Judenrat

תולדות השואה מספרות גם על קיומו ופעילותו של ארגון "העזרה הסוציאלית העצמית" (יידיש עסאציאלע אליינהילף) ברחבי הכיבוש הנאצי, פרט למזרח הרוסי. כותב שורות אלה פנה אל מרכז הארגון בקרקוב שבו היה פעיל בן עירנו צבי צימרמן (מי שעתיד היה להיות חבר הכנסת במדינת ישראל) וממנו קיבל מינוי לעמוד בראש סניף הארגון הזה בסקאלה. ה״יודנראט" נתן הסכמתו לפעילות זו והוחל בהקמת מטבח (במרתף בית הכנסת "פורט־ארתור"), באיסוף לחם יום־יום, לעניים המרודים, בגדים למשלוח למחנות וכד׳. עזרו לי בכך חיים הירש וחיים מייזלמן ונדמה היה כי נוספה עוד לבנה למבנה הרעוע של הצלת אנשים מסכנים מחרפת רעב וקור. אלא שפעולה זו לא הוכתרה בהצלחה כי פורענות חדשה התחוללה סמוך להתחלתה, באמצע חודש מאי ...

ה״יודנראט" עשה מאמצים נואשים להקל על סבלותינו על ידי משלוח מזון ושתדלנות אצל הגסטאפו דרך ה״יודנראט" המחוזי. משא ומתן זה נמשך זמן רב מאד. סוף־סוף ניצלו מצפורני הגסטאפו אחד־עשר אנשים, על ידי מתן שוחד וכופר נפש עצום, והאחרים, אשר בינתיים נוספו אליהם עוד כמה עשרות יהודים מעיירות אחרות, נשלחו למחנה העבודה. עוד נמשכת צרה זו והנה הוטלה גזירה נוספת. בסוף חודש יוני נדרש ה״יודנראט" לשלוח שבעים וחמש נערות לעבודה במחנה ליד העיר יגלניצה. ה״יודנראט" טען כי אין כלל נשים פנויות לעבודה מחוץ לעיירה. נמצאו שש בחורות במקום המספר הגדול הנ״ל ואז ערך הגרא חיפושים בלילה אחד ואסף, ללא אבחנה, יותר נשים מהמספר הנדרש. שוב משא ומתן ושוב תשלום כופר־נפש ואעפ״כ לא היה מנוס מלשלוח עשרים בחורות למחנה העבודה. ...

האוקראיניים שדדו לעצמם רכוש רב. קלנר ושני עוזריו, אנשי ה״גסטאפו" פאהל ופראנץ ניהלו את ה״אקציה" בפראות, בצריחות, מכות ויריות. במהלך נרצחו קרוב ל־30 זקנים, חולים, אלה שניסו להסתתר או שהתנגדו להובלתם כ״צאן לטבח". כך רצח פאהל אשה זקנה שברחה לתוך מרתף בבית ה״יודנראט", ואברהם בילגורי מעיד כי ראה במו עיניו כמה מעשי רצח נוספים שבוצעו בידי פאהל. (פושע זה עומד למשפט במאנהיים והתהליך המשפטי נמשך כבר כמה שנים). הוא וקלגסיו ערכו גם חיפושים אכזריים על גופיהם של העצורים בקסרקטין ושדדו מהם כל תכשיט או חפץ בעל־ערך, שנמצא ברשותם. כך השתוללה התופת כל שעות היום עד הערב, ואז שקטה ה״אקציה" והשתררה דממת מוות שהופרעה מדי פעם על ידי יריה, צריחת הרוצחים, שעוד מצאו מישהו שיצא ממחבואו, ואנחותיהם של כלואי הקסרקטין. היה ליל ירח בהיר, השמים הביטו על השמדת בני־אדם חפים מפשע — ושתקו... ביום ראשון, ב׳ דסוכות נמשכה האקציה, אולם רק מעטים עוד נתגלו. שכנינו האוקראיניים הוכיחו גם בזה את שנאתם המסורתית ליהודים ואחדים מהם שיתפו פעולה עם הנאצים, גילו בונקרים ומסרו את יושביהם לידי הרוצחים.

וועמען מ׳האט די דאזיקע וואכן צוגענומען. דאן איז געקומען א צווייטער פראבלעם: די פראגע פון צושטעלן יידישע צוואנגס ארבעטער צו אלע דייטשע און נישט דייטשע דינסט־שטעלן. אויב די ארבעטער זענען נישט געווען אין דער צייט, האבן זיך די דייטשן אדער אוקראינער אליין ארויסגעלאזט כאפן יידן אויף די גאסן און צרות האבן שוין נישט געפעלט. מיטן איינפירן די ארבעטס־אפטיילונג ביים "יודנראט" איז אין א גרויסער מאס דאס כאאטישע כאפן צו דער ארבעט אפגעשטעלט געווארן. עס איז אויך איינגעפירט געווארן א געוויסער סדר ביים רופן צו דער ארבעט. אויב א פארמעגליכער ייד האט געדארפט זיך צושטעלן צו דער ארבעט און ער איז געווען וויליק צו באצאלן, פלעגן ארעמערע יידן זיך גרן פארדינגען און פאר א געוויסן אפצאל פארנעמען זיין פלאץ. אויף אזא אופן האבן זיך יידן איינגעארדנט אויף סטאבילע ארבעטן ביי די דייטשן, אין דער "ליגענשאפט" (שטאט־פארם) אדער אויף די וועגן ביים שוטערן שאסייען. זיי האבן געארבעט אויף דעם זעלבן פלאץ און נישט מורא געהאט געכאפט צו ווערן. דאס, זענען אבער געווען די לייכטערע פראבלעמען: פראבלעמען פון געלט, פראבלעמען פון ארבעט אויפן פלאץ און בלייבן צוזאמען מיט די משפחות. יידן האבן מאנעוורירט לגבי די דייטשן מיטן אלטן יידישן געווער־געלט, און מיטן געדאנק פון "ת ן ל י הנפ ש והרכו ש ק ח לך" האט מען געחלומט איבערצולעבן די צרות, נישט וויסנדיק, אז גרעסערע און שרעקלעכערע ליידן און פיין שטייען שוין הינטער ...

די ארויספאדערונג האט ארויסגערופן ביי מיד געמישטע געפילן. פון איין זייט א געפיל פון סאטיספאקציע: איך וועל האבן די מעגלעכקייט אנצוקוקן דעם רוצח, וואס זיצט אויפן באשולדיקונגס־באנק, א קליין קריכענדיק באשעפענישל, וואס ציטערט פאר זיין הינטישער פעל... איך האב זיך נישט אפגענארט. דאס צווייטע געפיל איז געווען א נאגענדער ווייטאג, ווען פאר די אויגן האבן אויפגעטויכט אלע שרעק־בילדער פונ׳ם חורבן, בעת דער רוצח איז תמיד געווען די הויפט־פיגור: אט גייט ער בקומה זקופה איבער די יידישע גאסן באגלייט פון די מיט־מערדער העראאו און פייפער, און דער דייטשער וואלפס־הונט "בעטי" לויפט נאך, ווארטנדיק אויפן באפעל צו באפאלן און צו צעבייסן יידן. זיין, ענגעל׳ס באווייזן־זיך ווארפט אן א שרעק. אט איז ער אין "יודנראט" און מאכט אן צרות. דא שלעפט מען צו דער ארבעט, דא רויבט מען יידישע הייזער. די יידן, זייער פארמעגן, זייער לייב און לעבן, זיינען זיין אייגנטום. מיט איין ווארט ער איז דער היטלער פון סקאלע. ...