... On that “Black Sabbath” the German monsters dragged 5,000 Bialystcker Jews fate an extermination cemp cn the city's cutskirts. where they were done to death. The victims cf that horrible execution are known as the ‘“Shabbosdige.”’ ...

... אָבער געליטן האָבן סוף כל סוף זייער אַ סך אונזערע אידן. עטלעכע מאָנאַטן נאָכאַנאַנד PR‏ געװוען די “IND‏ סטאַנציע לאַפי, וועלכע ליגט Tey‏ ואַרשע DR‏ ביאַלי סטאָק, אַן אמת'ער אינקװויזיציע-פּלאַץ. מען ONT‏ אַרױס: געשלעפּט אידן TR IND TID‏ דאָרטן OY PUY‏ כלומרשט, אָבער מ'האָט זיי געשלאָגן מכות רצח, געשמיסן, געשוירן די בערד, צעראַבירט געלט און סחורות א. ALT‏ פיל ביאַלי" סטאַקער TPR‏ האָבן INT‏ זייער געליטן. שפּעטער PT ONT‏ אַביסל באַרואיקט, ביאַליסטאָק ONT‏ אָנגעהויבן צו אַרבעטן AND‏ דער ניי-געקליידעטער פּוילישער PAA‏ מונדירן DR‏ קאָלדרעס. פּױלן PUY INT ONT‏ יאָר נאָכאַנאַנד געפירט מלחמות מיט רוסלאַנד, TN‏ ביאַליסטאָק ONT‏ געהאַט AYA‏ אַרבעט. ענדלעך, INI‏ שליסן שלום PR‏ 1920, זיינען צוריק געקומען פון רוסלאַנד PP‏ ביאַליסטאָק די סוחרים און פאַבריקאַנטן, וועלכע האָבן איר פאַרלאָזן PR‏ 1915, בעת'ן אָפּטרעטן TD‏ די רוסישע צאַרישע אַרמײען. ...

TONS‏ דעם ערשטן טאָג ווען די דייטשן זיינען אַרײן TPP‏ ביאַליסטאָק, האָט דער קאָמאַנדיר, אַ גענע- ראַל, געשיקט רופן דעם ראַבינער, הרב דר. גדליה ראָזענ- מאַן, אויפגענומען PT PR DN‏ ביוראָ, PR‏ לאָקאַל פון דער געוועזענער מלוכה-באַנק און אים געמאָלדן, אַז ער VIM‏ באַשטימט אַלס , אָבמאַן" (פאָרזיצער) פון די ביאַליסטאָקער TPR‏ און דאַרף ביז מאָרגן צונויפשטעלן אַ 12-קעפּיקן “TPN,‏ ראַט" און DN‏ צושטעלן די רשימה. אָפּזאָגן ONT‏ מען, פאַרשטייט זיך, ניט געקענט. די שטאָט PR‏ געווען NM‏ מדבר. TPN‏ זיינען PT‏ צעלאָפן, די פאַרבליבענע זיינען געזעסן פאַרשפּאַרט PR‏ די הייזער. דורכצוגיין די גאַס ONT‏ דער ראַבינער געמוזט TAY]‏ אַ שיינוואַרפער. האָט ער אַרױסגעשיקט TPT‏ שמש, מרדכי מאוושאוויטש, צו די באַקאַנטע כלל-טוערס, זיינע מיטאַרבעטערס אין דער קהילה. די ערנסטע, באַוואוסטזיניקע אידן, פילנדיק דעם געבאָט פון דער שעה האָבן זיך ניט אַפּגעזאָגט און גענומען ...

... Ty‏ דער גרוזאַמער שחיטה PR‏ סלאָנים, דעם 14טן נאָוועמבער 1941, ביי וועלכער עס זיינען אומגעבראַכט “YR‏ װאָרן צען-טויזנט נפשות. עס קומען די ערשטע פּליטים פון ווילנע און ברענגען די דערשיטערנדע ידיעות וועגן די אומגלויבלעכע שחיטות אויסגעפירט אין פּאַנאַר דורך די דייטשן צוזאַמען מיט זייערע ליטווישע שותפים. די בהלה PN‏ ביאַליסטאַק DOWN‏ אומבאַשרייבלעך. אַ JO‏ זינען איבערצייגט PN ONT IN‏ שוין דער סוף, TIN‏ כאָטש די PN‏ ציעלע דערקלערונגען פון אידן-ראָט TON‏ אַז די דייטשן פאָדערן אַרױסשיקן TD‏ ביאַליסטאָק PP‏ פּרוזשענע NI‏ פאַמיליעס, וואו קיינער אַרבעט ניט, כדי צו פאַרגרינגערן די געטאָ PR‏ הינזיכט TD‏ באַשפּייזונג, TINT INT‏ די מערסטע אידן ניט צוטרוי און IX VIVO‏ עװואַקואַציע מיינט אומקום,

... איינע TID‏ די בלוטיקסטע WI‏ זיינען געווען 50,000 ביאַליסטאָקער TDN‏ ...

... אמת, ס'איז AND ON TP NOW‏ אָפּטימיזם PR‏ געטאָ, אָבער קוקנדיק אויפץן וועג, װאָס מיר TART‏ דורכגעמאַכט. און אויף אונזער באַגאַזש, PR PD‏ זיכער, אַז מיר TVD‏ די ביאַליסטאַקער NOVA‏ דערפירן צו אַ גליקלעכן סוף". ...

מיט דער הילף פון אַ דייטשן סאָלדאַט, אַ געוויסן אַנטאָן שמידט, PNR‏ געלונגען טאַמאַראָף, מערסיק TX‏ די רעשטלאַך פון זייערע לעבן-געבליבענע חברים “DAN PT‏ רייסן פון ווילנע אינ'ם פאָרלויפיק-רואיקן ביאַליסטאָק, פרילינג-צייט, 1942, פאָרט DR‏ טאַמאַראָף PP‏ װאַרשע, מערסיק OVID‏ אַרױס מיט דער איניציאַטיוו TID‏ שאַפן “TINY‏ װירטשאַפטלעכע אַרבעט פאַר דער OIYP‏ דער MNT‏ סטאָקער אידן-ראַט נעמט IN‏ דעם פאָרשלאג. YON‏ ליידיקע פּלעצער NOVA PN‏ ווערן פאַרזייט. עס אַרבעט PST‏ אַ סך פרייוויליקע יוגנט. מערסיק ווערט , סעקרעטאַר און פּראַק- טישער ואָרט-זאָגער ביי דער אונטערנעמונג". ער “AND‏ נעמט DIN Pr‏ מיט אידייאישער אַרבעט און איז דער אָנ פירער פונ'ם , סניף" (אָפּטײל) אין ביאַליסטאָק. צי ONT‏ ער זיך פאַרנומען שוין דעמאָלט wm‏ קליבן היסטאָרישע מאַטעריאַלן, איז אומבאַוואוסט. אַ געוויסער שטעל אין בירמאַנ'ס נאָטיצן לאָזט דרינגען, IN‏ ער ONT‏ אַנגעהויבן צו זאַמלען היסטאָרישע מאַטעריאַלן ערשט אין דער צייט פונ'ם חורבן פון ביאַליסטאַקער פּראַווינץ. IN‏ אומדירעקטע באַ- שטעטיקונג פון דער דאָזיקער השערה געפינען JIN VA‏ PN‏ טאַמאַראָפ'ס נאָטיצן. דערמאַנענדיק דעם פריצייטיקן TIN‏ אומדערװאַרטעטן TD WD‏ מערסיק, שרייבט ער:

דער מערדערישער פייער TD‏ אויסער דער געטאָ איז פּלוצים אָפּגעשטעלט געװאָרן PR DX‏ דעם זעלבן אויגנ- בליק האָבן אָנגעהויבן אַרױסצושאַרן PT‏ די 700 נאַציי רוצחים, וועלכע האָבן PT‏ געפונען אויפ'ן אידן-ראַט הויף, עפענענדיק אַ געדיכטן פייער אויף די גאַסן TIN‏ אויף די הייזער. נישט געקוקט AVIAN‏ אויפץן קוילן-האָגל, האָבן TT‏ INT‏ פון JO NX‏ פענצטערס און בוידעמער געשאָטן “JOP‏ קוילן אויף די ביי די ווענט Pr‏ שאַרנדיק נאַצי-בעסטיעס, ס'האָט אָבער לאַנג נישט געדויערט, וי זיי “IVT TINT‏ גרייכט, דורך יוראָווצער גאַס, די אידן-ראַט גערטנער, INV‏ עס זיינען INI‏ געווען העכער 15 טיזנט אידן. טויזנטער טויטע TN‏ פאַרוואונדעטע זיינען שוין געלעגן אויפ'ן פּלאַץ, TN‏ די OMNI‏ זיינען אָנגעקומען, ONT‏ די זעלבסטשוץ- גרופּע אויפגענומען דעם קאַמף מיט די ביז צו די ציין “ND‏ װאָפנטע נאַצי:גזלנים, ...