Skala

לכתחילה האבן מיר געמיינט אז די הויפט־שוועריקייטן ביים ארויסגעבן דעם "ספר סקאלה" וועלן זיין מאטעריעלע. באלד האבן מיר אבער איינגעזען, אז די גרעסטע שוועריקייט איז דער מאנגעל אין היסטארישע מאטעריאלן און מקורות פאר דער צוגרייטונג פון אזא בוך. ס׳איז אונז אויך קלאר געווארן, אז כמעט דער איינציקער מקור פאר דער כראניק פון דער יידישער קהילה אין סקאלע, איז דער וואס לעבט נאך אין אונזער זכרון — אין זכרון פון דעם קליינעם הייפעלע פון לעבן־ געבליבענע סקאלער יידן אין אמעריקע און אין ישראל. ...

1 . פרקים לתולדות סקאלה ...

בתוך הנוף המרהיב הזה שזורה סקאלה, על מרכז העיירתי הטיפוסי ועל פרבריה הכפריים, העוטרים אותה מצפון, ממערב ומדרום. העיירה בנויה על גבעה רמה שמורדותיה משתפלים בתלילות מזרחה, לעמק הנהר זברוץ׳, ומערבה לתוך הערוץ הצר, כמעט קניון, של נחל בלי שם סתם "פוטיק". השלוחה הצפונית של הגבעה היא צוק מרשים מחודד מוגן על ידי עמק הנהר וערוץ הנחל. עליו מתנוססות חורבות המבצר, בעל העבר ההיסטורי רב־החשיבות בתולדות פולין מעבר לשלוחת המבצר וערוץ הנחל משתרעת "סקאלה הישנה"(סטארא סקאלא) שאותה חוצה כביש עפר, המוביל צפונה להוסיאטין וצפונה־מערבה לצ׳ורטקוב, ואילו מערבה מהנחל שוכן הפרבר הכפרי זאפוטוצ׳ה. ...

... 71 עיירה סקאלה שוכנת בחבל פודוליה המערבית על הגדה הימנית, המערבית, של הנהר זברוץ׳. נהר זה זורם כמעט בקו ישר מצפון דרומה, מתפתל בתוך עמק ציורי צר ורחב לסירוגין, ונשפך לנהר הגדול דנייסטר, כ־35 ק״מ דרומה מסקאלה. בשפך הנהר שוכנת העיירה אוקופ, מקום הולדתו של הבעש״ט. ...

גולוכובסקי וביניהם אגינור גולוכובסקי״הזקן״(1875 ־ 1812), נציב ה של גאליציה ושר הפנים של אוסטריה. (אחיו יוסף גולוכובסקי, (858 ו־797 ו), פילוסוף מקורב למשורר הפולני הדגול אדם מיצקיביץ, נתפרסם בתכניתו לפתרון הבעיה היהודית על ידי הקמת מדינה יהודית בקאווקאז). אגינור גולוכובסקי "הצעיר" (1921 ־ 1849), בנו של אגינור הזקן היה מדינאי ודיפלומט, ובמשך כמה שנים שר החוץ של אוסטריה. בנו היה הרוזן האחרון שגר בארמון בסקאלה וניהל את האחוזה הגדולה. האצילים האלה ניהלו גם עסקי מסחר רחבים עם יהודי סקאלה. ...

בפרוץ מלחמת העולם הראשונה נפלה אימה גדולה על יהודי סקאלה, בחששם בפני הסתערות הקוזאקים, אשר רק הנהר זברוץ הפריד בינם לבין עיירת גבול זו מספר מועט מבין היהודים האמידים הצליחו להמלט מערבה, למרות האיסור והשמירה מצד המשטרה האוסטרית. החזית נעה הלוך ושוב ובסוף אוגוסט 1914 נפלה סקאלה בידי הרוסים, אך ללא כיבוש צבאי ישיר אלא תחת שלטון אזרחי עם הפקידות הרוסית נוצרו יחסים נסבלים, אולם בקיץ 1915 הוטלה גזירת גירוש על כל היהודים שהתגוררו באזור הגבול. יהודי סקאלה גורשו לצ׳ורטקוב והמסע הרגלי התנהל בלווי הקוזאקים שלא חסכו שבטם מהצועדים. בבואם לצ׳ורטקוב רוכזו בחצרו של הרב ולמחרת הובלו לעיירה קופיצ׳ינצה. כעבור ימים מספר הורשו לחזור לסקאלה, אולם לאחר שבוע ימים צוו עליהם לפנות לחלוטין את בתיהם ולהתרחק מהגבול 8 ק״מ ...

... באשר למוסדות החינוך וההשכלה שבסקאלה היהודית יש לציין שהילדים למדו בבית הספר העממי על שם פולאסקי, היחידי בעיירה, ובתום 7 שנות לימוד יצאו לחיי עבודה, לעזרת הורים ורק מעטים המשיכו לימודיהם בבתי ספר על-יסודיים מחוץ למקום. בשנת 933 נוסד בית ספר תיכון פרטי דו־שנתי ובו למדו בני יהודים, פולנים ואוקראינים שהמשיכו לימודיהם בשתי הכיתות האחרונות לקראת בחינות הבגרות בבורשצ׳וב או בצ׳ורטקוב. בית הספר נסגר בפרוץ המלחמה. אולם, נוסף ללימודי בוקר בבית הספר הפולני, למדו בני המשפחות שומרות המסורת ב״חדרים" ואילו ילדי השכבה המשכילה יותר למדו בבי״ס עברי "תרבות" שהיו בו גם כיתות גן־ילדים וכיתות על־יסודיות. שם טוב יצא לבית ספר זה. הוא טופח באהבה על ידי ראשי הקהילה ומנהיגי המפלגות הציוניות המקומיות וגם התקציב הובטח על ...

... מיט וואס האבן זיך פארנומען די ערשטע יידן, וואס האבן זיך באזעצט אין סקאלע? מיט האלטן ארענדעס (דאדפישע שענקען) מיט מסחר־ ברענגען און שיקן סחורות קיין טערקיי און צו די אוקראינישע ראיאנען, מיט קליין־קרעמעריי און מיט מלאכה. ...

... סקאלע איז געווען א חסידיש שטעטל. עס זענען געווען וויזשניצער חסידים, טשארטקאווער, הוסיאטינער, אטיניער, האראדענקער, און קאפיטשיני־צער. די טשארטקעווער און וויזשניצער חסידים האבן געהאט זייערן א רב און זייערן א שוחט. דער וויזשניצער צד איז געווען שטארקער און געהאט אלס רב, ר׳ אברהם דרימער ז״ל, דער זון פון הרה״ג ר׳ שלמה דרימער וואס איז געווען א סך יארן רב אין סקאלע. ער איז געווען דער מחבר פון דעם ספר שאלות ותשובות "בית שלמה". דער ספר איז גוט באקאנ ט אץ דער רבנישער וועלט. נאך דער פטירה פון הרה״ג ר׳ שלמה דרימער, האבן די וויזשניצער חסידים אויפגענומען זיין זץ ר׳ אברהם. ער איז געווען א גרויסער למדן, האט געלערנט טאג און נאכט. אין סוף פץ ניינצטן יארהונדערט האבן די טשארטקאווער חסידים זיך מיישב געווען־ זיי זענען דעמאלט נאך געווען שוואך־ זיי ווילן כאטש א דיין, און זיי האבן פון בערעזשאן אראפגעבראכט הרב יהודה בנימין לויפער, אלס דיין. דא האט זיך אנגעהדבן דאס אמתע מחלוקת. יעדער צד האט געמיינט אז ער איז גערעכט.

... בעלי־עגלות און טרעגערס ווי א גרעניץ־שטאט האט סקאלע, פארשטייט זיך, אויך געהאט א צאל שמוגלערס("פעקלמאכערס", ווי מ׳האט זיי גערופן, אדער "פאטשקארעס"). דאס זענען געווען יידן־איינשטעלערס־שטארקע, געוואגטע, וואס האבן, לפנים, נישט מורא געהאט פאר סכנות. אוודאי זענען זיי געווען אן אומבאדייטנדע ...

ס׳איז אויסגעבראכן דער ערשטער וועלט־קריג. פון דער מאביליזירונג אין אויגוסט 914ו ביז צום באזעצן סקאלע דורך די רוסן איז די שרעק געווען אויסערגעוויינלעך. מ׳האט זייער מורא געהאט פאר די רוסישע קאזאקן, און עס איז געווען פארוואס מורא צו האבן, ווייל די קאזאקן זענען באמת געווען זייער גרויסע מערדער. יעדער ייד האט געוואלט אנטלויפן. עס איז געווען א פאניק; די עסטרייכישע מאכט, די זשאנדארמעריע האבן נישט ארויסגעלאזט, און מיט גרויסע שוועריקייטן איז א קליינע צאל סקאלער יידן אנטלאפן. דאס רוב איז געבליבן אין סקאלע און נאך דעם ווי די עסטרייכישע ארמיי איז אריבער קיץ רוסלאנד און געגאנגען ביז דינאוויץ און געליטן א מפלה איז די ארמיי צוריקגעקומען נאך א קורצער צייט. דערנאך האבן די רוסן אן א שאס באזעצט סקאלע. א מזל איז געווען, אז סקאלע האט די קאזאקן נישט געזען, ווייל דאס רוסישע מיליטער איז נישט געגאנגען איבער סקאלע נאר איבער הוסיאטין און עס האט געדויערט מערערע וואכן ביז די רוסן האבן באזעצט סקאלע, און דאס איז געשען נישט דורך מיליטער, נאר דורך אדמיניסטראטיווע באאמטן. מ׳האט זיך פאוואליע צוגעוואוינט צו די רוסישע סאלד ...

נא ך בערך א יאר ציי ט אי ז געקומע ן א באפעל, מ׳זא ל ד י ייד ן צוריקלאז ן אהיי ם קיי ן סקאלע. דעמאל ט זענע ן א ס ך יידיש ע הייזע ר געווע ן צעשטערט, ד י רוסיש ע סאלדאט ן האב ן פשו ט צענומע ן ד י הייזער, באזונדער ס ד י טירן, פענצטער, פאדלאגעס, או ן נא ך ברענבאר ע מאטעריאל ן האב ן זי י גענומע ן צו ם הייצן. ד י בלעכענ ע דעכע ר הא ט מע ן גענומע ן אי ן ד י שוץ־גרובנס. נאטירלע ך הא ט יעדע ר זי ך באמיט, ד י צעבראכענ ע הייזע ר צ ו פארריכטן, או ן מ׳האט, וו י וויי ט מעגלעך, צ ו ביסלע ך פאריכ ט ד י דירות, אב י מ׳זא ל וו י ע ס אי ז קאנע ן וואוינען. א ס ך בלעכ ן פו ן ד י דעכע ר הא ט מע ן מי ט דע ר היל ף פו ן פאליצי י אפגענומע ן בי י איוואנקאווע ר גויים, אוקראינער. אזו י הא ט זי ך דא ס שטעט ל סקאל ע צורי ק באזעצ ט יעדע ר אי ן זיי ן געוועזענע ר דירה. ...

... ן רוסלאנד קיץ גאליציע. שפעטער, אז דער פראנט האט זיך איבערגערוקט, און גאליציע איז באפרייט געווארן פון דער רוסישער אקופאציע, האט מען געבראכט פארעזיידענע קריגס־ סחורות פון עסטרייך ווי פאפיר־שלייקעס, פאפיר טעשלעך, פאפיר־בענדלעך און פארשיידענע בראשן־שפילקעס, פאטשערקעס, אץ נאך אזעלכע זאבן, אץ מען האט אנגעהויבן צו האנדלען מיט די סחורות קיץ רוסלאנד, וואס איז ביז אדעס געווען אקופירט פץ די עסטרייכער. די סחורות פלעגט מען אריבערפירן קיץ אדעס, און קיץ אומאן. עס פלעגן קומען יידן פון קיעוו, בערדיטשעוו און אסך אנדערע שטעט און שטעטלעך און אויסקויפן די סחורות און געבן פראצענטן ריווח. עס פלעגן קומען יידן און בעטן: איך האב טויזנט קערבלעך, פאקט מיר אן סחורה פאר 1,000 רובל. דאס איז שוין געווען ביים סוף פונעם קריג, ווען די יידן זענען צוריקגעקומען קיץ סקאלע.

... ביי ם אנפאנ ג הא ט מע ן געמיינ ט אי ן שטאט , א ז ד י מענטש ן האב ן געמאכ ט א פריוואט ע באנ ק פא ר זיך . דערפא ר הא ט וועלוו ל וואסערמא ן אוי ך געמאכ ט א קאנקורענ ץ באנ ק או ן הא ט זי ך ארי ך געווענדע ט צו ם "דזשאינט׳ / מע ן זא ל אי ם שיק ן געלט . דע ר "דזשאינט " הא ט ניש ט פארשטאנע ן ווא ס ד א קומ ט פאר , זי י האב ן געוואוס ט א ז מע ן הא ט ערש ט ניש ט לאנ ג געמאכ ט א באנ ק אי ן סקאל ע או ן פלוצלונ ג מאכ ט מע ן נא ך א באבק : האב ן זי י געשיק ט א מענט ש בסו ד ע ר זא ל זי ך אי ן סקאל ע אינפארמירן , ווע ר ד י ערשט ע מענטש ן זענען , וועלכ ע האב ן געמאכ ט ד י באנ ק או ן ווע ר אי ז דע ר אנדערע ר טוער . נא ך דע ר אינפארמאצי ע הא ט מע ן וואסערמאנע ן א ץ זיינ ע שותפי ם (אי ך געדענ ק ניש ט ווע ר זי י זענע ן געווען ) צוריקגעוויז ן ־ אי ז געוואר ן אוי ס קאנקורענץ .

בשבוע האחרון של חודש יולי היו יהודי סקאלה עדים לאסונם של אחיהם, תושבי מחוז רוטניה הטראנסקארפאטית, שסופחה להונגריה לאחר פרוקה של צ׳כוסלובקיה ואשר לא היו אזרחי הונגריה לפי הסכם טריאנון. אלפי יהודים על זקניהם וטפם גורשו מישוביהם והובלו — רעבים, צמאים ומעונים בידי נוגשיהם, לעבר הגבול הפולני־הסובייטי לשעבר, הנהר זברוץ׳. האכרים והשוטרים האוקראיניים התעללו בהם ללא־רחם, שדדו שארית מטלטליהם והריצום כשהם מעולפים מהחום ומאפיסת כוחות, לעבר העיירה אורינין ועיר המחוז קאמיניץ־פודולסק, שתיהן באוקראינה הסובייטית, במרחק של 20־30 ק״מ מזרחית מסקאלה. יהודי סקאלה התגייסו לעזרתם של אחיהם האומללים, אספו מזון, לבוש, שחדו את הנוגשים כדי שיסכימו לחניה קצרה בתוככי סקאלה, שהשיבה במקצת נפשם של המגורשים ואפשרה לספק להם מזון חם, טפול דחוף לנזקקים ושכירת עגלות מהאכרים לשם הסעתם ליעדי גירושם. הצטיין בפעולות אלה עוזיאל שטוק, יהודי חזק בגופו וברוחו, נועז במלוי משימתו אשר ללא מורא ובמסירות נפש אף התלווה למחנה המגורשים מעבר לגבול והגן עליהם בדרך בפני נוגשיהם. כך זרמו הטראנספורטים הנוראים האלה משך ימים רבים ומתוך ים הסבל בלטו מקרים מזעזעים שהתרחשו ...

... צירו ב״יודנראט״ להצילם, אולם ארוכה ומלאת חתחתים היתה הדרך עד לשחרורם. ה״יודנראט״ של חלבורקי איש־קשר שהצליח ליצור מגע כלשהו עם מפקד המחנה, ובשבתו שם עלה בידו לעזור לנצרכים ולהשתדל לטובתם בעיתות סכנה. רבת ערך וחיונית ביותר היתה העזרה שהוגשה לכלואי המחנה בצורת משלוח שבועי סדיר של מזון, בגדים ותרופות שהצילו ממש את חייהם. במקביל הופעלו כל האמצעים והקשרים כדי לשחררם, ולאט־לאט הצליחה המשימה. מחנה בורקי תבע בינתיים את קורבנו הראשון מבני עירנו; משה שטוק, בנו של עוזיאל שטוק, נהרג בתאונת עבודה. אביו האומלל והנועז, כדרכו תמיד, היה מוביל משלוחי־העזרה של משפחות הכלואים במחנה לבניהם, ובהגיעו למחנה הלמה בו בשורת איוב על מות בנו. הוא הוציא גופתו מהמחנה, הובילה, יחיד ובודד, בחשכת הלילה, בדרך הארוכה והמסוכנת והביאה לקבר ישראל בסקאלה. ...

תולדות השואה מספרות גם על קיומו ופעילותו של ארגון "העזרה הסוציאלית העצמית" (יידיש עסאציאלע אליינהילף) ברחבי הכיבוש הנאצי, פרט למזרח הרוסי. כותב שורות אלה פנה אל מרכז הארגון בקרקוב שבו היה פעיל בן עירנו צבי צימרמן (מי שעתיד היה להיות חבר הכנסת במדינת ישראל) וממנו קיבל מינוי לעמוד בראש סניף הארגון הזה בסקאלה. ה״יודנראט" נתן הסכמתו לפעילות זו והוחל בהקמת מטבח (במרתף בית הכנסת "פורט־ארתור"), באיסוף לחם יום־יום, לעניים המרודים, בגדים למשלוח למחנות וכד׳. עזרו לי בכך חיים הירש וחיים מייזלמן ונדמה היה כי נוספה עוד לבנה למבנה הרעוע של הצלת אנשים מסכנים מחרפת רעב וקור. אלא שפעולה זו לא הוכתרה בהצלחה כי פורענות חדשה התחוללה סמוך להתחלתה, באמצע חודש מאי ...

ראש "מחלקת היהודים", איש ה״גסטאפו" קלנר, היה "מבקר" ב״יודנראט" הסקאלה לעתים די קרובות ויוצא ממנו עמוס חפצי־ערך ומתנות שעלו ליהודי העיירה בדמים רבים, תרתי־משמע. ביום 25 בספטמבר 1942, הביא לו ניסן אולינגר, חבר ה״יודנראט," "מתנה", ישר למשרדו של קלנר בצ׳ורטקוב, כפי שזה דרש. בצהרי היום הופיע קלנר בעצמו ב״יודנראט," וודא שהמתנה נשלחה אליו ושאל לאפשרות קליטת ם של יהודי הישובים שבסביבה בתוך הרובע היהודי בסקאלה. תשובת ה״יודנראט" היתה כי בחודש מארס כבר עברו לסקאלה יהודי הישובים הכפריים שבסביבה ורבה הצפיפות בעיירה. קלנר צוה על שני חברי ה״יודנראט" להתלוות אליו לסיור ברובע, כדי לבדוק אם אמנם נכון הדבר, ובינתיים להכין בשבילו מתנה נוספת: כמות הגונה של עור קשה להתקנת סוליות ו־12 מטבעות זהב. בשובו הביע קלנר שביעות רצון מתוצאות הסיור והבטיח ל״יודנראט" כי "הכל יהיה בסדר" וכי ליהודי סקאלה לא יאונה כל רע. (נודע לנו אחר כך כי על תעלול־המרמה הזה חזר קלנר בכל העיירות ...

ב־6 במארס 1943 הוטל הגם על ראשיהם הפקודה להסתלק מהעיירה החרבה ולהצטרף לאסירי גיטו בורשצ׳וב. הוצאו מכלל זה רק עובדי "המשמר" והאחוזה. המעטים, שקבלו את הגזירה תוך יאוש גמור, וביניהם אחרוני ה״יודנראט" שעוד נותרו בחיים, אמנם ארזו מטלטליהם הדלים ועברו לבורשצ׳וב. כל האחרים ירדו למחתרת: לבונקרים שבתוך הריסות הבתים, למחבואים אצל הגויים וליער. דממת־מוות ירדה על העיירה. הבתים הפרוצים פערו חלונותיהם השבורים כחורי עיניים בגולגלותיהם של שלדים. השוטרים האוקראיניים צמאי הדם, רובם "בני טובים", תושבי סקאלה, פיטרלו יומם ולילה ברחובות ובסימטאות העזובות. עזרו להם בחיפושים אחרי המסתתרים, בריונים, שודדים ורוצחים אוקראיניים וכל אלה קיבלו עידוד מ״האינטליגנציה" שלהם, ובראשה הכומר דרוויאנקו והרופאה ד״ר מודנה, אשר הטיפו בארסיות רצחנית להשלמת המלאכה ולביעור שרידי היהודים עד האחרון שבהם. אל הרוצחים האלה הצטרפו, אחרים שבאו ממקור בלתי צפוי: כמה אוזבקים, עריקים מהצבא האדום, שרכשו אמונם של הגרמנים וצורפו בין השאר גם ל״משמר הגבול״ הסקאלאי. אחד מהם גילה, בקיץ 1943, את מחבואו של הרופא ד״ר שטוירמאן ומשפחתו מתחת לבית הכנסת ה״סטרוסובי" וכולם נרצחו בחצר בית הכנסת.

ב־13 בינואר 1944 שוחררה העיר סארני, הראשונה בגבולות פולין הדרומית־המזרחית שלפני המלחמה. הצבא הסובייטי הסתער, תוך קרבות כבדים, דרומה לכוון טארנופול והנהר דנייסטר שבגבול הרומני־הפולאני לשעבר. ב־24 במארס 1944 טרטרו שרשראות הטנקים הסובייטים ברחובותיה הריקים של סקאלה, מרוקנים מיהודים שנרצחו ומאוקראינים חיים, אמנם, אבל מבוהלים וחרדים לצפו להם בשל פשעיהם. בשעות הספורות שלאחר השחרור החלו להגיח ראשוני הניצולים מתוך הבונקרים, מהמחבואים אצל הגויים גומלי־חסדים ומהיער. שרידים עלובים, דומים יותר לשלדים מאשר לאנשים חיים, מגודלי שער־פרא, צולעים ונשענים על מקלותיהם, מכוסים בלויי־ סחבות, וסמרטוטים על כפות רגליהם. זה מה שנשאר מעיירתנו אחרי שש מאות שנות קיום וארבע שנות שואה: בערך 140 פליטי חרב מתוך אלף חמש מאות וחמישים תושבי הרובע היהודי על סף השואה; ולמספר עלוב זה הגענו רק לאחר שחזרו מהמזרח, מפזורת ברה״מ ומהמלחמה, אלה שעזבו או נאלצו לעזוב את העיירה בתקופת השלטון הסובייטי.

אח דפר ץ שאו ן קר ב עז, החיילי ם הסובייטי ם המעטי ם נסוג ו במהירו ת צפונ ה ותו ך שעו ת מועטו ת הוצפ ה סקאל ה ע ל יד י אלפ י אנש י ס״ ס הנסוגים, פראיי ם ופרועים, מלוכלכי ם ורעבים. מ י שהצלי ח להצטר ף א ל החיילי ם הסובייטי ם הנסוגי ם ניצל, אחרי ם הסתתר ו בבהל ת מוו ת בכ ל מקו ם אפשרי; שו ב ברח ו ליע ר ובדר ך נרצח ו ע ל יד י הגרמני ם א ו הכפריי ם האוקראיניי ם עו ד ארבע ה ...

... 5 ון אפריל 1942 בין איך געווען נאענט פארבונדן מיט די לאגערן בארקי־וויעלקיע אוֹץ סטופקי. דאס איז געווען באלד נאך דער פסח־רעגיסטראציע פון מאנסבילן אין בארשטשעוו בעת וועלכער א גרויסע צאל סקאלער יידן זענען געכאפט און פארשיקט געווארן אין יענע לאגערן, דאס הייסט בארקי און סטופקי. מיין פארבינדונג מיט די דאזיקע לאגערן האט אנגעהאלטן ביז סוף סעפטעמבער 1942 ־ ביז נאך דער גרויסער "אקציע" אין אונזער שטאט סקאלע. ווי דער שליח פון "יודנראט" האב איך געפירט שפייז און מלבושים צו די אומגליקלעכע. כ׳האב אויך פון צייט צו צייט, ארויסגעריסן מענטשן פון דארטן, ממש פון די נעגל פון טויט. ...

זענען זיי פארטריבן געווארן אין די ארומיקע שטעטלעך. אויך סקאלע איז פארפלייצט געווארן פון צענדליקער יידישע דארפס־משפחות, און דער "יודנראט" האט זיי געמאכט פארזארגן מיט ארעמע וואוינונגען, אליין שטייענדיק אין סכנה פון א געטא־גזירה, וואס איז פארלאנגט געווארן פון אונדזערע אוקראינישע שכנים. ...

עס איז שווער איבערצוגעבן, וואס עס האט זיך דעם טאג אפגעטאן אין בארשטשעוו, און נאך שווערער, וואס עס האט זיך געטאן אין סקאלע, ווען אין שפעטע נאכמיטאק־שעה׳ן האבן זיך אנגעהויבן באווייזן איינצלעכע מענטשן, וועלכע עס איז געלונגען צו אנטלויפן. יערער האט דערציילט עפעס אנדערש, פרויען זענען ארומגעלאפן וויינענדיקע, ווארטנדיק אויפן צוריקקער פון די אייגענע, אדער לכל הפחות אויף א צייכן, אז זי איז געלונגען זיך צו ראטעווען. די פאניק האט אזוי אנגעהאלטן ביז אויף צומארגנס, ווען אלע אנטלאפענע זענען צוריקגעקומען און עס איז באקאנ ט געווארן דער גרויסער בראך. עס זענען געכאפט געווארן עלטערע מענטשן, קראנקע, און עס איז געווען אוממעגלעך אפילו איינעם צו באפרייען. זיי זענען אין די קומענדיקע פאר טעג אפגעשיקט געווארן קיץ בארקי־וויעלקיע און סטופקי. ...

אויסגעביטן און יעקב־בערן אהיים געשיקט. ער האט נעבעך נישט געוואוסט, אז אינצווישן איז אין סקאלע דערשאסן געווארן זיין עלטסטער זון הערש. ...

... אנטלויפן פון דארט וואוהין איז מען געלאפן? ־ פארשטייט זיך, קיץ סקאלע.

הא ט מען זיך אויך אנגעהויבן טרעפן מיט אנדערע לעבן־געבליבענע סקאלער יידן, וואס זענען צוערשט ניצול געווארן פון בארשטשעווער געטא און דערנאך אנטלאפן פון סקאלע אי ן וואלד אדיין . אז דא איז מיט דער צייט די סקאלער וואלד ־ קאלאניע אויסגעוואקסן פון עטליכע צענדליק מענטשן צו א מחנה פון איבער 150 מענער, פרויען און קינדער, וואס האבן זיך צושפדייט איבער פארשידענע רעוויר ן פץ וואלד און זיך א צייט געקלאמערט אין אט דעם לעצטן מקום מקלט .

דע ר הונגער, ד י קעלט, דע ר פחד או ן פארווארלאזטקייט פו ן ייד ן אי ן וואל ד האב ן זי ך באזונדער ס שווע ד אויסגעווירק ט אוי ף ד י עלנטע, ד י אליין ־ געבליבענע, הילפסלאז ע פרויען, קינדער, אלט ע או ן שוואכע. ווע ן דע ר ביטער ־ קאלטע ר הארבס ט או ן ווינטע ר האב ן זי ך אנגערוקט, וענע ן א ט ד י אומגליקלעכע, עלנט ע מענטש ן געווע ן ד י ערשט ע קרבנות. אייניק ע זענע ן אי ן וואל ד פארפרויר ן געווארן, אדע ר זענע ן פאמיילע ך אויסגעגאנגע ן פו ן הונגע ר או ן קעלט. אנדער ע הא ט דא ס ווינטע ר וועטע ר פארטריב ן פו ן וואל ד או ן זי י האב ן זי ך א צייט־לאנ ג ארומגעוואלגער ט אי ן ד י חורבו ת פו ן סקאלע ר יידיש ע הייזער, אוי ף בוידעמע ר או ן אי ן קעלערס, בי ז אוקראיניש ע רוצחי ם האב ן זי י געכאפ ט או ן דערשאסן, אדע ר בי ז זי י זענע ן אוי ך אויסגעגאנגע ן פו ן הונגע ר או ן קעלט. ע ד היו ם ווייס ט ניש ט קיינע ר גענו י וו י אוו י עטלעכ ע סקאלע ר זענע ן אומגעקומע ן או ן ווא ו זייע ר געביי ן געפינ ט ...

שלוש הנשצל ומהשואה ביער ע״י סקאלה: מימין לשמאל נראים: המחבר ודודוניו — מלכה ונחמיה שטוק ...

... ערן זיך שוין נישט צו צו זיינע שטימונגען. מיר זענען ערגעץ פארטראגן מיט אונדזערע געדאנקען. מיר הייבן אן צו וועבן א ניי לעבן. א גאנצע נאכט שלאפן מיר נישט, גאנץ פרי פירט אונז אונדזער בעל־הבית אריץ אין אונדזער קעמערל מיר זאלן זיך ארומוואשן און איינפאקן. מיר זענען נאר וואס איבערגעלאפן דאס שטיקל וועג און אונדזער פויער קומט אריץ א בלאסער און א צעווייטאגטער: דריי דייטשן זיינען ביי אים אין שטאל, זיי בעטן אים ער זאל זיי איבערהאלטן אויף רעם בוידעם ביז עס וועט נאכט ווערן...אויף רעם זעלבן בוידעם, וואס מיר האבן ערשט פארלאזט. מיר לאכן און זענען גליקלעך, ענדלעך זיך דערלעבט. נאכמיטאג קומט א שליח פון מיין ברודער מיט א בריוו פאר מיר. אויף דער נאכט גייט מיין מאן אוועק צו מיין ברודער אץ פון דארט וועלן זיי גיין קיץ סקאלע, און שפעטע ר וועל איך מיט מיין קינד קומען, מייל מיר זענען זייער מיט פחד פאר די אוקראינער און עס מוז זיך צוערשט איינשטילן. עפעס אייל איך מיך נישט. דער ערשטער איינדרוק איז אריבער. איך בין גליקלעך, מיר האבן זיך צעשיידט מיט אונדזער לאנגיעריקן באגלייטער, דאס ...

דערשראקענע ייִדן האָבן זיך וועגן דעם נאכגעפרעגט ביי די אצסקאלע סטאציאנירטע רוסישע אפיצערן(יידן), האָבן זיי זיך אויסגעלאכט אצ פארזיכערט, אז אלץ איז אין ארדענונג, אצ אז מיד דארפן נישט מורא האבן. קוקנדיק ווי די רוסן ארדענען זיך איין, פארנעמען דירות פאר די אפיצערן, האָבן מיד זיי געגלויבט (א ברירה האבן מיד געהאט?). דאס האט זיך אזוי געצויגן ביז מיטוואך. דעם 28טן מערץ, ארויס סוף פרי האבן מיר דערזען, אז פלוצלונג האבן די רוסן זיך איינגעפאקט אצ פארלאזן אין איילעניש די שטאט. די פאניק און דער פחד פון ביסל ייִדן איז געווען גרויס, יעדער האט געטאן ווי ער האט פארשטאנען . ...

... נעם "דאם פאלסקי" קומט אן א דייטשער טאנק אריינדרייענדיק זיך אויפן הויפט־גאס אין דער ריכטונג פון דער אלטער שטאט. נישט פארלירנדיק קיץ איבעריקע מינוט זענען מיד ביידע געלאפן. קומענדיק ביז דעם בית המדרש האט זיך חיים גאטעספעלד א פארמאטערטער אוועקגעזעצט אויפ׳ן צעמענט ביים בית המדרש, און ער האט ווייטער נישט געקענט גיץ. איך האב געוואלט אים העלפן אדפשטיין, האט ער נאד געזאגט: גיי ראטעווע דיך, מיד וועט שוץ גארנישט העלפן(ער איז טאקע דעמאלט דערשאסן געווארן). איך בין געלאפן צו דער שול; פון דארט צוזאמען מיט רוסישע סאלדאטן, וואס זענען ארויס פון דער שטאט, און זיך צוריק געצויגן. אויפן וועג איז מיר נאך געלונגען מיטצונעמען דעם נישט לאנג פארשטארבענעם פישל פיש. דער ערשטער אפשטעל איז געווען לאסיאטש, 2 ו קילאמעטע ר פון סקאלע. דארט האב איך געטראפן די משפחה העשעלעס און נחמיה שטאק. דארט בין איך אויך געוואויר געווארן דאס גרויסע אומגליק וואס האט געטראפן מיין אנקל דוד טאבאק. ער איז געווען פון די געציילטע, וועמען עס איז געלונגען זיך צו ראטעווען מיט זיין משפחה (א פרוי און צוויי קליינע מיידעלעך). אנטלויפנדיק מיט א רוסישן לאסט־אויטא, איז דאס יינגערע מיידעלע דערשאסן געווארן ביי דער מוטער אויף די הענט. אזוי איז צוגעקומען נאך א קרבן שוץ נאך דער באפרייאונג... אזוי צעווייטאגטע איז מען ווייטער געלאפן. צוערשט צופוס און שפעטער האט מען זיך איינגעבעט ביי רוסישע אפיצערן וואס האבן אונדז מיטגענומען און געבראכט קיץ קאפיטשיניץ. אנגעקומען קיין קאפיטשיניץ האבן מיר זיך דערפרעגט צו אידן(די עטליכע אידן האבן זיך אויפגעהאלטן ביים דענטיסט יוסף טייג). ווען מיר האבן זיי איבערגעגעבן אלע נייעס, האבן זיי זיך פץ אונדז אויסגעלאכט. עס האט זיך אבער שפעטער ארויסגעוויזן אז מיר זענען געווען

ווען עס האט זיך אנגעהויבן די טאטאלע ליקווידאציע פון די יידישע ישובים אין אונזער געגענט, איז שבת, דעם 5טן יוני 1943 דורכגעפירט געווארן אין בארשטשעוו א גרויסע אקציע, ביי וועלכער א סך סקאלער זענען אומגעקומען. זייענדיק צו יענער צייט אין סקאלע, האב איך דעם אנדערן טאג, זונטאג, געשיקט א שליח קיין בארשטשעוו, כדי זיך צו דערוויסן ווער פון מיין משפחה האט זיך געראטעוועט. איך האב באקומען אן ענטפער פון מאגיסטער טייבער אז מיין שוואגער חיים ראפאפארט הי״ד איז געבליבן לעבן, נאר זיין מוטער האט מען שבת דערשאסן. אויך מיין מומע, מאיר זוסי טאבאק׳ס פרזי, סאלציע, האט מען דערשאסן. מיט מאיר זוסיע׳ן, דאגעגן איז א רעטעניש: עס איז אים געלונגען זיך אויסצוקויפן פון א געסטאפא מאן און ער איז ערגיץ פארשוואונדן געווארן. ער איז נישט א ניט צווישן די לעבנגעבליבענע, און נישט צווישן די טויטע. ערשט שפעטער, בין איך געוואוי ר געווארן פון ציגאנער גויים, אז זיי האבן מאיר זוסיע׳ן געזען יענעם מורא׳דיקן שבת אין דארף ציגאן, און אז דער גוי ציפאליוק האט אים גע׳הרגעט. איך האב דעם מערדער געקענט פון פאר דער מלחמה און עס איז מיר שווער געווען צו גלויבן, אז ער, ציפאליוק, זאל דאס טאקע האבן געטאן. איך האב נאר געטראכט(אבער נישט געגלויבט) אז אויב איך וועל איבערלעבן, וועל איך זיך אי ...

געהאט עפעס צו זאגן, האב איך באמערקט אז ער טראגט מאיר זוסיעס הויזן! זיינע ערשטע ווערטער צו מיר זענען געווען: (ער האט מיך געקענט) "איך האב ריין פעטער נישט געהרגעט". אן איבעריקע רייד איז דער גוי געטריבן געווארן דורכן וואלד קיין סקאלע. איך ווייס ביז היינט נישט וויאזוי מיר זענען דורך דעם וואלד אדורכגעגאנגען אומגעשטערט. ביי די ערשטע עטליכע נאכט־פארהערן האט דער רוצח אלץ געלייקנט. ער איז אבער בעסער געווארן און האט נישט בלויז צוגעגעבן רעם מארד איבער מאיר זוסיען, נאר ווייטער מודה געווען, אז רעם אומגליקליכן שבת האט ער געכאפט און גע׳הרגעט 18 יידן. ער האט נעמליך געטשאטעוועט אויף יידן וואס זענען אנטלאפן פון דער בארשטשעווער שחיטה. ער האט זיי געבראכט אין וואלד אריין, בארויבט און דערמארדעט. ער האט געזאגט, אז מאיר זוסיען האט ער גע׳הרגעט צוזאמען מיט א קליין מיידעלע. ראם איז ביז היינט געבליבן א רעטעניש, ווייל ער, מאיר זוסיע, האט נישט געהאט קיץ קינדער. זיכער געווען עמיצנס א קינד, א יידיש קינד... ווער ווייסט וועמענס? איך האב געווארט אויף א גינסטיגער געלעגנהייט, כדי רעם גוי, רוצח, מיטצונעמען אין וואלד אריץ, ער זאל אנווייזן דאס ארט וואו ער האט די יידן באגראבן. דאס איז אבער נישט געלונגען. נאך 20 טעג זיצן אין תפיסה איז דער מערדער גע׳פגר׳ט ...

... 0 אכנדיק דעם טרויעריקן סך־הכל פון אונזער פארשניטענער שטאט, סקאלע, ביים צונויפשטעלן פאר דעם יזכור־בוך די רשימה פון אלע מענער, פרויען און קינדער וואס זענען אויף א מורא׳דיקן אופן פארטיליגט געווארן, איז אפשר כדאי אנצוגעבן פרטים וועגן דעם, וואס עס איז געווארן מיט אונזערע מערדער. שוין גלייך נאך דער באפרייאונג אין די יארן 45 ־ 1944, האבן אונזערע רעשטלעך לעבן־געבליבענע איבערגעגעבן דער סאוויעטישער מאכט א צאל אוקראאינישע און פוילישע יידן־מערדער, וואס זענען ארעסטירט און גע׳משפט געווארן. פרטים וועגן דעם אויף זייט. ...

... איינער פון די נאצי־פארברעכערס קעגן וועמען מען האט דעמאלט אנגעהויבן צו פירן אן אונטערזוכונג, איז געווען דער אין סקאלע טרויעריג־ ״בארימטער״ ארטור ענגעל ימ״ש. מיט פינף יאר שפעטער, אין יאר 1970 זענען טאקע די אויבן־דערמאנטע דריי עדות, ווי אויך ריווע שווארצבאך, פערזענלעך דערשינען ביים פראצעס קעגן דעם רוצח ענגעל אין האמבורג און פנים־אל־פנים פארגעווארפן אים זיינע שענדלעכע מעשים.

... איך האב מיט אומגעדולד געווארט אויפן טאג פון משפט, אפגעבנדיק זיך א חשבון וואס דער צונויפטרעף וועט מיינען פאר מיד, ווען די פאקטן וועלן מיך צוריקברענגען צו די שרעקלעכע יארן פון חורבן. טאג און נאכט זענען די געדאנקען געווען דארט, אין סקאלע. דעם 5טן פעברואר 1970, בין איך געקומען ...

... נהר זורם בסקאלה העיר. אולם המעיין הנובע במורדות הגבעה היה מקור ברכה לתושבי המקום. ...

... בית הכנסת "פורט־ארתור" בסקאלה. ...

... בסקאלה לא נפקד מקומן של דמויות נשיות יוצאות דופן ואשר שמן הלך לפניהן תמיד. היו אלה טריינדל "קעפעלע" ושותפתה "די גאדיעכע". הראשונה, טריינדל "קעפעלע", כינויה זה על שום מה? על שום גולגלתה הזעירה הצפודה. היא היתה אשה הגוצה, שהגיעה בקושי לגובה של ילדה בת עשר ואולי פחות מזה. קולה היה צרחני וצורמני. חברתה ושותפתה ל״פרנסה", המכונה "די גאדיעכע" היתה ההיפך ממנה. אשה כמו עמוד של טלפון וקולה גברי, עבה, טרדני. ...

... הפלישה הנאצית לגליציה המזרחית מצאה את דבורה בסקאלה בבית הוריה. יחידת משמר הגבול הנאצית שהוצבה במקום, אירגנה לעצמה משק חקלאי ומשק־עזר: דיר חזירים, רפת, אורווה, לול וכר. הקצינים הביאו משפחותיהם. בתי הגרמנים היו זקוקים למשרתים ומשרתות. ...

... טיין, יהודי פדאנטי, מסודר תמיד. מובנת תפילתו המשתפכת מלבו ־ שהרי גם לו יש בנות... לאט־לאט, נשען על מקל נכים, צולע ברוך משה וידנפלד, יהודי נמוך מאוד, כמעט גמד, בעל סבר פנים אינטליגנטי. מכובד הוא בעיירה, סגולות של חכמה ושאר רוח לו. פייבוש ויזנטל, סגלגל, בעל קול צלול ונעים, מרוצה תמיד מעצמו ־ גם הוא בין הנוהרים לבית המדרש. לא ימנע את עצמו מלהתפאר בפני שכניו בהישגי בנו שלמה ־ הסטודנט. בפתח בית הכנסת מצליח עוד אליעזר ויינגסט לחטוף "שיחונת" עם אלי הרשר על מחירי התבואה והקמח היום. מצטרף אליהם מאיר קרייטנר ־ גבוה, רחב כתפיים, בעל זקן רחב וארוך, לבן תמיד מאבק הקמח וגם מעילו מקומח כהלכה. ברור שבחבורה זו לא יחסר גם משה מוזנר, בעל המאפיה השניה. לאטו, כשידיו שלובות לו מאחורי גבו, צועד ברוך אולינגר, נציג מונופול הטבק בסקאלה. אלתר זומר, בעל הזקן השחור, המספק בכל ימות השנה מגפיים לכל אכרי הסביבה, חוגר את האבנט בחפזון, בהיותו עוד ברחוב. התעשר במקצת יהודי זה והוסיף קומה שניה לבית אבותיו, אותו תיכנן ובנה לו נחמן סטוליאר, הוא נחמן רללס, שקיר ביתו נוגע ממש בקיר ביהכ״נ ומשום כך יכול הוא לצאת מפתח ביתו ברגע האחרון.

היום מתקיים יריד. נלך גם אנו השכם בבוקר לרחוב הראשי ונראה עגלות עמוסות מוצרים וסחורות שונות ומשונות. הנה זיסיו פיינזילבר (חולה סוכרת ומצבו קשה) ומוטל גולדשיין הנשוי ללא הוסרמן, (הוריו של פרחח אדום שיער, אולם מתוק, ששמו יומק), שניים אלה הם מלכי הנעליים. מלווה אותם זבנם האדיב וההגון שייע, בנה של בסיה המוכרת בשוק גרעיני דלעת טעימים ביותר. לפעמים נשאר הוא בחנות והם נוסעים לבדם ליריד. שני האחים שוורצבך ידועים לא רק כמוכרי מגפיים ועורות, אלא גם מפורסמים הודות לזוגותיהן רוחצ׳יה וציפצ׳יה, הנשים השמנמנות ביותר בסקאלה. השלס מוביל בגדים מוכנים, ואיתו נוסע, בהכרח, יענקיל שוורצבך, עוזרו וזבנו, המלביש לאיכרים את הבגד המקובל עליהם בזריזות ובחריצות ומשכנעם, עד שברור להם, כי הבגד נאה ומתאים, ובוודאי יימכר. כמובן, לא ייעדרו משום יריד סוחרי הבקר הידועים, האחים אדלמן. בלי לשים לב למזג האויר, לקור ולחום, גשם ושלג, הם בכל הירידים. והרי פדיונו צריך לפעמים להספיק לפרנסה לשבוע שלם! ...

... גן־הילדים ע״י בית־ספר "תרבות" בסקאלה ב־936 ו. ...

אב אהחלטה נחושה לחזור לסקאלה, בדרך־לא־דרך והיא מה. בשובנו היינו פליטים, כמו רבים אחרים באותם הימים, ולא בנקל ניתן היה להסתדר ולהתערות במקום מחדש. ...

... אי אפשר להיזכר בעירתנו סקאלה בלי להיזכר בבית הספר העברי ובמורנו הנפלא ר׳ חיים רויז ז״ל. דמות בולטת, מרכזית בחיי התרבות, התנועה העברית והציונית ־ בתקופה שלאחרי מלחמת העולם הראשונה ־ היה המורה והמחנך הדגול ר׳ חיים רויז ז״ל.לא סתם תלמיד חכם, ואיש האשכולות היה, אלא גם מדריך מנוסה, רב־פעלים, שופע מרץ ומשפיע בכל המישורים באישיותו הנלבבת, באדיבותו ובשאר רוחו. ...

... מאז שלטון המנדט הבריטי) שהובטח לו, איחר ואיחר להגיע אליו, וכך נשאר בסקאלה ונשתקע בה למשך שבע שנים רצופות. מה גם שהיה לו בסקאלה קרוב־המשפחה, משה שפירא, מנהל אחוזת פודפיליפיה שבבעלותו של וועלוויל שטוק. ...

מקימי "החלוץ" בסקאלה היו החברים מרדכי פינגרמן ז״ל וייבדל לחיים ארוכים וטובים יצחק בוכהלט (בהט), שבמרוצת הימים הצטרף למשפחתנו. "החלוץ" הוקם במרץ ובתנופה. נשכרה דירה מרווחת וקושטה בתמונות וסיסמאות מתאימות. חיים שוקקים ופעילות מגוונת החלו להתנהל בבית החלוצים הזמני. עזרה ניכרת ויחס אוהד וחם היו מנת חלקנו מצד עסקני הציבור המקומיים במיוחד ייזכרו לטובה ולברכה מכובדינו מאטיע ויידברג, ישראל־לייב פרייפלדר ומשה פיירשטיין,זכרונם לברכה. הם עודדונו ככל שיכלו, ותוך חודשים מעטים התקינו עבורנו בקומת הקרקע של "בית העם" חדרים מרווחים וציוד מינימלי.

... טעאטער אין סקאלע און די גרינדונג פון דער יידישער ביבליאטעק ...

... מיר זענען זיך ווידער צונויפגעקומען ביי זיידע סאבל צו באטראכטן דעם פארשלאג. איינער פון דער גרופע האט פארלאנגט אז א העלפט פון דער הכנסה פון דער צווייטער פארשטעלונג זאל מען באשטימען פאר א ביבליאטעק אין סקאלע. נאך א לענגערער דעבאט איז דער פארשלאג אנגענומען געווארן. ...

פארוואס ס׳קומט אראפ אן ערץ־בישאף קיין סקאלע, האט מען זיכער נישט געוואוסט. איינער האט געזאָגט אז אן ערץ בישאף קומט אראפ אלע פופציג יאר, און איינער האט געזאגט, אז ער קומט נאר ווען מען בויט א קלויסטער. העניך שדכן, וואס איז געשטאנען דערביי, האט א קוק געטאן אויפ׳ן אלטן קלויסטער, און זיך געטראכט, ס׳וואלט נישט געווען קיין קרומע זאך, די שטאט דארף טאקע האבן א נייעם קלויסטער. אין דער זייט האט ער אויסגעשפיגן, נאר ביי זיך האט ער געטראכט ־ אפשר א נייער מלבוש, די שטאט וועט ווערן לייטישער, מער ציוויליזירט, ווייל ער, העניך האט געוואוסט וויפיל שדובים עם זענען אפגעגאנגען נאר דערפאר, ווייל סקאלע איז נישט קיין ציוויליזירטע שטאט. ...

דא האט דער אויספארשער עפעס פארטראכט: (פארט פאליציי) ער וועט ברוך לייב׳ן שטעלן א פראגע. אויב ער איז טאקע פון סקאלע, טא זאל ער זאגן צו וועמען געהערט סקאלע? געמיינט האט דער אויספארשער דערביי, אז אויב דער "יודע" ווייסט, אז סקאלע געהערט צו גראף גאלוכאווסקי, איז ער נישט קיץ "שפיאן", נאר גלאַט עפעס א שוטה, א צעדרייטער, און ער וועט אים באפרייען. טאמע ר נישט, אויב ער וועט נישט וויס ן דעם ריכטיקן ענטפער, איז ער טאקע זיכער א געפערלעכער שפיאן. דא האט דער אויספארשער א נעם געטאן ברוך לייב׳ן אויפ׳ן צימבל: דו טענה׳סט אז דו ביזט א סקאלער־טא זאגזשע מיר קלאר צו וועמען געהערט סקאלע? און ברוך לייב האט גלייך געענטפערט "סקאלע איז אין דער התחלה געווען כולה־וויזשניץ, ביז עס זענען אויפגעשטאנען עטליכע הולטאיעס, דראבעס און זיך אפגעשפאלטן קיץ טשארטקאוו" ־ קלאר ווי דער טאג. ...

ברוך טאבאק ע״ה, ווען ער איז אלס 6 ויאריקער יונגערמאנטשיק געקומען קיץ סקאלע און געגעסן קעסט ביי זיין שווער ר׳ ויידע דרימער ע״ה. זייענדיק ערשט א קורצע צייט אין שטאט און נישט קענענדיק כמעט קיינעם, איז ער פארבייגעגאנגן ר׳ ברוך "רעגירערס" הויז, גראד ווען יענער איז מאיעסטעטיש געזעסן אינדרויסן אויף א שטול. דערזעענדיק מיין זיידן, האט ער א רוף געטאן: "בחור! קום נאר אהער!" (דער זיידע האט נאך נישט געהאט קיץ חתימת זקן, האט ער געמיינט, אז ער איז נאך א בחור). ווען דער ויידע איז צוגעגאנגן צו אים, האט ער א קאמאנדעווע געטאן: "גיי טראג מיר ארויס דעם צעבער". אז דער ויידע האט א פארוואונדערטער זיך נישט גערירט פונ׳ם ארט, האט דער תקיף א געשריי געטאן: "דו הערסט וואס איך רעד צו דיר?" ...

... חיים ישראל בוג עאיז באקענט געווע ן אין סקאלע ווי א ווערטל זאגער, א שפאס־טרייבער, א לץ, א פריילעך־מאכער. בפרט איז עס אזד געווען ...

... איינמאל איז געקומען קיץ סקאלע דער האראדענקער רבי, הרב יחיאל מיכאל ז״ל. האט אסתר מער ניעזט געקענט ביישטיין דעם נסיון און איז אוועק צום רבי׳ן און דארט אויסגעגאסן איר ביטער הארץ, און דער רבי האט איר צוגעוואונטשן א בן־זכר. און נסים איבער נסים, ווי איז דאס זעלבע יאר מעוברת געווארן און געבוירן א זון. (אונדזער פייוועל ע גאטעספעלד, היינט אין חיפה). די שמחה איז געווען א גרויסע און אפילו איר משפחה האט געמוזט מודה זיין אז זי האט גוט געטאן. ...

... עלטערווידער׳ איציק מענשעל, אדער ווי מ׳האט אים גערופן, ר׳ איציקל איוואנקאווער, קענען גיבן כאטש א טייל־ווייז בילד פון יידישן לעבן אין סקאלע פון אדום העכער הונדערט דרייסיק יאר צוריק. ...

... אחוץ אפצוהיטן אץ דורכצופירן ראם קייסערס געזעצן האט משה יונה אדך אפגעהיט מצוות: ער פלעג זיך מטריח זיין יע ק פרייטאג פארנאכט, אץ באקוקן, צי דער עירוב איז גאנץ, כדי אידן זאלן מעגן טראגן אום שבת. ער, משה יונה, האט אויך געהאלטן אן אויג, קיינער זאל חלילה וחס נישט מחלל שבת זיין בפרהסיא. א פרוי זאל חסושלום נישט טראגן א האנט־בייטל, אדער א שירעמל. משה יונה האט בלויז באדארפט איין קוק טאן, עפענען דאס מדל... א פרד, וואס האט געוואגט אז א זאך, איז באלד אנטלאפן פייל־אדסן בדגן... אבער זעלטן־ זעלט ן האט ווער אזעלכע ס געוואגט... נישט אין סקאלע... נישט אץ יענער צייט... איז טאקע געווען אזא סקאלע? אץ אפשר בלד זא א חלום... ...

... בי אונט אין סקאלע האט זיך געפונען א ייד, וואס מען האט גערופן שמואל פויסיק. ער איז געווען א קלוגער ייד, נאר נישט קיין גרויסער גביר. ער פלעג נעבעך עטליכע חדשים אין יאר מוזן אריבערגיין קיץ רוסלאנד און דארט, לא עלינו, צונויפנעמען א פאר קערבלעך. איין מאל איז ער געווען אויפ פסח אין קאמעניץ, האט ער זיך געשטעלט ביי א בעקער באקן מצות. א געוויסן טאג איז צוגעפארן צו דער בעקעריי א פור מיט א פאר שיינע פערד. קומט אריץ אץ בעקעריי אייד און האט איינגעקויפט א היפשע פארציע מצות. מ'האט אים די מצות איינגעפאקט אין צוויי גרויסע קאסטנס. איידער ער איז געגאנגען אהיימפארן, פרעגט ער דעם בעקער: "אפשר קענט איר דא א ייד וואם קען זיין א "פראוואתטיעל" ביים סדר? איך דארף ביים סדר א "פראוואתטיעל" (דאס הייסט וואס זאל אים פירן דעם סדר); ער וועט ביי מיר האבן א גוטן פסח און איך וועל אים שיין באפרידיקן. דעם שמואל פויסיק איז געפעלן דעד "שידוך׳" און ער האט געזאגט, אז ער איז גרייט צו פארן זיין א "פראוואדיטיעל" ביים סדר. ער האט זיך ארויפגעזעצט מיט ...

... אין דער חסידישער וועלט איז די שטאט סקאלע געווען מפורסם איבער א גרויס געשעעניש, וואס איז דארט פארגעקומען אץ יאר תר״ד (מיט הונדערט צוויי אץ דרייסיק יאר צוריק). אץ א שבת פץ יענעם יאר איז אדפגערופן געוואק צו דער תורה נישט קיין אנדערער װד דער יונגער ר׳ מענדעלי, דער שפעטערדיקער ערשטער ודזשניצער רבי, דער גרינדער פץ דער וויזשניצער רבישער גזע. דער פערצן־יעריקער ר׳ מענדעלי, אן אדסגערופענער עלוי אץ חריף, איז געווען דער חתן, אץ דאס איז געווען דער שבת פץ "פארשפיל", פץ דער עליה לתורה, עטליכע טעג פאר דער חופה. דער חתן איז געווען דער זץ, דער מעזיניק פץ צדיק הדור, דעם רבי, ר׳ חיים פץ קאסאוו. אץ ווער איז געווען די כלה? זי איז געווען מרים׳ל, די טאכטער פץ אדסגערופענעם ריזשינער רבי, ר׳ ישראלטשי. צודי גרויסע זיילן פון חסידות האבן זיך משדך געווען. ...

... כידוע, איז די חופה פארגעקומען אין קעשינעוו, וואו די כלה מיט דער מוטער און ברידער זענען געווען. דער פאטער, ר׳ ישראלטשי, האט מורא געהאט צו פארן אהין, די צארישע זשאנדארמען זאלן אים ניט אפפיקאץ תפיסה. האט ער דעם חתן ר׳ מענדעלי מיט זיין משפחה באגלייט בלויז צו דער גרעניץ. און אדסגעקליבן האט מען דווקא אן אנדער גרעניץ־פונקט־נישט סקאלה־נאר גראד הוסיאטין. דעם גאנצן וועג פון סקאלע קיץ הוסיאטין זענען מיטגעפארן אן א שיעור חסידים.

געווארן פאר׳ן געדאנק פון "רעליף" פאר סקאלע. אלע האבן איינגעזען דעם נייטיקן צוועק. די גאנצע ארבעט איז באשטאנען אין זאמלע ן און אנגרייטן געל ט פאר דער צייט, ווען מען וועט עס באדארפן פאר דער היים־שטאט סקאלע. ...

... רישו ם "סקאלה " בספ ר "פולי ן בימ י הביניים, " כר ך ...

בעלי מלאכה תפסו מקום חשוב בענפי העבודה והפרנסה בעיירה: חייטים, מהם מפורסמים בכל האזור! סנדלרים ידועי שם, פחחים, זגגים, נגרים, מסגרים, מהם מומחים מפורסמים נחתומים ואפילו נפחים, מקצוע הדורש כוח פיסי רב ואשר בדרך כלל היה בידיהם של אוקראינים ...

... אבער ליידער צו שפעט. עם האבץ איבערגעלעבט בלויז א קליק ביסל יידן. דעם 24טן מערץ האבן זיך גענומעץ באווייזן די על־פי־נס געבליבענע. אפגעריסענע, אויסגעדארטע און פארווארלאזטע, קוים שלעפנדיק די קראנקע פיס. און דערזעענדיק אנדערע ליידנס־ברידער האבן זיך אויפסניי געעפנט די טרעק־ קוואלן, כאטש אביסל אפצושווענקען די שווערע שטיינער, וואס האבן מוראדיק געדריקט אוף די שוואכע הערצער. אנקוקנדיק צום ערשטן מאל, אלס פרייע מענטשן, די פון־יידן־אויסגעליידיקטע שטאט, האבן מיר ערשט באנומען דעם גרויסן בראך. אונדזערע גוישע שכנים זענען ארומגעגאנגען מיט אראפגעלאזטע נעז, קוקנדיק אויף אונדז, די "נידעריקע" באשעפענישן. די כלומרשט בעסערע פ ק זיי האבן געוויזן געמאכטע "רחמנות־פנימער" און פארוואונדערונג: "פון וואנען האבן זיך שוין ווידער גענומען יידן? זיי די יידעלעך וועלן זיכער צוריקמאכן די אונדס געגעבענע זאכן, וואס מיד נוצט שוק פון לאנג". זיי זענען דאך געווען זיכער אז קיינער וועט נישט דערלעבן עפעס צוריק צו מאנען. די ערגערע האבן זיך גלאט דעם ערשטן טאג נישט געוויזן אין גאס, מורא האבנדיק פאר נקמה.

כידוע, זענען ביז צום גרויסן מחלוקת וויזשניץ־טשארטקאווא אלע חסידים געווען וויזשניצער. פארשטייט זיך, אז דער וויזשניצער נוסח התפילה איז געווען דער איינציקער. ווען דאס מחלוקת האט זיך צעפלאקערט, האבן די פרישע טשארטקאווער חסידים גענומען איינפירן דעם טשארטקאווער נוסח. די צרה איז אבער געווען, וואס דאוונענדיק דאס גאנצע לעבן מיט איין נוסח התפילה, איז זייער שווער געווען איבערצוגיין צום נייעם נוסח. איז נישט איין מאל געקומען צו פעטש. כדי צו פארמיידן חילול השם, פלעג מען, בעיקר אין די טעג פון יום טוב, אוועקשטעלן א פאליציי־מאן, ער זאל אפהיטן די ארדענונג. ...

שלמה וויינרויב, באקענט ווי שלמה אלטער׳ט, איז געווען איידאבן תורה. פאר דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געווען אין טקאלע א גמרא־מלמד, און טאקע א גאר גוטער. אזוי האבן די עלטערן פון די תלמידים געהאלטן. ער איז געווען איידא שטרענגער, אויף אלץ מקפיד געווען און געפאדערט און איינגעפירט געהארכזאמקייט. אז א תלמיד האט נישט געפאלגט, אדער נישט געקענט דאט שטיקל גמרא, פלעג שלמה אים גוט מקיים פטק זיין. ער האט נישט געזשאלעוועט. . . .

... נא ך 8 ו יא ר זיי ן אי ן אמעריק ע (פ ץ זינ ט וו 19 ) בי ן אי ך אי ן חוד ש מער ץ 929 ו געפאר ן קי ץ סקאל ע צ ו זע ן מיי ן משפחה . דע ר סקאלע ר פאריי ן הא ט דעמאל ט מי ט מי ר מיטגעשיק ט 550 דאלא ר צ ו פארטיילן , דורכ׳ ן דארטיק ן קאמיטעט , אוי ף פסח .