Białystok Ghetto

... מען רעגיסטרירט אַלע אײינגעשפּאַרטע PR‏ דער געטאָ.

יעדן פרימאָרגן זיינען טויזנטער אידן, מענער און פרויען PIN PR‏ יוגנטלעכע, אַרױסגעפירט געװאָרן TD‏ NOVI‏ אויף אַרבעט PR‏ פאַרשיידענע אונטערנעמונגען אין דער שטאָט, וי PIN‏ אויף אַרבעטס-פּלעצער TID‏ דער היטלעריסטישער PR OMAN‏ דערפרי, ביים אַרױסגײן TID‏ געטאָ, וי PI‏ ביינאַכט, ווען די אידן זיינען אַרױסגע: גאַנגען TIN‏ צוריקגעקומען NOVA TID‏ אויף אַרבעט, זיינען זי אַלע שטרענג אונטערזוכט געװאָרן פון היטלעריסטישע וועכטער ביי דעם געטאַ-טױער, MT DIN‏ טראָגן WD‏ אַרױס עפּעס IWIN‏ ברענגען צוריק PR PN‏ געטאָ מיט זיך. די היטלעריסטישע רוצחים האָבן ספּעציעל אָפּגעהיט, אַז די צוריקקומענדע אידן פון זייער שקלאַפן-אַרבעט זאָלן מיט זיך ניט אַרײינברענגען שפּייז צום WAIN INT JOY‏ האָבן TPN‏ IN Pr‏ עצה געגעבן WM‏ אַריינשמוגלען PR HW‏ געטאָ, כאָטש PN ONT‏ געווען פאַרבונדן מיט גרויס געפאַר, כדי צִו קענען איבערלעבן די שווערע צייט. ONT‏ אַריינשמוגלען שפּייז TD NOVA PR‏ ביאַליסטאָק, PIN PR ONT MUN‏ געווען YIU TIN PR‏ געטאָס, PNR‏ געווען איינע PD‏ די וויכטיקסטע מיטלען PN ONT OND‏ יענער צייט “YIDAN‏ האַלטן פיל געליטענע IPR‏ ביים לעבן. ...

ANT‏ אָבער PNR‏ ביי פיל אידן NOVA PNR‏ געווען אַ WAIN‏ געווען זיינען ONT‏ אומפאַרמעגלעכע מענטשן, וועלכע האָבן ניט געהאַט מיט TN OND‏ פאַרװואָס I‏ קויפן באַצײטנס ביי די OVD‏ פּראָדוקטן. צוליב דער OU‏ ביי פיל אידן, האָט דער אידן-ראַט געעפנט צוויי קיכן אין געטאָ. TN‏ קיך, PN ON‏ באַצײכנט געװאָרן OPN‏ פאָלקס-קיך, ONT‏ אַרױסגעגעבן AND‏ אַ גאָר קליינעם אָפּצאָל אַ מין זופּ, װאָס PR‏ געווען בלויז װאַסער. די צווייטע, PR‏ געווען “JAMIN‏ רופענע אינטעליגענטן-קיך, IND‏ דאָס ביסל PR TOY‏ אויך געווען זייער נעבעכדיק. עס TIN PN‏ פאַרשטאַנען גע" װאָרן, אַז דער אידן-ראַט ONT‏ דאַמאָלט ניט געהאַט “YA‏ העריקע מעגלעכקייטן AMX‏ עפּעס בעסערס. די דאָזיקע קיכן פלעגן אַרױסגעבן עטלעכע טויזנט מיטיקן ANDO TTY?‏ דער אידן-ראַט PIN ONT‏ אויסגענוצט אַ צאָל פרייע פּלע- PR WY‏ געטאָ, וואו מען ONT‏ איינגעאָרדנט קליינע גערטנ" לעך, OND‏ האָט געבראַכט אַביסל גרינװואַרג. ONT‏ איז “NT‏ נוצט ANS TANYA‏ דער PIN PP‏ אַרױסגעגעבן געװאָרן צו אַ טייל פון דער געטאָ-באַפעלקערונג. PR‏ געטאַ JAN PR‏ געווען אַ מושב-זקנים, אַ יתומים:הויז, YAW N‏ וי אויך ענלעכע, דער עיקר ניט-אָפיציעלע, אינסטיטוציעס. לויט אַ פאַראָרדענונג פון די היטלעריסטן האָבן YON‏ אינסטי" טוציעס AND TID‏ דער מלחמה געמוזט אויפה ...

דאָ ווייטער ברענגען מיר MOD‏ קאַפּלאַנ'ס טאָג-בוך TID‏ געטאָ, װאָס מען ONT‏ געפונען נאָך דער מלחמה אויף די חורבות אין דער געטאָ, צוזאַמען מיט אַנדערע מאַטעריאַלן TD‏ דעם געוועזענעם אידן-ראַט. דעם טאָג-בוך האָט קאַפּלאַן געשריבן, OV‏ געזאָגט, די גאַנצע צייט TIX‏ נאָך דער גרויסער ,אַקציע" DIN PR‏ פעב: VOR] PVP AR‏ פאַרענדיקן דעם טאָג-בוך, PNR‏ מערץ 1943, PR‏ דער צאַרטער ליבהאַרציקער NOD‏ קאַפּלאַן אַװעק פון דער וועלט, ניט קענענדיק מער איבערטראָגן די פּיין TN‏ יסורים פון יענער צייט, ...

... אינזש. באַראַש ווערט דורכץ ברייטן פּובליקום “YX‏ האַלטן, פאַר'ן דיקטאַטאָר פון געטאָ. ער PR‏ פאַקטיש דער איינציקער, OND‏ האַלט כסדר די האַנט אויפץ דופק TIN‏ פירט אומאויפהערלעך דעם PIN ANP‏ ביידע פראָנטן, סיי מיט די דייטשן צו באַזײטיקן אָדער פאַרקלענערן, אָדער אָפּ- רוקן שווערע גזירות, און מיט אידן צו באַזײטיקן חסרונות TN‏ עוולות, AND‏ אונזער אייג ענער טובה. PT‏ הויפּט-מעלה PR‏ די געװאַלדיקע ענערגיע, גראַדליניקײט, עקשנות, אומגעהייערע פּינקטלעכקייט, און דער WY‏ נקייכפּיים, מיט אויפגעהויבענעם קאָפּ, מיט שטאָלץ TD‏ אייגענער גערעכטיקייט, קוקט ער אַלעמען PR‏ די TIN‏ און פאָד ערט אומברחמנות'דיק ONT‏ זעלבע PIX‏ פון זיינע מיטאַרבעטער,

די מאַכט ONT‏ דערקלערט, IN‏ די PAN PR NOVA‏ מלוכה PN‏ אַ מלוכה, אַז דער אידן-ראט ONT‏ אויפץ דאָזיקן געביט אומבאַגרענעצטע פולמאַכטן, אויב AN]‏ ער “WT‏ פילט די פאָדערונגען פון דער מאַכט. פון דער אַנדערער זייט האָט עס געהייסן, IN‏ די דייטשע מאַכט ONT‏ ניט קיין אינטערעס צו אינגערירן PR‏ די געטאָ-ענינים, “DN‏ לאָזנדיק עס אינגאַנצן אויף די פּלייצעס TD‏ אידן-ראַט, צו דעם צוועק האָט דער אידן-ראַט געשאַפן קודם IN‏ אייגענע פּאָליצײ (אָרדנונג:דינסט) אונטער דער קאָמאַנדע פון געוועזענעם פייערלעשער קאַמענדאַנט איזאַק מאַרקוס, די פּאַליציאַנטן, PNR 200 ADIN‏ צאָל, כמעט YOR‏ יונגע, געזונטע מענטשן, TINT‏ באַקומען ספּעציעלע קאָמפּאַסן אויף די היטלען, בינדעס PIN‏ די הענט, די PR NOVA‏ צעטיילט געװאָרן WH PIN‏ רעווירן מיט אַ הױפּט-קאָמאַנדע. פאַרץ נאַענטסטן מיטאַרבעטער TD‏ קאַמענדאַנט PR‏ שפּעטער "NI‏ שטימט געװואָרן דער אַלגעמײן באַליבטער משה INOW]‏ (באַקאַנטער ביאַליסטאַקער קאָמפּאַניסט). עס PR‏ זייער שווער אָנגעקומען דעם אידן-ראָט צו האַלטן די ניט באַ- צאַלטע פּאַליצײ אויף דער הויך פון PN‏ אויפגאַבע TIN‏ נישט שטענדיק האָט עס PT‏ טאַקע איינגעגעבן, AN‏ אין אַלגץ- ...

פינאַנס-מיניסטער PR‏ געװאָרן בערל סובאטניק, דער זעלביקער PT ONT OND‏ אויסגעצייכנט מיט דער פּשטות TID‏ זיין בלאַט גמרא אין יחיאל:נעכע'ס בית:המדרש. מיט דער זעלביקער לאָגישער פּשטות העלפט ער איצט ליזן די סאַמע פאַרפּלאַנטערטע פינאַנציעלע פראַגעס. געלט ONT‏ מען באַלד פון אָנהױב געדאַרפט, IW‏ קענען באַפרידיקן די דייטשע פאָדערונגען. שפּעטער TWAIN‏ האָט מען אויך געמוזט האָבן אַ גרויסן אייגענעם בודזשעט. האָט מען קודם WNT‏ אַ ספּעציעלער קאָמיסיע באַשטימט אַ דירעקטן שטייער, וועלכן מען האָט גענומען פון די פאַרמעגלעכע, גליײיכצײיטיק ONT‏ מען גענומען פּראַצענטער פון הכנסה ARS‏ עלעקטריק TIX‏ װאַסער, שפּעטער ONT‏ די אינדוסטריע און די אַרבעט WOW‏ דער געטאַ אַרײנגעבראַכט געוויסע סומעס. ...

... אָניק. PIN‏ רעגולירן די באַציאונגען WW‏ דער באַפעלקערונג TIN‏ פּאָליצײ ONT‏ דער אידן-ראַט געמוזט אַנװענדן אומגעהייער שווערע אָנשטרענגונגען. די מעשה איז, PR TPN OND‏ געטאָ, TORR‏ מיט די געזעצלעכע 10 דעקאָ ברויט אַ טאָג, גאַנץ PA‏ געמוזט אויסציען די פיס. TIN‏ אפילו מיט די דרייסיק דעקאָ פון אידן-ראַט, צוגעבנדיק אויך די זופּ TID‏ PP‏ קען מען WWI‏ ניט לעבן. מ'מוז דערצו האַנדלען, שמוג- לען, ספּעקולירן, זוכן פּרנסה. דער פּאַליציאַנט ONT‏ די מעגלעכקייט NT DN‏ קענען פאָרקומען מיסברויכנס YON TID‏ זייטן. דער פּאַליציאַנט קען פאָדערן אין האַנט TIN POU‏ די באַפעלקערונג באַלײידיקט VPN‏ דעם פּאַליציאַנט. דורכדעם ווערט פאַרשפּרײט דעמאָראַליזאַציע, ביז אַנאַרכיע, זייער אָפט ONT‏ דערפון געשוועבט די סכנה IND‏ דער גאַנצער געטאָ. ס'איז אפילו דערגאַנגען צו ריזיקע מיסברויכנס מצד MS‏ העכערע פּאַליצײ-באַאַמטע (פעניגשטיין TIN‏ זעלי- (WOK?‏ נאָענטסטע מיטאַרבעטערס TID‏ קאָמענדאַנט, TIN‏ ...

דער אידן-ראַט באַקומט אַ געוויסן קװאַנטום קאָרן TID‏ דער מאַכט. ער גיט עס די בעקערס באַקן TX‏ ער “AND‏ טיילט עס דער 25 טױזנט:-קעפּיקער באַפעלקערונג (די ציפער PR‏ פיל צו נידעריק) די טעגלעכע ברויט פּאָרציע, באַשטימענדיק דערויף אַ פּרייז לויט POT‏ אָנזען. אַ חוץ דעם באַקומען YOR‏ אַרבעטנדיקע סיי אויסער דער געטאָ PO TN‏ אין די פאַבריקן TID‏ געטאַ, PIN OF‏ די באַאַמטע TIN‏ מיט. אַרבעטערס TD‏ אידן-ראַט גופא, טעגלעכע ברויט פּאָרציעס, וועלכע זיינען צוערשט באַשטאַנען צי האַלבע RPP‏ שפּעטער צי 27 דעקאָ און איצט 30 דעקאָ אַ טאָג. די גאַנצע ריזיקע אָפּעראַציע וי PIN‏ די השגחה איבער די בעקע- רייען, פירט דורך די אַפּראָװויזאַציע אָפּטײל דורך אַ גאַנצן לעגיאָן קאַנטראַליאָרן TIN‏ אַנדערע באַאַמטע. דעם אידן-ראַט האָט זיך אויך איינגעגעבן צו באַקומען ביי דער מאַכט געוויסע קװאַנטומס TD‏ פאַרשיידענע קאַשעס, TIN PRON‏ בעסערע מעל, אויך צוקער, PIN‏ און אַנדערע TDW‏ זייף VINO‏ וכדומה. ONT‏ געפינט PN PIN PT‏ אַ באַזע (מאַגאַזין), PN‏ רשות TID‏ אַפּראָװיזאַציע אָפּטײל, וועלכער טיילט עס ...

דער אידן-ראַט PIN ONT‏ רעגולירט, DAT‏ בצמצום, די מילך פראַגע, וועלכע PR‏ געווען IND‏ דער געטאָ איינע TID‏ די שוואַכסטע פּונקטן. עטלעכע צענדליק קי-באַזיצער זיינען געווען PR‏ געטאָ און מען פלעגט באַקומען אַ גלעזל מילך IND‏ ווילד אָנגעשרויפטע ספּעקולאַציע פּרײזן, האָט די דייטשע מאַכט פּלוצים פאַרנומען TNX‏ רעקוויזירט עטלעכע TIN‏ פערציק קי TWD‏ געטאָ, איבערלאָזנדיק בלויז 4 קי, און די מילך איז NOVA TD‏ פאַרשוואונדן געװאָרן. NPT TINT TPN‏ נעם געטאָן צו שמוגל און ביסלעכווייז האָבן PT‏ ווידער באַ- וויזן קי אין געטאָ. אָבער דער יקרות אויף מילך איז געווען wan‏ אומדערטרעגליך, דער אידן-ראַט האָט אָבער “IND‏ פירט אַן אייגענע האדאוולע פון קי, און די מילך ONT‏ גע קלעקט AND‏ די אינסטיטוציעס, TIN‏ אויך פאַר אַ טייל TPN‏ ווידועלע קראַנקע. ONT‏ האָט PW‏ ממילא אויך רעגולירט טיילווייז דעם TORII‏ מילך:מאַרק, ...

“AD האָט דער‎ INT TIN בכלל בויט מען ניט.‎ NOVI PR אָפּטײל פון אידן-ראַט, אונטער דער אָנפירונג פון גרויסן‎ מיטגליד),‎ UI בוי:אונטערנעמער, נחמן גאָלדפאַרב (אַ‎ אויסצופירן וויכטיקע פונקציעס. די קהלה'שע בנינים, די‎ פאַבריקן, פאַרשיידענע לאָקאַלן פון די אינסטיטוציעס, דער‎ “YX פּאַלאַץ", האָבן‎ םענעגייא‎ PT PR אידן-ראַט גופא‎ אַ סך אַרבעט ביים בויען, איבערבויען,‎ WT פאָדערט‎ PIN אַרבעט איז‎ PIM צובויען און פאַנאַנדערבויען. ניט‎ “YOR די פּאַרקאַנעס אַרום געטאָ, וועלכע ווערן‎ DMN פאַראַן‎ TN שייכות מיט פאַרקלענערן‎ PR מאָל איבערגעשטעלט,‎ איבעררוקן די געטאָ. בוי-:מאַטעריאַלן באַקומט מען פון‎ אױיסער דער‎ APT דייטש, אַ קליינעם טייל פון די אידישע‎ פּלאַנ-‎ PT PR צעװאַרפן,‎ TOR PR ער האַלט‎ ONT NOVI ביאַליסטאָק, כדי‎ YOON די‎ TONY מעסיקער אַקציע פון חרוב‎ אַ נייע, עכט דייטשע‎ DIN PR PIN שפּעטער‎ TWD צו‎ די צוגעפוילטע, פאַרפּרוכנעװאַטע,‎ WM ביאַליסטאַק. אָט‎ באַלקעס,‎ DX דורכגעפלאַכטענע מיט טשװועקעס ברעטער‎ געטאָ. מיט‎ PR עס דורכגעפירט די בוי-אַרבעטן‎ Py אָנגעקומען די‎ PR עס‎ WN עטלעכע חדשים צוריק,‎ פינצטערע, בלוטיקע כמאַרע אין ביאַליסטאַקער געגנט‎ “DN (נאָוועמבער 1942), האָט די דייטשע מאַכט געהייסן‎ PN בויען עטלעכע צענדליק באַראַקן צוליב אַ צוועק, װאָס‎ דער עפנטלעכקייט געבליבן אומבאַקאַנט,‎ PX ...

... עס זיינען אויך טעטיק צויי פאַרבליבענע פון די סאָוועטן קאָמבינאַטן, אָדער קאַמפּלעט פאַבריקן, וועלכע שטייען ביים TINT‏ פון געטאַ. לויט זייער אַלטער טראַדיציע נאַָך פון IND‏ דער מלחמה, אַרבעטן דאָרט YUVA‏ און אידישע אַרבעטער צוזאַמען. די פּאַליאַקן קומען דורכ'ן AINA‏ פון אויסער דער NOVA‏ און די אידן -- דורך דער טיר פון געטאָ. און NXT‏ טרעפט מען זיך אויף אַ ,נײטראַלער" זאָנע. XT PIN‏ זיינען באַשעפטיקט אַ IND‏ הונדערט PN ONT) TPN‏ דער ערשטער קאַמבינאַט, ראָג יוראָווצער און פּאַלעסיע גאַס, TN‏ 27טע פאַבריק PIN‏ פאַלנע גאַס). אָבער די VENT‏ קראַפט פון דעם צענטראַלן פּונקט PON PR‏ די אינדוסטריע פון אידן-ראַט, וועלכע דאַמינירט מיט איר מאַסן-כאַראַק- טער TR‏ רייכער פּראָדוקציע. NX‏ ריזיקע אויפ;אַבע פירט ON‏ דערביי דער אַפּראָװיזאַציע אָפּטײל ביים אידן-ראַט, וועלכער גיט די פּאַרציע 20 דעקאַ ברויט אַ טאָג YON‏ פאַבריק-אַרבעטער, וי אויך די טויזנטער TPR‏ מענער און פרויען, OND‏ פלעגן גיין (אַרבעטן) WON‏ דער NOVA‏

די אָנפירונג מיט דער אינדוסטריע PN‏ צוערשט “TDN‏ געגעבן געװאָרן דעם יונגן ראַט-מיטגליד, געוועזענעם האַנטווערקער טוער, NOH‏ מעלניצקי, וועלכער ONT‏ 2 דער אָרגאַניזירונג PNR‏ לייטונג אַרױסגעװויזן אַ סך שעפע- רישע איניציאַטיוו, איינפאַל TIN‏ ענערגיע. PR‏ דער זעלבער צייט איז אין געטאַ אַנגעקומען דער באַפרייטער פון דער סאַוועטישער תפיסה WAY‏ פאַבריקאַנט פינקל, וועמען עס האָט PT‏ איינגעג עבן PN‏ משך פון אַ קורצער צייט “DIAN‏ רוקן PT‏ פאָראויס דער אָרגאַניזאַציע TN‏ שאַפן דעם געהע- ריקן קאַנטאַקט מיט די דייטשע פאַקטאָרן. WI‏ ער איז אינ- גיכן אַריבער צו אַָרגאַניזירן די פּריואַטע דייטשע “PR‏ דוסטריע TD‏ סטעפן (דער נאָמען פון דייטשן אייגנטימער) PR‏ געטאָ, PN‏ די לייטונג פון דער אידן-ראַט אינדוסטריע ווידער אַריבער צו פ. מעלניצקי. OND WAN‏ מער די אינ- דוסטריע האָט PT‏ צעװואַקסן, PEN‏ גרעסער איז געװאָרן די אחריות POX DX‏ שווערער די אָנפירונג. TIN‏ לויט'ן באַשלוס פון פּלענום TID‏ אידן-ראַט, PN‏ אַלס לייטער באַשטימט “YX‏ WIRD‏ אָבמאַן אינזשיניער א. באַראַש, וועלכער האָט זיין אַרבעט אַװעקגעשטעלט PIN‏ אַ ברייטן PR‏ פעסטן TIO?‏ יעדע פאַבריק האָט PR‏ דירעקטאָר, גרעסערע פאַבריקן האָבן PIN‏ וויצע-דירעקטאָרן, און דער לייטער אינזש. באַראַש, האַלט OX‏ מיט זיי YON‏ פרימאָגן אוידיענצן, ו ...

דער קװאַל TD‏ דער NOVA‏ אינדוסטריע PR‏ געווען די באמת אויסטערלישע NOVA‏ ויסשטעלונג, אָרגאַניזירט WOW‏ דער NOVA‏ דורך דער ציווילער געטאָ פאַרװואַלטונג X PX‏ הינטערשטן טייל פון PR‏ אייגענעם לאָקאַל, אויף װאַרשעװער גאַס 3. PNR‏ דריי באַשײדענע, פיינע צימערן זיינען אויסגעשטעלט געװאָרן כל-ערליי אַרבעטן TD‏ דער NoVA‏ אינדוסטריע. דאָרט האָט מען געזען אַ פּרעכטיק אויסג עאַרבעטן כאָמוט, אַ זאָטל, אַ AND‏ שטיוול פאַר אַ קאַװאַלעריסט, אַ AND‏ װאָליאַקעס, עלעגאַנטע ווייבערישע שיכלעך, כל-ערליי בערשטלעך פאַר שיך, נעגל, NN ANT‏ אַנדערע, זעלטענע, קאַליררײכע, טריקאָטאַזש “YIINDIN‏ טונגען, זאָקן, הענטשקעס, טיכער, היטלעך, פּודעלעך ND‏ קאַױטאָן, סלויקעס מאַרמעלאַדע, שטריק דיקע און דינע, טאָקערײ TIX‏ סטאָלעריי-אַרבעטן. לייווענטענע כאַלאַטן פאַר סאָלדאַטן PN‏ ווינטער-שלאַכטפעלד (כדי ניט אַרױס: דערקענען זיי אינמיטן שניי), פאַרשיידענע רעקלעך, הויזן AK‏ מיליטער און ציוויל; בכלל אַ WIM‏ און פאַרשידן- אַרטיקער (בילד) פון באַלעבאַטישקײט און מלחמה מכשירים. אַלץ פאַנאַנדערגעלײגט DX‏ אוױיסגעהאַנגען מיט גרויס קינסטלערישן געשמאַק, דורך דער װאַרשעװוער פּלאַסטישער קינס ...

... די קלענערע ערטער TAT‏ אַרױסגעפירט. עס PR‏ אמת, TD IN‏ אָנהױב האָט מען ניט געוואוסט וואוהין די נאַציס פירן אַרױס TIN‏ טרייבן די אידן פון די אַרומיקע שטעט און שטעטלעך. דאָך אָבער ONT‏ מען געוואוסט צו דערציילן, צווישן זיך אין דער שטיל, אַז דער וועג TID‏ אַזעלכע אַרוסגעפירטע TPN‏ פירט צום אומקום. די PN TPN‏ ביאַליסטאַק PW ANT TINT‏ אויך געהאַט דערפאַרונג TD‏ פריער, ווען עס “DIAN TI‏ געפירט געװאָרן טויזנטער אידן, PW ONT WH WAY‏ קיינמאָל WI‏ אָנגעזען. INT‏ אָבער, װוי געזאָגט, TANT‏ די אידן פון אָנהױב PR‏ NOVA‏ ניט געװאָלט גלויבן, PIN TX‏ מיט זיי, ONT‏ הייסט די PN TPR‏ ביאַליסטאָק, װעט פּאַסירן ענלעכעס. עס דאַרף גע- זאָגט TX TUT‏ אויך דער אידן-ראַט, PN OND‏ געשאַפן “YX‏ װאָרן מיט דריי TONY‏ פריער פאַר'ן גרינדן די געטאַ, ONT‏ געמאַכט באַמיאונגען אָפּצושרײען פאַרשיידענע גזירות. וי עס האָט PT‏ שפּעטער אַרױסגעוויזן האָבן די פירער TID‏ דעם אידן-ראַט, אַלענפאַלס אַ טייל PT TID‏ געוואוסט אַז די נאַציס גרייטן אַרוסצופירן TPN‏ אויף דעפּאָרטאַציע. די פירער TID‏ דעם אידן-ראַט האָבן אפילו דורך פאַרשיידענע וועגן, TID‏ אָנהױב, אַזעלכעס אָפּגעשלעפּט. ONT PON ONT‏ אָבער O°]‏ געהאָלפן צעשטערן די נאַצישע פּלענער OO‏ דאָס “JAIN PN‏ צייכנט געװאָרן פון היטלערץ, דער טייוולאָנישער פּלאַן TID‏ פאַרניכטן די TPN‏ אפילו אויך יענע, TD‏ וועמען עס איז ביז

... ַשין PIN TANT ONY TN‏ געבראַכט גרויסע J‏ דער באַפעלקערונג PR‏ היטלער-דײיטשלאַנד, מיטאַמאָל JANN‏ זיך פאַרשפּרײט קלאַנגען, אַז די נאַציס גרייטן Pr‏ אַרוסצופירן אַ געוויסע צאָל אידן פון דער ביאַליסטאָקער IX PR NOVI‏ אומבאַקאַנטער ריכטונג. מען האָט צו דעם צוגעגעבן, אַז די היטלעריסטן גרייטן זיך דאָס INV IW‏ מיטץ אויסרייד, ווייל PN NOVA PN‏ אַן ענגשאַפט, עס זיינען דאָרט צונויפגעפּרעסט צו פיל מענטשן, TYP ONT‏ מיט Pr‏ ברענגען קראַנקהייטן און עפּידעמיעס. קורץ נאָכדעם וי עס האָבן זיך פאַרשפּרײט די קלאַנגען, איז דאָס טאַקע אויך געװאָרן K‏ טרויעריקע ווירקלעכקייט. פאַר ראש השנה DN‏ יאָר 1941, ONT‏ דער אידן-ראַט באַקומען IN‏ אַנווייזונג TID‏ דער געשטאַפּאַ, IN‏ אַרום APY‏ טויזנט TPN‏ ועלן מוזן פאַרלאָזן די געטאָ. עס ONT‏ געהייסן, אַז די דאָזיקע TDN‏ TI‏ אַרױסגעפירט ווערן מיט אױטאָבוסן IND TIN‏ דעם TWN Dy)‏ דאַרפן באַצאָלן דער אידן-ראַט. עס PN‏ דערביי ...

ONT -- דער דאָזיקער פרישער שווערער גזירה‎ Wy “PIN זיין בוך , דער‎ PR שפּעטער דערציילט רפאל רייזנער‎ “PUY גלייך‎ PN -- דעם ביאַליסטאָקער אידנטום"‎ TD קום‎ פון דעם אידן-ראַט, די‎ AIT גערופן געװאָרן אַ ספּעציעלע‎ ONT געווען אַ לאַנגע און פּיינלעכע, ווייל מען‎ PNR זיצונג‎ עס זאָל אַריינגענומען ווערן אין די‎ TWD געדאַרפט באַשליסן‎ מוזן פאַרלאָזן די געטאָ. דער‎ OND צוועלף טויזנט אידן,‎ דערביי אָנגעויזן גע-‎ PR זיינע באַאַמטע,‎ TIN אידן-:ראַט‎ װאָרן, זיינען ניט אַרונטערגעפאַלן אונטער דער פאָדערונג,‎ האָבן געאַרבעט אויסער דער‎ OND TPN די יעניקע‎ PIX געדאַרפט‎ TINT געטאָ, זיינען ניט געווען צווישן די, וועלכע‎ דאַמאָלט פאַרלאָזן ביאַליסטאָק. עס זיינען געקומען אין באַ-‎ OND) געטאָ,‎ PR טראַכט ביי דעם פּלאַן בלויז די אידן‎ די פירער פון דעם אידן-ראַט‎ AND PNR אַרבעטן ניט. עס‎ אויס-‎ TID דאָזיקע פּראָבלעם‎ ONT געווען ניט לייכט צו לייזן‎ די נאַציס‎ VAN קלויבן די ערשטע צוועלף טויזנט אידן,‎ “IPN די‎ TINA געגרייט אַרוסצופירן פון ביאַליסטאַק.‎ JANN די‎ TW IN סוף געפונען אַ לייזונג,‎ DY פירער‎ UNI צווישן די צוועלף‎ TY דאַרפן אַרױסגעשיקט‎ OND ערשטע,‎ אָרעמע מענטשן. נאָכדעם ווידער,‎ OT PT טויזנט אידן, זאָלן‎ “PION OT PR װאָס וואוינען‎ NOVA PN זאָלן קומען די יעניקע‎ איז באַקאַנט געווען אַלס‎ OND מיינע וואוינונגען צוזאַמען,‎ נאָך פעלן צו‎ OT OND די איבעריק ...

צו היינטיקן טאָג PW TIT‏ ניטאָ PP‏ אידישע רעסטאָ- ראַנען אין דער געטאָ און נישט PP‏ פאַרוויילונגס WIN‏ קולטורעלע אַנשטאַלטן. YON‏ אידן אין עלטער פון 14 ביז 60 יאָר זיינען געװאָרן שקלאַפן ביי די דייטשן, און ONT‏ ווערט WI‏ באַטראַכט OVA OPN‏ גליק, אַ PINT‏ וועלכן מען ONT‏ אָפּגעשטופּט דעם טערמין פון דעם גירוש. א דאַנק דער טעקסטיל אינדוסטריע, וועלכע אַרבעט אין דריי שיפטס, 24 שטונדן PR‏ מעת-לעת. עס האָבן דאָרט געפונען באַשעפ- טיקונג עטלעכע טויזנט TPR‏ ...

שטאָט זאָל הערשן ריינקייט, אַרדנונג, און דער עיקר, עס זאָלן שטרענג אָפּגעהיט ווערן די TW‏ פון דער געטאָ. זעלבסטפאַרשטענדלעך, אַז די געשטאַפּאַ ONT‏ געהאַט שטענדיק ONT‏ לעצטע PR WAND‏ אַלע פראַגן TYR TIN‏ באַפעל איז געווען ROM‏ געזעץ. די אידישע געווער PR‏ באַ- שטאַנען פון אַ שטעקן... אויך OI ONT‏ פונקציאַנירט די פייערלעשער אָפּטײלונג. די אידישע פייערלעשער פלעגן אויך גערופן ווערן IS‏ דינסט אויסער דער געטאָ. ...

ניט געקוקט אויף אַלע פּייניקונגען און ליידן פון די PN TPN‏ געטאַ, ONT ONT‏ אַלץ MOT‏ ניט דערפירט צו “AND‏ צווייפלונג. מען ONT‏ געהונגערט -- ONT‏ ווייטער “WT‏ ציילט די געקומענע פרוי קיין ארץ-ישראל -- אָבער מען האָט געהאַפט, IN‏ מען PON ONT VIN‏ איבערלעבן און מען וועט PIN‏ איבערלעבן היטלערץ. IW‏ אין חודש סעפּ- טעמבער (1942) זיינען פאַרשפּרײט געװאָרן קלאַנגען וועגן אַ גירוש פון דער JANN NOVA‏ פרומע אידן AWA‏ תענית געוועז, TINT OT‏ פּראָקלאַמירט אַ טאָג TID‏ פאַסטן. מען האָט דאַמאָלט געוואוסט IW‏ דערציילן, אַז דער , שװאַרצער קאָרפּוס" (אַזױ האָט מען גערופן די נאַצישע פאַרניכטונגס- בריגאַדע) האָט געשיקט זיינע פאָרשטייער PP‏ ביאַליסטאָק, כדי PIN‏ דאָרט דורכצופירן דעם היטלעריסטישן טייוו" לאַנישן פּלאַן פון פאַרניכטן די אידן. MM‏ עס PR‏ געווען “YA‏ מאָלדן האָט די היטלעריסטישע מיליטערישע מאַכט “AND‏ אַרדנט אָפּצולײגן דעם פּלאַן פון דורכפירן די פאַרניכטונג פון די אידן PR‏ ביאַליסטאַק PD‏ דעם TOL‏ יאַנואַר 1943, ווייל די דאָרטיקע TPN‏ זיינען געווען PWM‏ אויסצופ ...

... Ty‏ דער גרוזאַמער שחיטה PR‏ סלאָנים, דעם 14טן נאָוועמבער 1941, ביי וועלכער עס זיינען אומגעבראַכט “YR‏ װאָרן צען-טויזנט נפשות. עס קומען די ערשטע פּליטים פון ווילנע און ברענגען די דערשיטערנדע ידיעות וועגן די אומגלויבלעכע שחיטות אויסגעפירט אין פּאַנאַר דורך די דייטשן צוזאַמען מיט זייערע ליטווישע שותפים. די בהלה PN‏ ביאַליסטאַק DOWN‏ אומבאַשרייבלעך. אַ JO‏ זינען איבערצייגט PN ONT IN‏ שוין דער סוף, TIN‏ כאָטש די PN‏ ציעלע דערקלערונגען פון אידן-ראָט TON‏ אַז די דייטשן פאָדערן אַרױסשיקן TD‏ ביאַליסטאָק PP‏ פּרוזשענע NI‏ פאַמיליעס, וואו קיינער אַרבעט ניט, כדי צו פאַרגרינגערן די געטאָ PR‏ הינזיכט TD‏ באַשפּייזונג, TINT INT‏ די מערסטע אידן ניט צוטרוי און IX VIVO‏ עװואַקואַציע מיינט אומקום,

איינע פון די סיבות, וועלכע PIN ONT‏ שטאַרק מיטגע- ווירקט אויף ביאַליסטאַקער PT TPR‏ אַ נעם צו TDW IND‏ אַרבעט PR‏ די פאַבריקן PR‏ געטאָ, אָדער TDN‏ באַשעפ- טיקונג אויסער דער געטאָ, PN‏ געווען די גזרה “IMD TID‏ זשענער עװאַקואַציע PR‏ מיטן די ימים נוראים-טעג TD‏ ...

אָװונט האָבן געשטראַמט דורך די געטאָ-טױערן טויזנטער אַרבעטער מיט זעק קאַרטאָפל אָדער PONT‏ אויף די “94H‏ צעס, wom‏ איידעלערע PR “DD,‏ קעשענעס, אָדער INN‏ אַנדערש גוט באַהאַלטן. אַ ONT "IAD,‏ מען PNR‏ ביאַלי- סטאָקער NOVA‏ אָנגערופן אַ לעבנס-פּראָדוקט אָדער ONO‏ סחורה, וועלכע מען האָט דורכ'ן AWD‏ געשמוגלט TD‏ PN WIN‏ געטאָ. ON‏ די , פּגרים" אַרײנגעבראַכטע PR‏ געטאָ, האָבן OD‏ דערלאָזט PP I‏ איבערטריבענעם יקרות אויף לעבנס-פּראַדוקטן, און דערמיט PAN‏ צו “WADIA PP‏ קאַטאַסטראָפע. TN‏ די דייטשע ואַכן ביים טויער, וועלכע האָבן געהאַט אַ באַפעל צו קאָנפיסקירן YON‏ לעבנס-פּראַ- TPIT‏ אַרײנגעפירטע PR‏ געטאָ, DEN PT TANT‏ מאָל באַ- צויגן גאַנץ ליבעראַל צו די צוריקקערנדע פון אַרבעט מענטשן FIR‏ די פּראָדוקטן ניט צוגענומען. מען PW ONT‏ PR‏ געטאָ WIA‏ געוואוסט וועלכע װאַכן זיינען , גוטע" און וועלכע ,שלעכטע". טאָמער PN‏ געווען NR‏ , שלעכטע" פלעגט מען Ay JAPAN‏ און PR VAN‏ די סיבה פון דער ליבעראַלישקייט פון דער דייטשער IND‏ ניט געווען TP‏ ...

... ר- מיניקע אָדער אײינמאַליקע אַרבעטן, TIN‏ קיין אָפּזאָג ONT‏ ניט געקענט זיין, PD‏ תירוץ אַז קיין מענטשן NWI PNR‏ אַז YON‏ זיינען באַשעפטיקט. דאָס ניט צושטעלן די געהעריקע צאָל אַרבעטער האָט שטענדיק געדראָט מיט סכנות פאַר'ן “IPR‏ ONT NOVA PN UR‏ דער אַרבעטס-אָפּטײל ביים אידן-ראַט געלײיזט דעם פּראָבלעם, אָרגאַניזירנדיק N‏ געצאָלטע אַרבעטס-בריגאַדע OTD,‏ צו רעגולירן די דרינגנדע פאָדעץ- רונגען PN‏ אַרבעט AND‏ דער דייטשער מאַכט" (אידן-ראט- מעלדונג נומער 159 פון 20.11.1941( וועלכע PN‏ געווען אַ רעזערװו-בריגאַדע צו דער דיספּאָזיציע פון אידן-ראַט. אין דער בריגאַדע ONT‏ מען אָנגענומען מענער FID‏ 17-45 יאָר TIN‏ זיי ספּעציעל PR IND‏ טאָג פון אַרבעט TANT‏ זיי “NI‏ קומען אַ XY‏ ברויט, PK OND‏ געווען PR‏ די געטאָ-באַדינ- גונגען זייער פיל. We‏ חדשים שפּעטער ONT‏ מען אויך “YA‏ שאַפן אַ פרויען רעזערוו-בריגאַדע OT PR ON TIN‏ מעלדונג PR‏ אָריגינאַל; ...

די מאַכט װאָרנט, TX‏ די אידן OND‏ אַרבעטן אויסער דער געטאַ PT PRT‏ ניט באַנוצן צופיל מיט די הױיפּט-גאַסן, באַזונדערס בשעת WA MT‏ פון דער אַרבעט מיט די זעק, TX PONT‏ אַנדערע פּעק. מיר פאָדערן אויף די אַרבעטער אויסצומיידן די הויפט:גאַסן PR‏ באַנוצן PT‏ ניט מיט װאַרשעװוער גאַס, AN]‏ מיט סטאַראָבאָיאַרסקער, ניט מיט װאַשליקאַװער ANI‏ מיט קאשצעלז, איבערהויפּט דאַרף מען זיך באַנוצן מערער PIN WY YOM‏ טשיסטע OND‏ און ...

... PR‏ נישט געווען לויט די כוחות פון ראַבינער דורכצופירן ONT‏ אַלץ, װאָס עס PN‏ געווען נויטיק". ער דערמאַנט אַז אין די אַמאַליקע קהילות האָט געגאַלטן דער פּרינציפּ פון גיין PIN‏ פּשרות. אין דער היינטיקער געטאָ-וירקלעכקייט מוז מען רעגירן ביד חזקה IN,‏ מיר ווילן בלייבן לעבן". און דער מיטל דערצו SPN‏ , די געטאַ מוז מיט PT‏ פאַרשטעלן אַ נוצלעכן עלעמענט", ...

אַ ווייטערדיקע ענדערונג צום שלעכטן PR‏ געווען דער שטרענגער אָפּשלוס פון די טויערן TID‏ געטאָ, PN OND‏ פאַרגעקומען דעם 2טן נאָוועמבער. באַװאָפנטע פּאַטרולן זיינען געשטאַנען אויף דער DN INV‏ נאַענט צו 8 טויזנט אויסער:געטאַ אַרבעטער AA WITT‏ ניט צוגעלאָזט “YX‏ װאָרן צו זייערע אַרבעטס-פּלעצער. ON‏ די גזירה איז “YA‏ מאַלדן TANYA‏ דורך דעם אידן-ראַט אויף דעם באַפעל TID‏ דער דייטשער אַקופּאַציע:מאַכט TIN‏ האָט PT‏ געלייענט פאָלג ענד; ...

... די אומזיכערע לאַגע פון דער געטאָ, דער געראַנגל PR OND‏ פאָרגעקומען במשך די ערשטע 10 טעג פון נאָוועמבער אַרום דעם ווייטערדיקן שיקזאַל DD‏ דער געטאָ, קומט צו אַ קלאָרן אויסדרוק ביי דער אידן-ראַט זיצונג TID‏ 8טן נאָוועמבער, ...

... צו פאַרלאָזן די געטאָ TID‏ היינט TR‏ מאַנטיק, דעם צווייטן ...

PRX‏ דער אייל-פאַבריק אויסער דער געטאָ, וואו עס האָבן געאַרבעט זייער פיל אידן, זיינען לויט די מעלדונגען פונ'ם Ww‏ פון דער פאַבריק, פאַרגעקומען אָפטע גנבות. די דייטשע INV‏ ביים אַרײנגאַנג צו דער ONT NOVA‏ באַקומען אַ באַפעל צו פאַרשאַרפן די אויפזיכט איבער די אידישע אַרבעטער, ONY‏ קומען PUNE‏ פון דער אַרבעט אויסער דער NOVA‏ די IND‏ האָט פעסטגעשטעלט, JO NTN‏ אידן טראָגן TIX‏ , סיעמאַטשקעס". RIM‏ דער שעף פון ביאַלי- סטאָקער געשטאַפּאַ, ONT‏ באַפױלן באַראַשץ, ער זאָל “YAN‏ נען די IND TDN‏ די געפערלעכע רעזולטאַטן פון די דאָזיקע גנבות. ביים נאַענסטן פאַל, WA WI‏ האָט ביי א גרופּע ITN‏ געפונען , סיעמאָטשקעס", ONT‏ מען דריי PT TID‏ ביי וועלכע מען האָט געפונען NX‏ גרעסערן באַטרעף, פאַרהאַלטן TN‏ איבערגעגעבן באַראַש'ן צו פאַרשפּאַרן PR OT‏ דער "NOVI‏ תפיסה. אינ'ם PID‏ פון געשטאַפּאַ PR‏ פאַרגעקומען אַ שטאַנד:געריכט אונטער'ן TID PANY‏ דר. אַלטענלאָ PR‏ אָפּװועזנהײיַט פון די גע'משפּט'ע. ONT‏ געריכט ONT‏ גע" פּסקינט: טויט דורך אויפהענגען. ...

PT IN‏ זיינען אין דער OPS‏ פון קורס באַפרייט TID‏ אַרבעטס- פליכט. כאַראַקטעריסטיש AND‏ די דעמאַלטיקע אידישץ באַשעפטיקונגען. ONT PN‏ אָרגאַניזירן דורכן אידישן אַרבעט-אָפּטײל אַ גרופּע TID‏ 60 פרויען, OND‏ ווערן “DIAN‏ געשיקט אויסער דער געטאָ, כדי דאָרט צו רייניקן די גאָסן פון שניי TIN‏ בלאָטע. פאַר דער דאָזיקער אַרבעט באַקומען זי 15 פעניג אַ שעה און 380 גראַם ברויט אַ טאָג. די פאָדע- AN‏ מצד דער דייטשער מאַכט ADIN‏ אומזיסטע, אָדער כמעט אומזיסטע, שקלאַפישע אידישע אַרבעט TAN PR‏ גרויס. ס'האַנדלט PT‏ סיי וועגן ספּעציאַליסטן, PO‏ וועגן שװואַרצע אַרבעטער. די באַדינגונגען ONT PIN‏ באַהאַנדלען אידישע אַרבעטער PNR‏ אַ JO‏ דייטשע אַרבעטס:פּלעצער WOW‏ דער געטאַ, TN‏ דערהױיפּט PIN‏ דער אַזױ “IVI‏ פענער צװאַנגס-אַרבעט, IX UPN PN‏ אוממענטשלעכע. מען פּייניקט TIN‏ מען שלאָגט. די טרויעריקסטע רעפּוטאַציע ONT‏ צווישן די דאָזיקע אַרבעטס-פּלעצער די פירמע , קירכאָף", ONN‏ בויט שאָסײען TX‏ וועגן. נישט PP‏ וואונדער, אַז אידן TVA‏ אויף , צװאַנג" זייער אומגערן. די רייכערע קויפן זיך TX ON VAX‏ באַדינען PT‏ מיט דעם נײ-אַנשטאַנענעם געטאַ-אײינפאַל TIN‏ ,אינסטיטוציע", OND‏ רופט TT‏ ,;מלאכים". אַ ,מלאך" איז אַ מענטש, IND OND‏ אַ געוויסע סומע געלט WW IN)‏ ...

... דעם 103 פעברואַר, 1943 PN‏ אַראָפּגעקומען אַ גע" שטאַפּאָיקאָמיסיע ONT TIN‏ זייער אויפמערקזאַם באַטראַכט דעם געטאָ-פּאַרקאַן TIN‏ די מויערן. | ...

IN TDR אַ סך מער‎ PW צווייטן שחיטה-טאָג ווייסן‎ PR TTR לעבן געזיכערט. מאַסן‎ ONT PN די געטאַ-פאַבריקן‎ PR TPR קלומיקעס אויף די פּלײצעס ביז שפּעט‎ YM האָבן‎ נאַכט זיך געצויגן צו די פריש-אויפגעקומענע רעטונג-‎ ערטער,‎ ...

... די זעלבסטשוץ האָט DIN‏ באַשלאָסן, IX‏ כדי דער געטאָ-פּאַרקאַן זאָל אָפּברענען, דאַרף מען אונטערצינדן YON‏ הייזער, OND‏ שטייען האַרט לעבן אים. אויף NIX‏ אופן װעט אפשר געלינגען אַ קליינעם טייל TPN‏ אַרױסצורײסן זיך פון געטאָ. ...

אַכט PN‏ דערפרי -- ONT‏ רפאל רייזנער ווייטער פאַר- שריבן -- זיינען PW‏ געשטאַנען OT PNR‏ פלאַמען די גאַסן; טשעפּלע, פאַבריק-גאַס, נאַװאָגרודזקע, כמעלנע, גורנע וי PIN‏ די גרויסע סטויגן מיט היי PN‏ די אידן-ראַט גערטנער. אין די דערמאַנטע גאַסן PT TANT‏ צוזאַמענגעקליבן די TPN‏ װאָס זיינען געווען אין דער צווייטער טייל געטאָ. אָבער צוליב דער ריזיקער שריפה, האָבן MT‏ ניט געקענט געפינען DIN IN‏ וואו זיך אַהינצוטאָן, זיינען די אידן געלאָפן PN‏ די אידן-ראַט גערטנער, עס האָבן PT‏ דאָרט באַלד “DYE‏ געקליבן אַ צװאַנציק טויזנט אידן. דאָ אָבער “YA PT ONT‏ טראָפן IN‏ אַנדער אומגליק. וי נאָר די נאַצי:רוצחים האָבן געזען, אַז עס TWIT‏ אױסגעבראָכן פּלוצים שריפות YOR PNR‏ זייטן NOVI‏ האָבן זי אַנשטאָט 9 MT IVI WAIN‏ האָבן “YA‏ DONT‏ אַנהױבן די שחיטה, ONT‏ אָנגעהױבן גלייך. די רוצחים האָבן געשאָסן מיט מאַשין-געווער TD‏ די באַלקאָנען TIN‏ פּענצטער, פון יענער זייט געטאָ?,

מינוט IRD‏ 7 אין דער PID‏ אַרײנגעפאָרן NOVA PN‏ העכער 0 נאַצי-רוצחים און, אונטער דער זעלביקער אָנפירונג וי נעכטן, איינגעאָרדנט זייער שטאַב PR‏ אידן-ראַט-בנין. IN PN‏ אײיליקן טעמפּאַָ PIN WIT‏ פרישע ערטער פאַרלייגט “YX‏ װאָרן טעלעפאָן-דראָטן TN‏ פּונקט 7 האָבן די נאַצייגזלנים pr‏ אַרױסגעשאַרט TD‏ אידן:ראָט-הויף און, איינטיילנדיק זיך PX‏ צענטלעך מיט IN‏ עלטסטן, האָבן ON OT‏ ווילדע חיות זיך גענומען גרייטן DIS‏ טיגער-:שפּרונג PIN‏ די נאָך אין געטאַ פאַרבליבענע אידן. היינט איז שוין אָבער קיינער נישט געווען אויף די גאַסן, YAN‏ זיינען געלעגן פאַרשטעקט PR‏ די באַהעלטענישן, ...

די קליינע yea‏ אידן, וועלכע האָבן נאָך PR‏ דער געטאָ געאַרבעט AND‏ די נאַצי-רוצחים, האָבן PN‏ צווייטן שחיטה-טאָג באַקומען NX‏ באַפעל, IN‏ מאָרגן, מיטװאָך, זאָל PON‏ טייל MT TID‏ צוטרעטן פאַרריכטן די אָפּגעברענטע טיילן פונ'ם TIN INDIANS NOVA‏ די איבעריקע זאָלן מיט די אידישע פורמאַנעס, װאָס NANI‏ קליינער טייל פון MT‏ איז נאָך “AND‏ בליבן, צוטרעטן צונויפזאַמלען און מקבר זיין די טויזנטער הרוגים, וועלכע האָבן PT‏ געוואַלגערט איבער די גאַסן TIN‏ גערטנער, | ...

אַזױ װוי PR‏ די פריערדיקע AYO‏ האָט פּונקט 6 “AND‏ נאַכט זיך ווידער אָנגעהויבן די שיסעריי אויף דער געטאָ TIN‏ ווידער זיינען אין דער פינצטער אידן אַרױסגעקראַכן TID‏ ...

אויף יוראָווצער גאַס, נישט ווייט TD‏ פּאַרקאַן, זיינען געווען PNR‏ אַ באַהעלטעניש IN‏ אַכציק-קעפּיקע גרופּע פון דער זעלבסטשוץ, וועלכע האָבן געגרייט מאַכן אַ פּרואוו מיט געווער PNR‏ די הענט אַרױסצורײסן TID PT‏ געטאָ; זי זיינען אָבער PUT‏ עמיצן באַמערקט געװאָרן, ווייל אַזײגער 2 בײיטאָג זיינען זיי פּלוצים אַרומגערינגלט געװאָרן TID‏ העכער 100 באַנדיטן. PT UNTO‏ אָנגעהויבן אַ קאַמף אויף לעבן און OND‏ די העראָאישע אידישע יוגנט “YA ONT‏ קעמפט וי לייבן און נישט PON‏ נאַצי-רוצח PN‏ געפאַלן TID‏ זייערע קוילן. נאָך אַ דריי-שעהידיקן פאַרביטערטן קאַמף, Ty‏ פון די אַכציק העלדן זיינען Pw‏ זיבעציק געווען טויט, איז עטלעכע נאַצי-גזלנים געלונגען צו דערנענטערן זיך צו דער באַהעלטעניש. דאָס הייפל לעבן געבליבענע שטעלט INI‏ אַ פאַרביטערטן װױידערשטאַנד, זיי PUY‏ אָבער “IND‏ שאָטן מיט האַנט-גראַנאַטן און קוילן. ווען די נאַציגזלנים האָבן זיך אַראָפּגעלאָזן אין באַהעלטעניש, האָבן זיי מיט זייערע העק DN‏ לאַמען צעפערטלט די טויטע גופים פון די העראָאישע קעמפער, ...

לויט זייער חשבון האָבן זיך נאָך אין NOVA‏ געדאַרפט געפינען אַ היפּשע TINT MT) TPN ONY‏ משמעות פאַרגעסן צו רעכענען די קרוב APH‏ טויזנט קדושים, ON‏ זיינען “YA‏ פאַלן אין געטאַ). דער אמת'ער חשבון WAIN PR‏ געווען, אַז WW PT TANT NOVA PR‏ יענעם טאָג געפונען קנאַפּע טויזנט אידן, מיט שטאַרקע נערוון און We‏ אויסגעהאַלטענע. TOP‏ קינדער זיינען TWN pw‏ זיי כמעט נישט געווען, PR‏ דעריבער די נאַצי-רוצחים PW‏ אָנגעקומען גאַנץ שווער צו אַנטדעקן אַ באַהעלטעניש. OPN‏ דערמאַנטן טאָג האָבן 700 אידן, TINT OND‏ געהאָלפן ליקווידירן די געטאָ-פאַבריקן, געקראָגן ספּעציעלע שיינען און Pr‏ באַזעצט PR‏ דער קליינער געטאָ. די עטלעכּע צענדליק אידן, װאָס זיינען אין זעקסטן שחיטה-טאָג אַרױסגעריסן געװאָרן פון זייערע באַהעלטענישן, זיינען גלייך אויפ'ן אָרט דערשאָסן געװאָרן, שבת, צוויי אַזייגער בײיטאָג, TANT‏ די נאַציגזלנים פאַרלאָזן די NOVA‏

... אויפשטאַנד פון די TDN‏ אין געטאָ ...

x‏ שרעקלעכע נאַכט, פון דאָנערשטיק אויף פרייטיק, שװאַרץ װוי דער אָפּגרונט, פינצטערער וי אונזער “YI‏ ריקער געמיט, ONT‏ זיך אַראָפּגעלאָזן אויף דער געטאָ. TIP‏ TINA YP TN‏ אָטעם אײינגעהאַלטן, כדי זיך PPK‏ ניט “AND‏ ראַטן, PSN PT‏ ניט מסרץ DY‏ שונא. עס איז געווען שטיל, וי אויף אַ בית-הקברות, אַ שטאָט ONT TPN‏ געװואַרט אויפץ ביטערן, אומפאַרמײידלעכן סוף, ...

די דייטשן האָבן באַלד אויפגעבראָכן YON‏ פּאַרקאַנעס TD‏ די גאַסן: סמאַלנע, יוראָוועצקע, כמיעלנע TANT PN‏ אָנגעהויבן Pr‏ אַרײנרײסן PNR‏ געטאָ. די אויפשטענדלער האָבן PT‏ פאַרבאַריקאַדירט PR‏ די גערטנער TID‏ אידן-ראַט PNR TIN‏ די אַרומיקע פּלעצער: דעם גרעסטן שטורעם ONT‏ געהאַט אויסצושטיין די גרופּע, PT ONT OND‏ געפונען אינ'ם ...

דעם 18טן -- דעם דריטן טאָג TD‏ אויפשטאַנד -- PNR‏ צו אונזער NITY‏ אַרײנגעפאַלן די דייטשע , ביאַליסטאָקער צייטונג" וואו עס האָט PT‏ געפונען אַ ידיעה, TN‏ , באַנדיטן זיינען באַפאַלן די ONT TIN NOVI‏ דייטשע מיליטער מוז PT‏ שיצן קעגן זיי, עוואַקואירנדיק די באַפעלקערונג פון געטאָ PN‏ אַ מער-זיכערן אָרט". .. אין דער זעלביקער נאַכט האָט זיך ווידער באַוויזן IR‏ אויפשטענדלער אין שפּיטאָל, וועל- כער האָט איבערגעגעבן, IX‏ ער איז געקומען זיך דערוויסן װאָס עס הערט PR PT‏ שטאָט און איבערגעגעבן, אַז די גאַנצע אָנשטרענגונג OAV‏ געמאַכט וי אַזױ זיך אַרױסצו" קריגן TD‏ דער PW TANT MOT NOVA‏ אַפילו געפּרואװט "NON‏ קירן די צוים-װואַך, אָבער ס'האָט PT PT‏ נישט איינגעגעבן. IN‏ די װאַר PN‏ זייער שטאַרק, PT ONT‏ דער עדות “YA POR‏ קענט איבערצייגן: זייענדיק PR‏ דער גינעקאָלאָגישער “BR‏ טיילונג, פון TWIN‏ עס האָט DPT‏ געשאַפן IX‏ אויסזיכט אויפץ גאַנצן אַרום פון TY ONT NOVI‏ געקענט דייטלעך זען, אַז די IND‏ איז באַשטאַנען פון דריי רייען. די ערשטע ריי איז געווען באַװאָפנט מיט אױיטאָמאַטישע ביקסן; די צווייטע -- ...

DMN‏ 8טן אויגוסט 1943, JANN‏ פאָרשטייער TID‏ די דייטשע מאַכט-אָרגאַנען אָנגעהױיבן מאַכן YOON‏ וויזיטן PR‏ דער געטאָ. wom‏ זייערע לענגערע שפּאַצירן TIN PR‏ אַרום דעם צוים פון געטאָ האָבן זיי וי אָנגעזאָגט די “VT‏ נענטערנדיקע געפאַר; די NOVA‏ האָט PT‏ גענומען TOOT‏ WH‏ האָט גענומען בויען , סכראָנען"; ביי יעדן PUT‏ האָט מען אַװעקגעשטעלט וועכטערס, וועלכע JANA‏ אין OND‏ פון אַ INDY‏ געדאַרפט אויפוועקן די גאַנצע איינוואוינערשאַפט OY‏ אומפאַראויסגעזעענעם קאַמף. OND PN‏ פון אַן ;אַקציע" האָבן די אַרגאַניזאַציעס PT‏ געשטעלט AND‏ זייער הױיפּט-ציל צו פאַרניכטן די פאַבריקן. PR‏ יעדער פאַבריק זיינען PW‏ געווען צוגעגרייט עטלעכע פאַרטרויאונגס-חברים, װאָס האָבן נאָר געװאַרט אויפץ אָפּגערעדטן פּאַראָלי, בכדי אָנצוהויבן די פאַראָרדנטע צעשטערונג. ליידער PT ONT‏ דער פּלאַן ניט איינגעגעבן, ווייל דעם 16טן אױיגוסט, 1943 PN‏ דער נאַכט APN POI TD‏ מאָנטיק, זיינען די דייטשן WM NOVA PR POU‏ שווערע מאַשין-געווער, און זייער ערשטע עבודה PR‏ געווען IS‏ באַזעצן די פאַבריקן מיט גוט- באַװאַפנטע ס. ס. לייט,

גרויסן ברודער-קבר, שטעלט זיך אָפּ דער צוג. PR ONT‏ דאָזיקן קבר, האָט מען ערשט VW]‏ לאַנג קובר-געווען 125 אידן, וועלכע מען ONT‏ עקסהומירט פון פאַרשיידענע ערטער PR‏ שטאָט. PN‏ דאָזיקן קבר JANN‏ געפונען YT‏ WP IK‏ רו אויך 70 אידישע העלדן, אויפשטענדלער, וועלכע האָבן PR‏ טראַגישן טאָג TD‏ 16טן אױיגוסט 1942, האַלב 10 אינדערפרי, באַגעגנט דעם שונא PIN‏ טשעפּלא און כמיעלנא מיט אַ פייער פון ביקסן און גראַנאַטן. אונטער דער אָנפירונג פון מרדכי טענענבוים און דניאל “UND‏ קאָוויטש האָבן די אידישע קעמפער אַטאַקירט די טויערן ביים אַרױסגאַנג פון געטאָ, OTD‏ דורכצוברעכן אַ וועג IND‏ די פיל טויזנטער, אומגליקלעכע אידן, וועלכע די דייטשן JANN‏ אַרױסגעפירט TD‏ דער יוראָווצער ONA‏ צום “IN‏ שלאַג-פּלאַץ, צו דער שחיטה. IW OTD‏ דערמעגלעכן דער אידישער מאַסע זיך אַרױסצורײסן פון די רוצח'ישע הענט, האָבן די אויפשטענדלער אָנגעהויבן אונטערצינדן הייזער, 3 שעה האָט געדויערט דער ביטערער קאַמף TIN‏ ערשט נאָכ- דעם וי די היטלעריסטן TANT‏ באַנוצט PR‏ קאַמף “INDO PIN‏ קען, PN‏ די רוצחים געלונגען אַװעקצופירן די TID TPR‏ געטאָ DIY‏ אומשלאַג-פּלאַץ. אַ גרופּע TT ONT IND 70 TD‏ אױיסבאַהאַלטן PN‏ אַ בונקער אויף כמיעלנע 7, די היטלע- ריסטן האָבן דעם בונקער אַנטדעקט און אַלע 70 דערשאָסן PN‏ יוראַָװיעצקאַ גאַס,

... מיינע בני-עיר האָבן PR‏ אָװונט PD‏ שפּעט אין דער נאַכט מיר דערציילט שרעקלעכע זאַכן און איבערלעבונגען אין געטאָ, TIN‏ דערנאָך אין די לאַגערן, TIN‏ וי אַזױ זיי האָבן זיך געראַטעװעט פון Ww‏ איצט TANT‏ זיי מיר פאָרגעלייגט TPA‏ מיט מיר און ווייזן דעם חורבן ביאַליסטאָק. איך האָב זיך אָפּגעזאָגט פון דעם TIN‏ געבעטן, OT IN‏ זאָלן מיר לאָזן אַלײן, PR‏ קען ביאַליסטאָק גאַנץ גוט TN...‏ איך PUN‏ איבערלעבן דעם טרויער איינער DD OV PI PN POR‏ הקדש.

פון אַ זיכערן אומקום: PR‏ געטאָ PR PNR‏ יענער צייט TIN‏ געווען אַ געוויסער פּיניע כאַראָווסקי, וועלכער שטאַמט TID‏ זאַבלודאַווע. ער איז אַרוסגעפירט געװאָרן פון די היטלע- ריסטן אויף שקלאַפן-אַרבעט ביים שאַסײ. יעדעס מאָל ווען דער איד PR‏ צוריקגעקומען PNR‏ געטאָ, פלעגט AY‏ מיט PT‏ ברענגען xX‏ ביסל שפּייז פון דער פריי. אין אַ געוויסן טאָג, TN‏ כאָראָווסקי איז אַװעק PR‏ אַ דאָרף, OTD‏ אויף דער גיך איינצושאַפן שפּייז, PN‏ אַ פּױער געקומען VW‏ סאָלאַזש'ס פאָטער DX TIX‏ דערציילט, TINT DW IN‏ דערמאָרדעט דעם איד.

די רייען פון די טויזנטער יונגע TPR‏ זיינען כסדר דורכגעגאַנגען דעם טויער. PA‏ האָבן די מערדער “PYVN‏ געפירט PR‏ אַ זייט און זיי TINT‏ מיך געשלאָגן אויף א שרעקלעכן אופן. ביז היינט קען PNR‏ ניט פאַרשטיין, וי TIT‏ INT PR‏ דאַמאָלט אויסגעהאַלטן די קלעפּ. INT PN‏ נאַך איצט צייכנס PIN‏ מיין שטערן פון Way?‏ צייט. DY‏ סוף, WN‏ איך PI‏ געווען איינגעהילט PR‏ וואונדן DN‏ בלוט, TINT‏ די נאַציס מיך אַװועקגעשטעלט ביי אַ פּאַרקאַן ניט ווייט TID‏ טויער, INT‏ עס זיינען געשטאַנען אַכט אידן, וועלכע האָבן פריער געװאָלט אַנטלויפן TD‏ געטאָ. YON‏ זיינען געווען אויסגעשטעלט מיט די פּנימער צו דער װאַנט, מיט די הענט PR‏ דער הויך, צום OWT‏ די היטלעריסטישע מערדער האָבן טאַקע געשאָסן אויף דער גרופּע אידן, און זיי TANT‏ דער'הרג'עט איינעם נאָכן אַנדערן. “WT INT PNR PIN‏ פילט, אַז אָט-אָט און די קוילן דערנענטערן זיך צו מיר, עס קומט דער סוף פון מיין לעבן. אָבער באַלד נאָכדעם ווי די רוצחים האָבן דערשאָסן די אַכט ONT TDN‏ איינער TID‏ זי געזאָגט צו מיר: IT,‏ וועסט דערשאָסן ווערן לויפנדיק", און זי האָבן מיך געהייסן לויפן, ANT PN‏ אָנגעהויבן לויפן ניט PION‏ וואוהין און OND‏ עס VPN‏ מיט מיר PT‏ איך בין געלאָפן, און די נאַציס TINT‏ געשאָסן INIT‏ מיר, IAN‏ אין אַ זייט. נאָך מיר זיינען נאָכגעלאָפן צוויי אוקראינער. יעדעס מאָל ווען PT TANT MT‏ דערנענטערט צו מיר, TINT‏ זיי מיך שטאַרק געשלאָגן, אומגעװואָרפן אויף דער “DN PN TU‏ געהויבן צוריק, מיך געיאָגט ווייטער און ווידער געשלאָגן,

נאַָכדעם וי די נאַצישע רוצחים TART‏ דורכגעפירט זייער שרעקלעכע שחיטה איבער די אידן, “JUIN PT TINA‏ הויבן אַרױסגײן פון דער געטאָ. מיר האָבן INT‏ געהאַט אַ באַקאַנטע משפּחה, PN‏ דריטן PUT‏ אויף דער זעלבער SONA‏ ווען PI PR‏ דאָרט אַרײינגעקומען מיט מיין פאָטער ST UY‏ PR‏ צימער, TANT‏ אונזערע TIN‏ ניט געװאָלט גלויבן װאָס מיר האָבן געזען. די עלטערע טאַכטער אין דער משפּחה PN‏ TIA‏ פאַרהײיראַט און זי האָט געהאַט אַ קינד. זייענדיק אויסבאַהאַלטן אַזױ וי מיר TIN‏ ווען די רוצחים זיינען אַרומגעגאַנגען DIN‏ געזוכט אױיסבאהאַלטענע אידן, ONT ONT‏ קינד גראָד געװואָלט הוסטן. OTD‏ אָבער ONT‏ זאָל ניט ציען די אויפמערקזאַמקייט TID‏ די אַרומיקע היטלעריסטישע “WW‏ דערס, ONT‏ די מאַמע אַרויפגעלײגט אַ שמאַטע אויף דעם קינד. די פאַרצווייפלטע מאַמע ONT‏ אַזױ לאַנג געהאַלטן די שמאַטע AN‏ איר קינד'ס קעפּל, ביז ONT‏ אומגליקלעכע קינד איז דערשטיקט TINNY‏ . , ...

... עמוזט‎ PT ONT געווען אַ בהלה, טומל און שרעק, מען‎ און יוראַװיעצקאַ,‎ OMA טשעפּלאַ‎ TID דער געגנט‎ PR שטעלן‎ PN מען האָט געגרייט אַרױסצושיקן‎ OND מענטשן‎ YOR די‎ געקומען דער ווידער-‎ PIN צייט איז‎ WIV? PR פאַרניכטונג.‎ שטאַנד פון אונזערע העלדישע בחורים און מיידלעך,‎ “IN PR VID וועלכע האָבן אַרױסגעװיזן אויסערגעוויינלעכן‎ זיינען ווידער אַװעק‎ PA בליק פון די נאַצישע מערדערס.‎ בײיטאָג זיינען מיר געווען אױיסבאַהאַלטן,‎ IND בונקער,‎ PR גרויס געפאַר עפּעס צום‎ PN מיר געזוכט‎ TANT ביינאַכט‎ TIN געווען געצײילטע בונקערס. די‎ INT עסן. עס זינען‎ “DN היטלעריסטישע יעגערס האָבן כסדר געכאַפּט‎ דער‎ PR פאַרשפּאַרט‎ ONT באַהאַלטענע אידן וועמען מען‎ “VT ביאַליסטאַקער טורמע, אַנדערע האָט מען געפירט צום‎ געטאָרט בלייבן אין געטאָ, וואו עס‎ WI שיסן. קיינער האָט‎ “ITN, אָנגעזאָגט‎ TINT געהאַנגען פּלאַקאַטן װאָס‎ PW TANNA רייןי‎

... Following the war, Dr. Youchnovetzky served as chairman of a committee consisting of Bialystoker landsleit. The committee included the following: Dr. Youchnovetszky, chairman; Wolf Babicz, treasurer; David Podliachouk, secretary; Benn, H. Barenbojm, members. Mrs. Youchnovetzky and Miss M. Hofenbach rendered valuable assistance. At the beginning, this committee was very popular among Bialystokers living in Paris, since Youchnovetzky was an encyclopedic source of information about the fate, suffering and liq- uidation of Jews in the Bialystok ghetto. When the full magnitude of the tragedy became clear, the committee continued to receive the full support of local Bialystok- ers for its activities in helping other surviving Jandsleit on their way to the United States, Canada, Australia and other countries, most of whom passed through Paris. These transients provided answers about what happened to particular Bialystokers — whether they perished in the ghetto or in the concentration camps, whether they survived or were exiled to Siberia. ...

... Returning to Bialystok in 1945, at the end of the war, he was devastated on learning that none of his family survived the Bialystok ghetto and the concentra- tion camps. He was also deeply saddened that his beloved city was so utterly destroyed by the war, including its once large and proud Jewish community. The joys of his youth were now just memories, never to be recaptured. It was time to move on and make a new life for himself. ...

... We were a family of five, living in the Bialystok ghetto, in one small room. There was a closet with another door within it, leading to an even smaller room. This room was rarely used until we got word that the Nazis were going to invade the ghetto. And just days later they did. The five of us — my father, mother and their three sons — hid in the little room fora full week. Outside there was violence. We heard shooting, cries for mercy and more machine-gun fire. One dav during that week, we heard movement inthe other room. We sat still, the five of us huddled together, not daring to make a sound and ...

... My husband, Sholem Garfinkel, and I endured much suffering during the terrible Nazi occupation of Poland. Our shared misery began in the Bialystok ghetto, where we were imprisoned with our families. My husband came there with his family from Trestina at the end of 1941, when the Nazis began expelling and liquidating the Jews in the small surrounding towns. His family consisted of about one hundred people. After the war, however, he remained the sole survivor. His father, Szymon Garfinkel, who was forty-three, joined the heroic resistance in the Bialystok ghetto. The Nazis shot him along with other freedom fighters. As for my large family, only I, an older sister, and a cousin remain. ...

... On my thirteenth birthday I was bar mitzvahed in a shabby little synagogue, just inside the barbed wire of the Bia- lystok ghetto, in full sight of the Nazi sentries who were marching back and forth with their fingers on the triggers of submachine guns. I was not animated by any great religious fervor, and at home my parents observed the High Holidays more out of respect to their parents than out of deep faith. But reading the Bible in my captivity brought home to me truths that seemed timeless. The ascetic-looking rabbi talked to me about the eternal persecution of Jews by the pharaohs, the Babylonians, the Persians, the Romans, the Spanish Inquisition, the Russian czars, and now Hitler’s Reich. I felt close to those families which through the ages had to cele- brate the bar mitzvahs of their sons clandestinely, not know- ing what the future might bring. I understood their eternal quest for freedom and knowledge, and how the timeless bonds of suffering that tied them together had forged the identity of a people. ...

... When Dr. Datner and I arrived in Bialystok, Szyja Bartnowski guided us to sites where memorable build- ings and other places of interest used to be. We were saddened that the three Jewish cemeteries in Bialystok are neglected. The Bagnowke Cemetery was desecrated, monuments either gone or vandalized. Houses were built on its grounds. The old cemetery on Minski street has been shut down; a pedestrian walkway crisscrosses it to the center of town. The Zabia Cemetery within the Bialystok ghetto was converted into a park. Thirty-five hundred graves were disturbed, the remains exhumed and reburied together in an obscure corner of the area. A monument draws attention in Polish to this fact. Szyja Bartnowski promised me he would take care of this monument. I looked around, hoping against hope that something familiar would appear, that my aliena- tion would subside. I became increasingly depressed as I wandered through the city.

... “Twenty-five years later these chivalrous traditions were abandoned. Bialystoker Jews all over the world were slapped in the face. A military grave had been pro- faned; all traces of the Bialystok ghetto uprising, under- taken amid circumstances in which no other people during the Nazi period could respond — let alone fight — were erased. If this cannot be corrected, then it is the duty of the Organization of Polish Combatants, of which I am a co-founder, to investigate and punish those responsible.” ...

... The air I breathed was filled with the smoke of the crematories of Treblinka, Majdanek, Auschwitz and other death camps. At that moment, I felt utterly pow- erless. My feet, which had carried me thousands of miles through forests and highways, muddy roads and underground passageways, seeking to escape the grim fate of my people, buckled. My survival seemed mean- ingless as I spotted a portion of the barbed wire fence, a remnant of the destroyed Bialystok ghetto. ...

... The echo of the battle in the Bialystok ghetto reached the mountains of Israel 240 44 throughout the world: No more murders of our people. Never again will we ascend to the heavens in smoke! ...

... “The courtroom filled up at the appointed hour. People spoke in hushed tones, as if the master of life and death of thousands of Jews in the Bialystok ghetto and in the provinces were about to enter with his mighty forces — not the Friedl of today, clad in prison garb and guarded by four military police. Today Friedl would be called to justice, to render an account of his murderous activities in the Bialystok region. Spectators were reliving once again those days of Bialystoker Jew- ry’s destruction, flashbacks of nightmarish experiences, hundreds of gory details returning to consciousness — all triggered by this criminal, Friedl, and his Nazi henchmen. That is why people sat in the courtroom with bowed heads waiting for Friedl to be led inside. Everywhere in the large room, people were quietly talk- ing about those days, when the accused decided the fate of their loved ones — fathers and mothers, brothers and sisters, children and grandparents — who had per- ished not so long ago. For everyone, Friedl was the symbol of death, the death of a ...

... Particularly poignant was the plight of Pejsach Kaplan, one of the archivists of the Bialystok ghetto. Having earlier caught a severe cold, after spending a few days in an overcrowded shelter, he sought asylum in a clothes factory where his daughter worked. Although weak and debilitated, forced to lie in bed in the factory, his awareness of what was happening to his fellow Jews in the streets made him compulsively run back and forth to the window of the factory to look outside. Kaplan observed hundreds of Jews rounded up for evacuation to Treblinka. These scenes had a terrible effect on him. Pacing up and back in the long factory hall, he raised his fists, crying, “Jews, let us take revenge! I can’t stand this! My end is near!’’ Following these outbursts, Kaplan went back to bed, no longer able to walk to the window. His wife and daughter never left his side. But when he and his family left the factory several days later when the operation ended, Kaplan had become critically ill. ...

... The secret finally was revealed that the Jews of the provinces had in fact been evacuated to Treblinka, where they would surely be exterminated in its gas chambers and crematoria. The inmates of the Bialystok ghetto realized their own end could not be far off. Tamarof wrote in his diary about the heroism and cour- age, the stoicism and pride shown by the provincial Jews as they were sent to their deaths. Their bravery will shine in the annals of Jewish history. ...

... Life in the Bialystok ghetto was chronicled in sev- eral languages (Yiddish, Hebrew, Polish and German), under the supervision of Mordechaj Tenenbaum- Tamarof and Hersz Mersik. Tamaroff was one of the leading organizers of the armed resistance in the ghetto. ...

... Psychologically strengthened and inspired, the Jews in the Bialystok ghetto began armed resistance against the Nazis in February 1943, and also gave moral support to the Jewish Partisan movement. ...

... That blessing unfortunately did not come to pass, for on the second anniversary of the Nazi occupation, June 29, 1943, neither the Judenrat nor the Bialystok ghetto existed anymore. Not one of the leaders of the Jewish council survived the liquidation of the ghetto. ...

... PEJSACH KAPLAN Writer, cultural leader, editor of the Bialystoker newspaper Unzer Leben, author of several important works in Hebrew and Yiddish. Died in the Bialystok ghetto in 1943. His diary of life in the ghetto with important documents were subsequently found and published partly in the Bialystoker Stimme in New York. ...

... *“‘Jenta Lejzerson described how all Jews from the ages of fourteen to sixty were sent. away for slave labor. They worked in three shifts, covering a span of twenty- four hours a day. She told of the pitifully meager wages paid for this forced work and how the black market raged in the ghetto, supplying necessities unavailable through normal channels. The ghetto itself was inde- scribably constricted and crammed with people. The population was susceptible to epidemics of dysentery and typhus. Most of the cultural institutions in Bialy- ...

... Non-Jewish hooligans took advantage of the Jews’ calamity — attacking, beating and robbing them. Wit- nessing this, the Nazi soldiers laughed and ridiculed the Jews. The children of the “‘Aryan 2206" took photo- graphs to send to their families and friends in Germany, showing the tremendous German victory over the Jew- ish people. The ghetto was to be completely blockaded by August |. The Jews were required to obtain all the necessary materials to build a fence around the ghetto. They chopped and sawed wood to construct the barri- cade. How sad it was to watch a once-thriving com- munity forced to create a prison around itself, a massive jail for 60,000 Jews. ...

... The documents of the Bialystok ghetto offer us a glimpse into the nightmare the Jews of Bialystok expe- rienced. We become more aware of the murders, rob- beries, harsh rules, the inhumanity visited on a helpless population by the unquenchable thirst for domination of what was supposedly a civilized nation. Only when all hope was lost did our brothers and sisters in Bialy- stok emulate the example of the Warsaw ghetto, which posed armed resistance against the Nazis. The Bialystok uprising lasted on month until the ghetto was razed. ...

... The ‘‘Saturday Martyrs’’ were never seen or heard from again. Pejsach Kaplan, the prominent author, cul- turalist and chronicler of the Bialystok Ghetto, com- posed a poem in memory of these victims titled, ‘“*Rivkele, the Victim of Saturday’’. The following is an English translation of this heartrending poem: ...

... But the moment finally came when the Jews could no longer transcend their pathetic surroundings. During a bitter morning they were suddenly rudely awakened from their sweet dreams, as the liquidation of the Bia- lystok ghetto began. Its choked voice was heard wher- ever our /andsleit were to be found in other lands, proclaiming in blood-curdling words: ‘‘We are being liquidated, but we shall never surrender. We will fight the beasts to the end! Avenge us! Tell the world of the tortured bodies of your brothers!” ...

(Editor’s note: Awrom Szmuel Herszberg, the wri- ter of the above article about Bialystok one hundred years ago, was murdered by the Nazis in August 1943, as reported to his family in New York מן‎ a letter by Berel Mark, a well-known Yiddish writer. In his letter, Mark wrote: ““Concerning your inquiry about the fate and death of the prominent Jewish historian and author from Bialystok, I can share with you the information that he perished during the second liquidation of the Bialystok ghetto in August 1943. He was led out by the Jewish police together with his daughter and the Secre- tary of the prewar Jewish Kehilla, Mr. Bachrach. He conducted himself with great dignity when, after an- swering a German hooligan sharply, the latter had pre- pared to strike him. In the middle of the street Herszberg collapsed. He was assisted and led further to the death train. In the ghetto he lived in his old house on Gumjener Street. His monumental books and manuscripts unfortunately no longer exist.’’) ...

... TN‏ ביאַליסטאָק TN‏ די גאַנצע אידישע ליטעראַרישע משפּחה WP PR‏ האָט זיך געקליבן צו פייערן mop‏ קאַפּלאַנ'ס 70-יאָריקן געבוירן-טאָג PNR‏ פּלוצים אויסגע- JONI‏ די מלחמה. PR‏ מלחמה-צייט האָט ער געלעבט DN‏ געטאָ, דאָרט געשטאָרבן און PIN‏ דאָרט געבראַכט געװאָרן צו קבר ישראל. PT TANT OND JPR‏ געראַטעוועט TID‏ ביאַליסטאָקער NOVA‏ דערציילן, אַז אַ טאָג PT AND‏ טויט האָבן זיינע ליפּן אויסגעשעפּטשעט: TPR,‏ פאַרגעסט ניט אונזער חורבן! נעמט נקמה PR OOM‏ קענט!"

... די אויפגאַבע פון דער פּאָליצײי PNR‏ קודם היטן די אָרדענונג PNR‏ גאַס, היטן TPA‏ רעכטס PR‏ דער הויפּט-גאַס (קופּיעצקע (DNA‏ שטיין ביי די ראָגעס TID‏ די געסלעך TIN‏ טאַמעװען די באַװעגונג WN‏ דייטשן זיינען PN‏ געטאָ, כדי מען זאָל OT PT‏ ניט TINT‏ צופיל PN‏ די אויגן. בכלל שפּילט די רעגולאַציע TID‏ גאַסן-באַוועגונג אַ היפּשע ראָלע אין דער אַרבעט פון דער פּאַליצײ, און נעמט YD‏ איר אַ JO‏ ענערגיע,

... יך די אַרבעטס שיינ ען זיינען אונטערגעשריבן ANT‏ דורך באַראַש'ן, אַנדערש זיינען MT‏ נישט גילטיק. דעם אױפּנאַם פון אַרבעטער PN‏ אָפּהענגיק פון קװאַנטום באַשטעלונגען, וועלכע זיינען ניט געווען גענוג, כדי דורכצופירן דעם גרויסן פּלאַן. דער אידן-ראַט ONT‏ געפירט פּלאַנמעסיקע, אַנגעשטרענגטע קאַמפן ON ADIN‏ דעם געביט. OX ONT‏ PR‏ דער אַנטשײדענער מינוט (פעברואַר 1943( ניט געקענט ראַטעווען די געטאַ פון דער שרעקליכער מגפה. נאָך דער בלוטיקער שחיטה, PR‏ דער קאַמף באַנײט געװאָרן, DR‏ קענטיק מיט דערפאָלג. עס PR PN‏ די לעצטע TONY AND‏ דורכגעפירט געװאָרן אַ פרישע ריזיקע רעגיסטראַציע פון אַרבעטער PR‏ די פאַבריקן DN‏ די PR ONY‏ שוין דערגרייכט געװאָרן PD‏ אַריבער 17 טויזנט. אַ OND ORY‏ קען TW‏ קלעקן TSW IY PAX‏ די גאַנצע 27 טויזנט קעפּיקע געטאַ (די PR ONY‏ געשאַצט IW‏ נידעריק), ...

... די פייערלעשער קאָמאַנדע, אונטער דעם אַנפיר פון װיקטאָר בובריק, האָט באַקומען די גרויסע לעש-מאַשין און אַנדערע נויטיקע מכשירים און היט אָפּ די NOVA‏ פון אַ שרפה. DR‏ מסתמא PNR‏ עס PN PIN‏ פאַרדינסט, PR ON‏ דער געטאָ IND PR‏ דער גאַנצער צייט קיין ערנסטע שרפה, אַ חוץ קלייניקייטן, נישט געווען. בעת אויסער דער געטאָ PR‏ איינמאָל פאָרגעקומען אַ PR TDW‏ אַ פאַבריק, מיט עטלעכע YN‏ צװאַנציק קרבנות -- פּאַליאַקן אַ גרויסע אַרבעט ONT‏ די פייער-קאָמאַנדע געהאַט, ווען די סאַװעטן TINT‏ איינמאָל PR‏ מיטן נאַכט, געמאַכט אַן אַנגריף אויף ביאַליסטאָק. געטראָפן גראד NOVA PX‏ און ONY OM‏ באָמבעס צעשטערט PIN PIT‏ קופּיעצקע 25 “YT TIN‏ הרג'עט 28 אידישע WD]‏ ...

“INT אַרױסגעויזן, אַז דער‎ PT ONT דער מלחמה‎ INI DPN מיט פרוי יענטע לייזערסאָן,‎ UND קער אומגעוויינלעכער‎ ביאַליסטאַקער‎ PR PM דעם‎ WH דער איינציקער‎ WHA יענער גאַנצער געגנט, אַז די געשטאַפּאַ‎ PR PIN געטאָ וי‎ אַנדערן האָבן דערלויבט אַרױיסצופאָרן‎ PN זאָל וועמען עס‎ TR דעריבער ניט קיין וואונדער,‎ PR אויסטויש. עס‎ NIX PN ארץ-ישראל, דערצו‎ PP פרוי לייזערסאַן‎ TWD אָנקומען‎ ONT TID אויף אַ לעגאַלן אופן מיט אַ דערלויבעניש אָפיציעל‎ TN אַ גאָר גרויסע‎ TOAD VIN OINT ONT דער געשטאַפּאַ,‎ סענסאַציע.‎ ...

... באַזײטיקטע אויסער:געטאָ אַרבעטער אַ באַשעפטיקונג אינערהאַלב דער געטאָ, PR‏ די אינדוסטריעלע “WYOTIN‏ נעמונגען פון דעם אידן-ראַט. מען ONT‏ געלאָזן PR‏ גאַנג 3 שיכטן אַרבעטער. PR‏ דער ערשטער ריי ONT‏ מען, “YAM‏ וויינלעך, געזוכט ANI‏ פאַכלייט, און PW‏ צומאָרגנס, VON]‏ שליסן די טויערן פון געטאַ, דעם 103 נאָוועמבער, ONT‏ זיך PVN‏ אַ מעלדונג פון אידן-ראַט, PR‏ וועלכער ONT TVA‏ געפאָדערט סטאָליאַרעס, שמידן און מוליאַרעס, וועלכע זיינען ביז UMN‏ געווען באַשעפטיקט אויסער דער NOVI‏ איבערהוױפּט האָט מען געפּלאַנט צו פאַרגרעסערן די שנייד ערייען פון דעם אידן-ראַט, וועלכע TANT‏ געאַרבעט AND‏ דער װעהרמאַכט, ...

... די דאָזיקע לעצטע ווערטער זיינען “DN, IN OND‏ מונטערונג", מען זאָל פרייוויליק ברענגען ONT‏ געלט; זי זיינען IN PIN WAN‏ אָפּשפּיגלונג TID‏ דער לאגע פון יענער צייט, ווען די אונטערהאַנדלונגען OMT TAI‏ שיקזאל TID‏ געטאָ זיינען נאָך Wl‏ פאַרענדיקט געװאָרן. דער אידן-ראַט מיטגליד, כמיעלניק, רעזיגנירט , צוליב דער געשאַפענער לאַגע". אַן אָנוואונק אויף דער דראַָענדיקער געפאַר געפינט זיך OT PN‏ שלוס-ווערטער פון הרב ראַזענמאַן, אין וועלכער ער אַפּעלירט PR)‏ שייכות מיט דער קאָנטריבוציע) צו די אידישע פרויען, ,וועלכע האָבן שוין ניט איינמאָל בשעת אַ געפאַר געראַטעװעט ONT‏ אידיש פאָלק". ...

... PR‏ ביאַליסטאָקער NOVA‏ דערװועקט דערפאַר דער Ay MNT‏ ליבעראַליזם גרויס שטוינונג, און ביי דעם JPN‏ ONT‏ גרויס זאָרג, באַראַש האָט מורא IND‏ דער “AND‏ גרעסערונג פון דער געטאָ. ער האָט מורא אַז די דייטשן זאָלן דאָס פאַרגרעסערן פון דער געטאָ נישט אויסטייטשן אַלס סאַבאָטאַזש, ...

PNY‏ טעג פאַר דער פעברואַר-מאָרד-אַקציע PNR‏ ביאַלי סטאָק, PR‏ 1943, נישט האָבנדיק PP‏ זיכערקייט, צי VW‏ און זיינע נאַענטע חברים, OND‏ האָבן געקענט דעם TIO‏ פונ'ם קאָנספּיראַטיוון אַרכיוו, וועלן דורכלעבן, פּלאַנירט טאַמאַראָף ONT‏ אַריבערפירן דעם אַרכיוו אויסער דער NOVA‏ TIN‏ איבערגעגעבן דאָרט די מאַטעריאַלן בראנקא וויניצקא, צי דער דאָזיקער פּלאַן איז רעאַליזירט געװאָרן ND AN]‏ דער ערשטער מאָרד-אַקציע, ווייסן מיר נישט. לויט YON‏ װאַרשײנלעכקײיטן איז דער אַרכיוו נאָך דעמאָלט פאַרבליבן PN‏ געטאָ. בראנקא וויניצקא PN‏ געווען טאמאראפ'ס “AND‏ בינדלערין WOW‏ דער געטאָ TID TN‏ טאמאראָפ'ס נאָטיצן דרינגט IN OK‏ איר אויפגאַבע PN‏ געווען צו פאַרזיכערן דעם AVIAN‏ ...

... געווען אַנצולאָדן אייזערנע טיילן פון בריקן, וואו עס האָט זיך געפאַָדערט איבערמענטשלעכער כוח. אגב, האָבן פיל TD‏ אונז ביי דער אַרבעט באַקומען פאַרגיפטונגען, וי טעוועלע וורובעל, וועלכער TORN 4 PR‏ געווען קראַנק, באַטשקאָווסקי אַ שלאָסער PIN TIN‏ אַ דזשעז-שפּילער אין די יאָרן 1941-1929, TN‏ זילבערבלאַט, וועלכער ONT‏ געהאַט אַ מויער נעבן דרוסקינ'ס גימנאַזיע. אַ טייל פון TDN‏ האָבן “YR‏ אַרבעט PNR‏ ספּעציעלע ואַרשטאַטן ביי שניידעריי, “NOW‏ סעריי, שוסטעריי PR‏ אַנדערע פאַכן, וועלכע דער ס. ס, גענעראַל ONT‏ געעפנט אויף װאַרשעװער ON‏ נומער 27, מען האָט צו אונז PR‏ טורמע IY OY TH PAIN‏ צייט “YX‏ בראַכט TI‏ אידן, וועלכע האָבן PT‏ געהאַט אויסבאַהאַלטן PX‏ בונקערס, AN‏ די בוידעמס און קעלערן אין דער צייט פון דער PORN TI‏ פון דער געטאָ, און װאָס זיינען “WT‏ נאָך אַנטדעקט געװאָרן דורך די נאַציס. די אומפעאיקע WS‏ דער אַרבעט פלעגט מען דערשיסן און די אַרבעטס-פעאיקע פלעגן בלייבן מיט אונז. אויף NIN‏ אופן האָט זיך PIN‏ געראַ טעוועט דער יונגער שוסטער אַרבעטער בערל שאַצמאַן,

... די געגנט PNR‏ איינגעוויקלט PR‏ געדיכטן “TIVS PUI‏ ליקער דייטשן זיינען אַװעקגעשלעפּט געװאָרן TID‏ קאַמפס- פּלאַץ. טויטע TX‏ פאַרוואונדעטע , אויבערמענטשן", TINT‏ PT‏ געװואַלגערט PR‏ דעם געטאַ-שטױב. די שיסערייען ווערן שיטערער -- TID AVIVA ONT‏ די געטאַי-קעמפערס גיט אויס. דער אויפשטאַנד הויכט אויס PT‏ אָטעם -- צוזאַמען מיט די קעמפערס, ...

PR,‏ יענער צייט -- דערציילט סעם סאַלאַזש -- אָנהױב ווינטער 1943, האָב PR‏ איינמאָל PT‏ אַרױסבאַקומען TID‏ געטאָ, OTD‏ איינצושאַפן שפּיז. פּלוצלינג INT‏ איך, פונדער- ווייטנס, געזען אָנקומען PR‏ מיין ריכטונג פּיניע כאָראָװו- סקי, ער האָט אַרומגעװאָגלט אַרומגערינגלט WD‏ שרעק, עס האָט ON‏ געדראָט געכאַפּט צו TD TAY‏ די היטלעריסטן, ווען ער האָט מיך דערזען, ONT‏ ער זיך מיט מיר זייער דער" פרייט. ער האָט ביי מיר געפרעגט וי אַזױ ער קען זיך צוריק אַרײנבאַקומען PN‏ געטאָ, UN‏ קומען IN‏ די ST PNR OMNI‏ װועלן אים כאַפּן. די היטלעריסטישע רוצחים TINT‏ טאַקע נאָכגעיאָגט דעם PN‏ װאָס ONT‏ אַרומגעבלאָנדזשעט, זײ TINT‏ אפילו אויסג עשאָסן PN‏ דער WI?‏ געווען איז ONT‏ אויף שיענקעוויטשא גאַס, ניט ווייט פון דעם PR PUT‏ וועלכן עס זיינען געווען די געשטאַפּאַ-לײט, איך האָב אויף דער גיך געזאָגט פּיניע'ן וי אַזױ ער זאָל גיין צו דער NOVA‏ ער איז אַװעק רעכטס אויף ביאַלע געסל. ער PN‏ טאַקע PUN‏ צוריק PRN‏ געטאָ. פּלוצלינג, ANDO‏ דער איד האָט PD PT‏ מיר דערווייטערט, war‏ צו Wa‏ צוגעקומען עטלעכע געשטאַפּאַווצעס. זי זיינען געווען זיכער, NPI PRIN‏ WI‏ אינגל, וועגן ONT OMT‏ געזאָגט עדות דער צלם ONT)‏ איך האָב געטראָגן אויף מיין האַלדז. WW‏ די היטלעריסטן ...

... אויפין שוועל NO‏ דעס יאָר 1942 וט אטא אשי אט N‏ טראַגישע פייערונג PN‏ געטאָ עי nya‏ דעס חורבּן YO‏ דער פּראָװוינצ אטא יי די פרויען-יאַקציעי PIP‏ װאָלקאָויסק עי אָפּקלאַנגען פון װואַרשעװוער ane re we NOY‏ שעע; געטאָ IWIN‏ פון טענענבּויס-טאַמאַראָף יי עי טראַגישע צוואה PIO‏ די לעצטע אידן יי ...