Bialystok Jewish Council

... TINT‏ באַזונדערן גרויסן DOIN‏ גענומען די פרויען, מוטערס TN‏ קינדער פון די געכאַפּטע “DIN TN‏ געפירטע TDN‏ די דאָזיקע האָבן אַװעקגעגעבן זייער גאַנץ צירונג, גרעסערע סומעס געלט OND PON TN‏ זיי TINT‏ פאַרמאָגט, IW OTD‏ העלפן באַפרייען TX‏ אַרױסראַטעווען זייערע נאַענטסטע פון די נאַצישע הענט. עס זיינען דורכץ אידן:ראַט באַשטימט געװאָרן ספּעציעלע זאַמל-פּאַרלעך, TWIT ON‏ אַרומגעגאַנגען צווישן די ביאַליסטאַקער אידן אומאויפהערלעך PR‏ פאַרלויף TID‏ דריי טעג. יעדער איינער ONT‏ געגעבן OND‏ און וויפל מען IND ONT‏ געקענט, מען האָט דערביי אַרױסגעװיזן OVA‏ װאַרעמקײט און PANT‏ וי ביים ראַטעװען אייגענע נאַענטע. ווען די נויטיקע זאַכן IND‏ דער קאַנטריבוציע זיינען צונויפגעשטעלט געװאָרן, זיינען אַ צאָל פאָרשטייער פון דעם אידךראַט, YOM‏ אינזשעניר באַראַש בראש, אַועק צו דעם היטלעריסטישן קאַמענדאַנט, דער רוצח OT ONT‏ באַלד אָבער ניט VON‏ אויפנעמען, ער האָט באַפױלן TN‏ מען זאָל XT‏ לענגערער צייט האַלטן PR‏ קאַרידאָר. צום סוף, ווען די אידן-ראַט דעלעגאַציע PW PR‏ צוגעלאָזט געװואָרן IS‏ דעם קאָמענדאַנט ONT‏ ער, NOM‏ קאַלטן צינישן שמייכל אויף זיין פּנים, דערקלערט, אַז די פאַרהאַלטענע TDN‏ קענען ניט TIN‏ װעלן ניט באַפרײיט װוערן, זיי זיינען שוין MT NWI‏ זיינען אַרױסגעפירט געװאָרן אויף אַרבעט PP‏ דייטשלאַנד,

אונטערץ צייכן פון דער דאָזיקער נאָרמאַליזאַציע TIN‏ די דאָזיקע דערפאָלגן, קומט AND‏ דעם 1029 נאָוועמבער די זיצונג פונ'ם אידן-ראַט. PN‏ צענטער פון די דעבאַטן שטייט IN‏ ענין, IN PN OND‏ אָפּקלאַנג פון דעם נישט לאַנג דורכ- געלעבטן קריזיס, IN‏ ענין, OND‏ דערמאַנט די אָנװעזנדיקע, IX‏ דער טראַגישער פּראַצעס TID‏ פאַרניכטונג פון די "NIH‏ ווינצער אידן PR PR‏ פולן גאַנג. די זיצונג פונ'ם ביאַלי סטאַקער אידן-ראָט קומט AND‏ אין דער צייט, WI‏ פון די דורכגאַנגס-לאַגערן אין קעלבאַשין, זאַמבראָוו, 10טער פּולק, װאָלקאָװיסק און באָגושע, גייען HK‏ טאָג-טעגליך טראַנס- פּאָרטן מיט אידן, TIN‏ עס הערשט PW‏ כמעט אַ זיכערקייט, IX‏ זיי DIY TA‏ טויט. עס געלינגט איינצלנע PT‏ אַרוסצו- רייסן TID‏ די טויט-זאַמל-לאַגערן. עס זיינען פאַראַן “JON‏ צעלנע -- ליידער -- דרייסטע מענטשן, OND‏ שפּרינגען TID‏ די טויט-צוגן. עס זיינען פאַראַן הונדערטער, װאָס האָבן TT‏ אױסבאַהאַלטן דעם 2טן נאָוועמבער און אויסגעמיטן YT‏ , עוואַקואַציע" PN‏ די זאַמל-לאגערן, PN‏ בלאַנקנדיק זיך אין רעגן, פראָסט און הונגער, שטרעבן MT‏ צו אַ מקום מנוחה, דעם OP, WRT‏ מנוחה" זעען YT‏ ליידער, ANT‏ אין דער ביאַליסטאַקער געטאָ (טיילווייז אויך PNR‏ יאַשינאָווקער TIN‏ פּרוזשאַנער), OVA PN OND‏ בשלום פון דער נאַוועמבער- קאַטאַסטראַפע. הונגער TX‏ פראָסט באַװעגט די מערהייט צו זוכן באַלדיקע לייזונגען פון זייער טראַגישן מצב. זי שטרעבן אין זייער מערהייט PT‏ אַריינצ ...

עס ANID PN‏ אַז די דאָזיקע אומהיימלעכע נייעסן TANT‏ אַרוױסגערופן אַ פּיינלעכע שטימונג און אויך PINS‏ ביי די אידן PN‏ ביאַליסטאָקער PIN NOVA‏ אויסער דער געטאָ. PIN TINT TPN‏ דער PA‏ גענומען TVD‏ באַהעלטענישן, ONT‏ איז געטאַן TINA‏ מיט גרויסע שװועריקייטן. ניט אַלע WAN‏ האָבן PT‏ געקענט פאַרגינען איינצושאַפן “AND, NIN‏ מעגן". מען האָט אויך אָנגעקלאַפּט די טירן ביי די פירער פון דעם אידן-ראַט, מען האָט אוימאויפהערלעך געפרעגט און DONA‏ וויסן, װאָס װעט זיין? יעדעס מאָל, ווען אַ “TPN‏ ראַטלער האָט WY TPUR Pr‏ דעם DAY‏ אין PN NOVA‏ ער באַװאָרפן געװואָרן מיט פראַגן. אָבער אויך זיי האָבן ניט געהאָט OND‏ צו ענטפערן. ...

דער אויבנדערמאַנטער דאַקטאָר ONT‏ נישט צו TON‏ געגעבן PR‏ וועלכער צייט און וי אַזױ ער ONT‏ זיי "ND‏ קומען, אָבער פון לעבנגעבליבענע עדות PR‏ פון “AND‏ צייכנונגען פון קאַמענדאַנט TD‏ געטאַָיאױפשטאַנד אין ביאַליסטאַק -- מרדכי טענענבוים-טאַמאַראַף -- וועלכע “YA‏ פינען זיך PR‏ די אַרכיוון TID‏ ,יד ושם" PR‏ ירושלים, -- vn‏ קלאָר, אַז אויף דער אָנווייזונג פון אינזשיניער באַראַש, פאַרזיצער TID‏ ביאַליסטאָקער אידן-ראַט, איז דער מאַטעריאַל איבערגעגעבן געװאָרן טענענבוים-טאַמאַראָף, כדי ער זאָל עס באַזאָרגן אויף דער אַרישער זייט, מיט. וועלכער ער האָט געהאַט פאַרבינדונגען, עס זאָל דאָרטן פאַרבאַהאַלטן TAT‏ ווייל ער ONT‏ פאָראויסגעזען, אַז די געטאָס TYTN‏ חרוב ווערן... וי סווייזט אויס, זיינען זי אַרוױסגעפירט געװאָרן PIN‏ דער אַרישער זייט TO] VON]‏ אַפּריל 1942, ווייל WI‏ דער דאָזיקער דאַטע PR TIP‏ די דאַקומענטן WA NOW]‏ קין DW‏ פאַרצייכענונגען. (מעגלעך TR‏ די פּראָטאָקאָלן זיינען נאָך געשריבן געװאָרן ...

WI‏ חייקע גראָסמאַן איז געווען אַקטיו, אין נאָמען פון , השומר הצעיר", אַלס שליח פון דער- אונטערערדישער ווױדערשטאַנד באַ' וועגונג, האָט זי זיך עטלעכע מאָל אויך באַי געגנט מיט דעם אידןראַט פירער, אפרים באַראַש. רעדנדיק איינמאָל מיט באַראַשץ וועגן װידערשטאַנד, האָט חייקע גראָסמאַן DX‏ דער" ציילט וועגן דער שרעקלעכער שחיטה OND‏ די TINA OVNI‏ דורכגעפירט PNR‏ פּאָנאַר. אויף דעם האָט באַראַש געענטפערט: PN,‏ גלויב נישט, אַז ONT ON ONT‏ פּאַסירט אין VMI YIP‏ אויך זיין אין ביאַליסטאָק. איך IND‏ די דייטשן, זי Toya‏ נישט װאַגן PT‏ אויפצופירן NT PIN‏ אויף NIN‏ וועג. MT‏ טוען בלויז דאָס, װאָס מען “IND‏ אַרדנט זיי MD‏ בערלין... און אוב PT‏ וװועלן קריגן אַזעלכע באַפעלן, װעלן MT‏ מיר וועגן דעם לאָזן וויסן. זיי װעלן ניט אָנװענדן די וויל- נער מעטאָדן PIN‏ דאָ, OT‏ דאַרפן אונז. “ITY?‏ פאַלס, דערווייל קענען מיר לעבן רואיק. איך האָב מורא, IN‏ די יוגנט INO OVI‏ עפּעס נאַריש. TR PR vy‏ נעמען NIN‏ פאַראַנטװאָרט" לעכקייט? איך װעל שטענדיק וויסן פון “AND‏ DIN ON‏ עפּעס װעט דאַרפן פאָרקומען".

TONS‏ דעם ערשטן טאָג ווען די דייטשן זיינען אַרײן TPP‏ ביאַליסטאָק, האָט דער קאָמאַנדיר, אַ גענע- ראַל, געשיקט רופן דעם ראַבינער, הרב דר. גדליה ראָזענ- מאַן, אויפגענומען PT PR DN‏ ביוראָ, PR‏ לאָקאַל פון דער געוועזענער מלוכה-באַנק און אים געמאָלדן, אַז ער VIM‏ באַשטימט אַלס , אָבמאַן" (פאָרזיצער) פון די ביאַליסטאָקער TPR‏ און דאַרף ביז מאָרגן צונויפשטעלן אַ 12-קעפּיקן “TPN,‏ ראַט" און DN‏ צושטעלן די רשימה. אָפּזאָגן ONT‏ מען, פאַרשטייט זיך, ניט געקענט. די שטאָט PR‏ געווען NM‏ מדבר. TPN‏ זיינען PT‏ צעלאָפן, די פאַרבליבענע זיינען געזעסן פאַרשפּאַרט PR‏ די הייזער. דורכצוגיין די גאַס ONT‏ דער ראַבינער געמוזט TAY]‏ אַ שיינוואַרפער. האָט ער אַרױסגעשיקט TPT‏ שמש, מרדכי מאוושאוויטש, צו די באַקאַנטע כלל-טוערס, זיינע מיטאַרבעטערס אין דער קהילה. די ערנסטע, באַוואוסטזיניקע אידן, פילנדיק דעם געבאָט פון דער שעה האָבן זיך ניט אַפּגעזאָגט און גענומען ...

מיט דער הילף פון אַ דייטשן סאָלדאַט, אַ געוויסן אַנטאָן שמידט, PNR‏ געלונגען טאַמאַראָף, מערסיק TX‏ די רעשטלאַך פון זייערע לעבן-געבליבענע חברים “DAN PT‏ רייסן פון ווילנע אינ'ם פאָרלויפיק-רואיקן ביאַליסטאָק, פרילינג-צייט, 1942, פאָרט DR‏ טאַמאַראָף PP‏ װאַרשע, מערסיק OVID‏ אַרױס מיט דער איניציאַטיוו TID‏ שאַפן “TINY‏ װירטשאַפטלעכע אַרבעט פאַר דער OIYP‏ דער MNT‏ סטאָקער אידן-ראַט נעמט IN‏ דעם פאָרשלאג. YON‏ ליידיקע פּלעצער NOVA PN‏ ווערן פאַרזייט. עס אַרבעט PST‏ אַ סך פרייוויליקע יוגנט. מערסיק ווערט , סעקרעטאַר און פּראַק- טישער ואָרט-זאָגער ביי דער אונטערנעמונג". ער “AND‏ נעמט DIN Pr‏ מיט אידייאישער אַרבעט און איז דער אָנ פירער פונ'ם , סניף" (אָפּטײל) אין ביאַליסטאָק. צי ONT‏ ער זיך פאַרנומען שוין דעמאָלט wm‏ קליבן היסטאָרישע מאַטעריאַלן, איז אומבאַוואוסט. אַ געוויסער שטעל אין בירמאַנ'ס נאָטיצן לאָזט דרינגען, IN‏ ער ONT‏ אַנגעהויבן צו זאַמלען היסטאָרישע מאַטעריאַלן ערשט אין דער צייט פונ'ם חורבן פון ביאַליסטאַקער פּראַווינץ. IN‏ אומדירעקטע באַ- שטעטיקונג פון דער דאָזיקער השערה געפינען JIN VA‏ PN‏ טאַמאַראָפ'ס נאָטיצן. דערמאַנענדיק דעם פריצייטיקן TIN‏ אומדערװאַרטעטן TD WD‏ מערסיק, שרייבט ער:

... ‏ נאַכדעם איז DW‏ געווען IS‏ שפּעט. טאַמאַראָף באַצײיכנט TOT‏ קרענק NOON‏ קאַטאַסטראַפע, און זאָרגט, TUS‏ אַנדערן, װאָס wx)‏ זיין מיטץ קלייבן פון די היסטאָרישע מאַטע- ריאַלן. מערסיק, װוי פילנדיק, אַז ער VPI‏ מער נישט צוריק- קומען TD‏ שפּיטאָל, גיט איבער טאַמאַראָפ'ן YOR‏ ענינים פינקטלעך, ער פאַרפעלט גאַרנישט. און TI‏ צוויי TINT‏ קרענקן איז ער געשטאָרבן. טאַמאַראָף פאַרצייכנט גענוי די דאַטע; ,28 יאַנואַר, 1943, 12 בלילה מת מרסיק" (דער 8טער יאַנואַר, 1942, 12 WANK‏ בײינאַכט, PNR‏ מערסיק גע- שטאָרבן). דריי ‏ טעג שפּעטער, דעם 7031 יאַנואַר, PN‏ פאָרגעקומען PT‏ לוויה, PR‏ וועלכער עס האָבן אָנטײל- גענומען ריזיקע TONM‏ מענטשן. דער ליטווישער פּאַס TID‏ מערסיקץ PT PR‏ , שיין", אַרױסגעגעבן “ONY POUT‏ סטאָקער אידן-ראַט, זיינען בייגעלייגט געװואָרן I‏ דעם געטאָ-אַרכיוו, OND‏ ער ONT‏ געגרינדעט. PIN‏ דעם OND‏ האָט -- װאַרשײנלעך -- טאַמאַראָף אָנגעשריבן NR‏ קורצן הספּד, איבערגעבנדיק מערסיק'ס לעצטע ווערטער, OND‏ עֶר URN‏ געשעפּטשעט PR‏ אַגאָניע. טאַמאַראָף פאַרענדיקט: , יאָ, PIP‏ אַזעלכע געווען און TOT PIV‏ יאַ יאַ!" פונ'ם געטאַ- שיין, אָנגעשריבן WOT PR‏ דערוויסן מיר זיך, IN‏ מערסיק ONT‏ געוואוינט אויף , פּאָסט-שטראַסע 3" PN TN‏ געווען באַ- שעפטיקט אַלס גערטנער אין דעם פאַרפלעגונגס-אָפּטײל, רירנדיק האָט זיך פון אים צעשיידט זיין חבר'טע צפּורה