Great Synagogue

... PID‏ דעם 27טן יוני 1941, Vom‏ אַרײנקומען פון די נאַצישע רוצחים PP‏ ביאַליסטאָק, הויבט PT‏ אָן דער גיהנום-לעבן IND‏ די דאָרטיקע אידן. אַרײינגעקומען זיינען די היטלעריסטישע מערדערס דורך דער מאַזאָויעצקא OND‏ באַלד האָבן PTT‏ אויך דערנענטערט צו די געדיכט-באַ- וואוינטע אידישע גאַסן, װי ברייטע TX‏ שמאָלע פּיאסקעס, סענדערס, סוראַזער, סוכע, פיש-מאַרק און אַנדערע. אַ ORY‏ TD‏ די היטלעריסטישע מערדערס האָבן גלייך PAN‏ אַריינגץ- װאָרפן PR‏ אידישע הייזער צינד-באַמבעס TN‏ אויפרייס- מאַטעריאַל, TD‏ דעם זיינען, פאַרשטייט “PT‏ געווען TIN‏ באַלד קרבנות. אַנדערע נאַציס האָבן מיט סאַדיסטישער ברוטאַליטעט אַרױסגעשלעפּט אידישע מענער פון די הייזער, וועמען מען האָט באגלייט TID‏ שלאָגן TIN‏ קלעפּ אַרײינגעטריבן PNR‏ דער גרויסער שוהל. ווען די שוהל PR‏ געווען pw‏ פול געפּאַקט מיט אידן, ONT PR‏ היליקע געבעט-הויז אַרומגערינגלט געװאָרן מיט נאצישע “IND‏ דאַלן. באַװאַפנטע TD‏ קאָפּ ביז פיס, TINT‏ די היטלעריסטן אַרײנגעװאָרפן צינד-באָמבעס PX‏ דער שוהל PN OND‏ באַלד אַרומגעכאַפּט TANYA‏ פון העלישע פלאַמען. די גרויסע שוהל, וואו עס זיינען געווען פאַרשפּאַרט צוויי טויזנט TPR‏ האָט געברענט אַרום 24 שעה, ביז Naw‏ פרי. ערשט דאַן איז געקומען אַ באַפעל צו ONT WY?‏ פייער. דערביי TINT‏ די ...

... ONT WOW‏ פאַרברענען די גרויסע שוהל האָבן די נאַציס שפּעטער PIN‏ פאַרניכטעט OND YON‏ תפילה, אונטער פאַרשיידענע אויסריידן, די היטלעריסטישע ואַנדאַלן TINT‏ אפילו ניט פאַרגעסן WW‏ פאַרברענען די שמות, PONT TPN OTD‏ ניט האָבן פון OND‏ צו לערנען און דאַוונען. ND YON‏

... פון דאָרט גייען מיר צו דעם גרויסן WOON‏ פּלאַץ, וואו ס'איז געשטאַנען די גרויסע שוהל. געבליבן פון דער שוהל איז בלויז דאָס, ONT OND‏ פייער האָט PW‏ נישט געלאָזט פאַרברענען. דער דאָזיקער אייזערנער קופּאָל, וועלכער ליגט PROM MN‏ אַ גרוב, אַ צעבויגענער... דאָ ווערט גע- שטעלט IN‏ אָנדענק-טאָוול. PIN‏ די אייזנס WIP‏ מען אַװעק בלומען. דורך ליפּאָוװוע קומען מיר דורך עטלעכע חרוב'ע געסלעך IY‏ דעם געטאָ-בית-עלמין. אויף YOR‏ עקן פון די גאַסן זיינען געווען פאַרזאַמלט פּאָליאַקן. אַ סך נעמען אַראָפּ די היט. אויפץ בית-עלמין זיינען פאַראַן אַ סך, א סך מצבות, קלענערע און גרעסערע, כמעט אַלע YP]‏ ...

מיר ווייסן גוט, ONT IN‏ פּוילישע אידנטום PI PR‏ סעפּטעמבער 1929, ווען עס PNR‏ געקומען די שרעקלעכע מלחמה, געווען די קרוין פון דעם וועלט-אידנטום. ONT‏ ביאַליסטאַקער אידנטום ווידער, PR‏ געווען איינע פון די שענסטע פּערל איינגעפאַסט PR‏ דער דאָזיקער קרוין. נאָך דעם שרעקלעכן חורבן ביי היטלערץ, איז די אידישע ביאַלי" סטאָק IWIN‏ פאַרװאַנדעלט געװאָרן PN‏ הייזער-סקעלעטן, בערגלעך מיט ווילדן גראָז. פון דער אַמאַליקער באַרימטער גרויסער שוהל PR‏ פאַרבליבן בלויז די קאַפּולע. אויך די גוט באַקאַנטע העברעאישע גימנאַזיע, אַזױ וי PN ONT‏ געווען מיט אַלע אַנדערע ויכטיקע אידישע אינסטיטוציעס TIN‏ וואוינונגס-הייזער, PR‏ פאַרבליבן בלויז חורבה, פּוסטע סקעלעטן.

x‏ געוויסע צייט אויף דער עלטער, האָט PT‏ שמחה אויפגעהאַלטן PR‏ בית המדרש הגדול, APN‏ נאָרפאָלק סטריט, INT‏ ער פלעגט DPN TIP‏ אַ AND‏ דאָלאַר שטיצע, מאַכט PT‏ איינמאָל NIX‏ געשיכטע: דער PAN? PI,‏ דזשויר- נאַל" PN‏ אַרױסגעקומען מיט דער גרויסער סענסאַציע, TN‏ דער באַרימטער גענעאַרל קרוגער, דער בורישער “YAH‏ זידענט, PR‏ אָנגעקומען PI PNR‏ יאָרק אינקאַגניטא. געווען PX ,1899 PR ONT PR‏ דער TH OY‏ בורן-קריג מיט ענגלאַנד און אַפריקע. אויף מאָרגן PN‏ אַרױסגעקומען די ,ניו PAN?‏ װאָירלד", DN‏ אויסגעלאַכט PT‏ פון דעם “PITT,‏ נאַל'ס" סענסאַציע TIN‏ געשריבן, אַז די גאַנצע געשיכטע מיט גענעראַל קרוגער PNR‏ אַ ליגן PK ON‏ פאַבריצירט געװאָרן PR‏ דער רעדאַקציע PAN? PL, TD‏ דזשוירנאַל", ...

... My family lived on a small street in a poor section of town — near the Great Synagogue. Nevertheless, we enjoyed a rich cultural life. My mother was a model of honesty and devotion. ...

... 2) The site of the Great Synagogue has been set off by brick walls and restored to an acceptable condition. A plaque attests to the fact that 2,000 Jews were burned alive there by the Nazis. The synagogue area has been renamed the Ghetto Heroes Street. ...

... The cortege extended the entire length of the barren street. As it passed the building where Malmed perished, the procession stopped to lay a wreath. Later the people arrived where the Great Synagogue had been set ablaze with two thousand Jews inside. All that was left of this magnificent edifice were a few bent iron beams. A plaque was placed to mark the site of this tragedy. Further down the road, the parade approached the ghetto cemetery, passing many Poles who removed their hats out of respect. As the people entered, they noticed many new gravestones. ...

... Bialystok had lost 60,000 Jews and, counting the provinces, 200,000 Jews. A few hundred survivors who returned after the war gathered in the Great Synagogue on the Sabbath, August 23, 1944, to commemorate the dead. The chief cantor of Warsaw led the services. As he chanted the memorial prayer, the entire congrega- tion sobbed. ...

... The Great Synagogue, in the center of this quarter, was relatively small, built by a few local residents. Inside, everything was neglected and dirty. The “‘sacro- sanct’’ spider webs were not permitted to be detached from the walls. Once a new sexton authorized removing the webs, whereupon elderly pious Jews criticized him as if he had committed sacrilege. ...

... Who could forget the famed Great Synagogue, burned by the Nazis in 1941 with about 2,000 Jews inside? This holy place, before its 1ignominious end, was the main center for Bialystoker Jews to pray, vent their spiritual fervor and link up with the traditions of preceding generations. ...

בּאַלד נאָך דער מלחמה PR‏ בּיאַליסטאָק די איבּערגעבּליבּענע חורבּות פון דער גרויסער שול װאָס PN‏ פאַרבּרענט געװאָרן צוזאַמען מיט צוויי טױזנט אידן, פון די היטלעריסטישע רוצחים. רעכטס שטויט איסאַק ריבּאַלאָװוסקי, איצטיקער גענעראַל- סעקרעטאַר PD‏ בּואַליסטאָקער צענטער, PX DMT‏ שפּיטאָל 8b‏ עלטערע מענטשן, וועלכער px‏ נאָך דער מלחמה געוען אין בּיאַליסטאָק.

פּערזאָנען: קופּל לב, פאָרזיצער; י. צ'רניהוב, מזכיר; ב. לוריע, מ. גלבורד, ח. ציצאָוויץ, DX‏ ש. גאַרבער VY)‏ זיאָנס קאָמיסיע). מען ONT‏ געשטרעבט IS‏ אַנטװיקלען ONT‏ נייע שטעטל אויף אַ געהעריקן אופן, עס זאָל TUN‏ אַ שטאָט לויטיץ מוסטער פון דער אַמאָליקער אידישער ביאַליסטאָק, מיט דער פינאַנציעלער הילף פון די ביאַליסטאָקער לאַנדסלײט PR‏ אַמעריקע, אױיסטראַליע, מעקסיקאַ TID TN‏ אַנדערע ערטער האָט מען אויפגעבויט נאָך 108 הייזער און WT‏ וויכטיקע אינסטיטוציעס, OT PTA OV‏ מעון ילדים, בית-עם, בית ספר תיכון, אַ גרויסע פּרעכטיקע שוהל ma)‏ כנסת) און אַ מאָנומענט װאָס עס האָט פינאַנסירט דער פּרעזידענט פון דער ,קרית ביאַליסטאָק פאַונדעישאָן", דוד לובין ע"ה. ONT 1962 PR‏ מען אויפגעבויט IN‏ אינדוסטריע- געביידע AND‏ טעקסטיל, wn‏ דער הילף פון דער “DRO‏ דעישאָן PR‏ ניו PAN‏ אויף די נעמען TD‏ דוד היין, “AND‏ דינסטפולער טוער PR‏ װיצע-פּרעזידענט פון דער “INP‏ דעישאָן, און אברהם סאָקאָל ע"ה, TD‏ אױיסטראַליע, די גאַסן PN‏ קרית ביאַליסטאָק זיינען אויף די נעמען TID‏ ...