Judenrat

מידעם כינונו החלה״יודנראט" לבצע את הפקודות של מפקד "משמר הגבול" ואת מידותיו. תוך יום אחד, בהתאם לדרישה, סופקו לו החפצים והמצרכים כמפורט לעיל, ויש לציין כי הצבור ברובו הבין שמוטב להמציאם מרצונו הטוב ואף ללא תמורה. אולם בגבור הסחיטות והדרישות נתקלה״יודנראט" בסירוב ובהתנגדות והוא הפעיל את ה״אורדנונגסדינסט". ה״יודנ ־ ראט" מינה "וועדת כספים" שהעריכה יכולתו של כל יהודי, ולפי זה הטילה מסים על הכל, כדי לצבור תקציב שממנו ישולם עבור החפצים והמוצרים שהוחרמו, וכך יחולק העול הכבד בין כולם. אחרי חג הפסח 1942, צרף ה״יודנראט" לוועדה זו כמה חברים מחוצה לו והם: מקס שטרנברג, יחיאל שוורצבך וסאמי השלס. ...

עוד טרם התאוששה הקהילה מהמכה הזאת ושוב נגזרה עליה, בפברואר 1942, גזירה חדשה לשלוח מכסה נוסף של עובדי־כפיה למחנה בורקי. הפעם ידעה ה״יודנראט", שלמרות כל האיומים וההזהרות איש לא יענה לקריאתו להתגייס מרצונו למחנה בורקי, כי הרי כולם ראו שאלה, שברחו מהקבוצה הראשונה שהתגייסה, חזרו הביתה ולא קרה להם כלום. ה״יודנראט" עשה איפוא מאמצים לשחד את ה״ארבייטס־אינספקטור", כדי לבטל את הגזירה, אך כל מאמציו עלו בתוהו. בפקודת השלטונות הנאציים גייסה אז המשטרה האוקראינית לעזרתה את אנשי ה״אורדנונגסדינסט" ועצרה קודם־כל מספר יהודים שעבדו במקומות עבודה קבועים וגם חדרה בלילה לבתים יהודיים ותפסה כל מי שידיה השיגו. בני משפחה של כמה מבין האסירים הצליחו, עוד במקום, לשחד שוטרים אוקראיניים, או גרמנים ולשחררם, אך הרוב הובל, מוקף משמר מזוין, למקום הריכוז האיזורי של עובדי־כפיה בבורשצ׳וב. בדרך הצליחו עוד כמה מהאסירים לברוח, אך 18 איש בכל זאת נשלחו למחנה בורקי. הנאצים לא הסתפקו במספר זה ודרשו הרבה יותר עובדי כפיה. אימה ופחד אחזו בכל הקהילה, אלא שברגע האחרון קרה מפנה גורלי: ה״ארבייטסאינספקטור" האיזורי הועבר למקום אחר והגזירה נדחתה לפי שעה.

דאגה קשה ועול חומרי כבד נוסף הוטלו על כתפיהם של בני המשפחות שנפגעו, של העיירה כולה ושל ה״יודנראט", שאמנם הכפיל מאמציו להקל על סבלם של כלואי המחנה לספק צרכיהם המינימאליים ולעודדם, אבל לא היה ביכולתם של כל אלה להושיעם. עזרה רבה וחשובה הושיט שליח ה״יודנראט", חיים ברטלר, אשר שהה ימים, שבועות וחודשים ליד המחנה. הוא היה איש הקשר בין ה״יודנראט " לבין האסירים, העביר להם את המשלוחים, כסף ושאר עזרה, ולפעמים נאלץ גם להשתדל אצל מפקד המחנה האכזרי למען איש אומלל שסכנת מוות היתה צפויה לו. במרוצת הזמן עלה בידי ה״יודנראט " לשחרר או לפחות להחליף אסירים תשושי־כוח בקרוביהם שהתנדבו במקומם, הכל תמורת שלמונים מרובים. לא חסרו תקריות שיצרו מצבים מסוכנים, בהם רק כפשעה היה בין הצלה בדוחק ובין מותם הוודאי של אנשים רבים. באחד הימים ברחו ממחנה עבודה סטופקי שני אסירים מבני עירנו, אב ובנו(למעשה היו פליטים מאחד הכפרים שגורשו לסקאלה) .קרה נס שהתקרית הסתיימה בתשלום כופר ...

העיירה הוקפה בכ־150 ז׳נדארמים, אנשי ה״שופו״ וה״קריפו״, שוטרים אוקראיניים — ובראש כולם קלנר עם עוד 3־ 4 אנשי "גסטאפו". משנכנסו העירה כינס קלנר את ה״יודנראט" ואת ה״אורדנונגסדינסט", ציווה עליהם להתלוות למבצעי הפעולה ולפקח על איסוף הריהוט וכל המטלטלים שבדירות הנפרצות והמתרוקנות מדייריהם. העיירה נסרקה בקפדנות ובדייקנות אכזרית מקצה עד קצה. דלתות נפרצו בהלמות מוטות וגרזנים, כל בית נסרק מהמרתף עד עליית־הגג, בחיפושים מדויקים ובמומחיות של כלבי־ציד בדמות בני־אדם. נתגלו בונקרים מוסווים היטב ובהם עשרות אנשים שהוצאו משם במכות רצח והובלו אל קסרקטין משמר הגבול הפולני לשעבר, שהיה מוקף גדר־תיל. (גידור זה נעשה על ידי הנאצים עוד באביב של השנה והם הפיצו שמועה כי מכינים מחנה לשבויים, או לפועלים צרפתיים . . .). הצוותים המחפשים והפורצים לוו על ידי אכרים אוקראיניים שגויסו במהירות הבזק עם עגלותיהם, רוקנו את הדירות והובילו את הרכוש השדוד אל מחסנים מאולתרים — ואלה, דווקא בתי הכנסת שעמדו ריקים ועזובים זה זמן רב. גם ...

... 5 ון אפריל 1942 בין איך געווען נאענט פארבונדן מיט די לאגערן בארקי־וויעלקיע אוֹץ סטופקי. דאס איז געווען באלד נאך דער פסח־רעגיסטראציע פון מאנסבילן אין בארשטשעוו בעת וועלכער א גרויסע צאל סקאלער יידן זענען געכאפט און פארשיקט געווארן אין יענע לאגערן, דאס הייסט בארקי און סטופקי. מיין פארבינדונג מיט די דאזיקע לאגערן האט אנגעהאלטן ביז סוף סעפטעמבער 1942 ־ ביז נאך דער גרויסער "אקציע" אין אונזער שטאט סקאלע. ווי דער שליח פון "יודנראט" האב איך געפירט שפייז און מלבושים צו די אומגליקלעכע. כ׳האב אויך פון צייט צו צייט, ארויסגעריסן מענטשן פון דארטן, ממש פון די נעגל פון טויט. ...

... מיטן אריינקום פון די דייטשן האבן זיך ערשט אנגעהויבן די גזירות רעות, דאם שלעפן צו פארשיידענע צווינגס—ארבעטן, דאס פלינדערן פון יידישע הייזער און א.וו. אין יענער צייט איז געשאפן געווארן דער יודנראט, אין פאלגנדיקן צוזאמענשטעל: ...

שוין אין די ערשטע חדשים אונטער דער דייטשער ממשלה האבן יידן זיך איינגעבראכן אונטער דער לאסט פון די לאקאלע גזירות רעות פון די דייטשן, פון די אוקראינער, ווי אויך פונ׳ם "יודנראט׳ / וואס האט אונטער׳ן שונא׳ס דרוק געמוזט, אין געוויסע הינזיכטן דורכפירן פארארדענונגען, ווי די פעלץ־אקציע, און די כמעט טאג־טעגלעכע צרה פון זאמלען און ליפערן סחורות און געלטער וואס די דייטשן האבן פארלאנגט. דערמיט האט דער "יודנראט" געמיינט צו צוימען די נאצישע אפעטיטן. אין דער זעלבער צייט האבן די דייטשן מיט זייער באקאנטער פינקטלעכקייט, לויט א צוגעגרייטן פלאן, זיך גענומען פארווירקלעכן זייער טייוולאנישן ציל שטופנווייז צו פארניכטן די יידן. זיי האבן אויפן שטח פון די מזרח־געביטן געשאפן א נעץ פון לאגערן, כדי אויף אזא שטייגער אפצוציען די יונגע ארבעטס־פייאיקע, יידישע כוחות און מיט זיי דורכפירן וויכטיקע ארבעטן. גלייכצייטיק, האבנדיק זיי קאנצענטרירט אויף געציילטע פונקטן האבן זיי געוואוסט, אז עס וועט גרינגער זיין זיי צו פארניכטן. פאר די יידן פון טארנאפאלער קרייז־ און אויך פאר אנדערע־ האבן די דייטשן "אפגערייניקט" דעם פאלווארק פון א יידישן גוט־באזיצער, מיט׳ן נאמען ווייסגלאס, אין דארף בארקי־וויעלקיע ביי טארנאפאל. אזוי אויך א קלענערן לאגער אין שכ ...

באקומען דעם באפעל צוצושטעלן פאר צוואנגסארבעט 50 מענטשן צום זאמלפונקט אין טשארטקאוו. דער "יודנראט" האט געמוזט אויספירן דעם באפעל און האט צוזאמענגעשטעלט א רשימה פון אומפארהייראטע מענער אין עלטער פון 8 ביז 35 יאר. עס איז געווען א זייער שווערער באשלוס צו זיין דער פוסק אחרון, ווער עס זאל גיין און ווער נישט. דער אפקלייב איז געמאכט געווארן אזוי יושרדיק ווי מעגלעך. עס זענען די באטרעפנדע צוגעשיקט געווארן אויפפאדערונגען זיך צוצושטעלן א זונטיק אוונט צום "יודנראט". עס האט זיך אין די אויפפאדערונגען געזאגט, אז זיי ווערן טראנספארטירט אין א לאגער. עס איז גארנישט פארלייקנט געווארן. עס האבן זיך צו דער אנגעגעבענער צייט פינקטלעך אלע צוגעשטעלט. דער "יודנראט" ווילנדיק זיין זיכער, אז עס וועלן נישט זיין קיין צרות, האט גערופן 54 אנשטאט 50, טאמער וועט עמיצער איבער א געוויסער סיבה פארפעלן. זעענדיק, אז אלע זענען געקומען און קיינער פעלט נישט, האט דער "יודנראט" ...

... האבן די משפחות פון די פארכאפטע, הערנדיק אז אנדערע זענען אנטלאפן, ערשט אויפגעהויבן דעם רעכטן טומל. עס איז געווען אוממעגלעך די פארביטערטע צו בארוהיקן און דערקלערן, אז מיט געשרייען אליין וועט מען גארנישט העלפן. דער "יודנראט" איז גלייך צוגעטראטן זאמלע ן מלבושים און שפייז פאר די פארשיקטע. עס האבן זיך צונויפגענומען עטליכע פורן, דארונטער עוזיאל שטאק און פישל געמיינערמאן, וואס האבן נאך צו יענער צייט געהאט אייגענע פערד פון פריער, מיט וועלכע זי י פלעגן טאן פארשיידענע ארבעטן פארן "יודנראט". האבנדיק זין אין לאגער, זענען זיי געווען פערזענלעך פאראינטערעסירט אין דער רייזע, כדי אליין צו זען זייערע קינדער. מצד דעם "יודנראט" איז מיטגעפארן ניסן אלינגער, כדי זיך אויפן ארט צו באקענען מיט דער לאגע און צו זען וואם עס קען געטאן ווערן.

... א ניי ע צר ה רוק ט זי ך אן. ייד ן זענע ן ארומגעלאפ ן פארצווייפלט ע ניש ט ודסנדיק, ווא ס ע ס אי ז בעסער, גיי ן אדע ר נישט. אייניקע, ווא ס האב ן געהא ט משפחה, אדע ר סת ם פריינ ט צוויש ן יודנראט־מענטשן, זענע ן געלאפ ן צ ו זי י נא ך היל ף אדע ר א ן עצה. אנדער ע האב ן אינגאנצ ן פארלויר ן דא ס פארטרויע ן צו ם "יודנראט". דע ר סו ף אי ז געווען, א ז ס׳אי ז געוואר ן א גרויס ע נאכפראג ע אוי ף צעטלען, ד.ה. באשטעטיקונגע ן א ז דע ר באטרעפנדע ר אי ז באשעפטיק ט אוי ף א ן ארטיק ן ארבעטס־פלא ץ אי ן שטאט, או ן א ז דע ר ארבעטס־געבע ר נויטיק ט זי ך אי ן אים. דע ר פריי ז פו ן ד י צעטלע ן אי ז געשטיגן, באזונדער ס ווע ן דע ר ארבעטס־געבע ר אי ז געווע ן א דייטש ע "דינסט־שטעלע". ד י צעט ל טראנזאקצי ע אי ז אנגעגאנגע ן דורכ ן "יודנראט" או ן אויסער ן "יודנראט", בי ז כמע ט דע ר לעצטע ר מינוט. ד י ייק, ווא ס האב ן זי ך דא ס ניש ט געקאנ ט לייסטן, האב ן געהאנדל ט וו י זי י האב ן פארשטאנען. א טיי ל זענע ן אינגאנצ ן ניש ט געגאנגען, וויסנדיק, א ז אוי ב ד י דייטש ן דופן ־ טוי ג נישט. אנדער ע ווידער,האב ן ניש ט געהייס ן גיי ן ד י יונג ע פו ן דע ר משפחה. נא ד עטלעכ ע ייד ן שוי ן מי ט ווייסלעכ ע בער ד או ן פאו ת זענע ן געגאנגען, זייענדי ק זיכער, א ז ווא ס זא ל שוי ן ניש ט זיין, זי י ווע ט מע ן ניש ט טשעפען. ייד ן פחדנים, אפיל ו יונגע, האב ן זי ך צוגעשטעלט.

אי ן דע ר ערשטע ר ציי ט פו ן דע ר דייטשע ר אקופאצי ע ווע ן ד י נאציש ע מערדע ר האב ן בלוי ז גערויב ט יידי ש הא ב או ן גוטם , לאזנדי ק דערוויי ל ד י פיזיש ע פארניכטונ ג אוי ף שפעטער , אי ז זייע ר ערשטע ר צא ק אויסגעגאנגע ן צ ו יידיש ע מעבע ל או ן הויפטזעכלע ך קיך־געשיר . יע ק טא ג האב ן זי י פארלאנג ט טעם , טעלער , פעסע ר אאוו . דע ר "יודנראט " הא ט זי ך אונטערגענומע ן אל ע פארלאנגט ע ואכ ן צוצושטעלן , כד י ד י רשעי ם ואל ן זי ך אליי ן ניש ט ארויסלא ץ איבע ר יידיש ע הייזער . ד י ארבע ט פו ן צושטעל ן קיך־געשי ד אי ז געווע ן א ן אויסערגעוויינלע ך שווערע , וויי ל מע ן הא ט געהא ט צ ו טא ן מי ט ד י ווייבער , או ן פא ר יעד ן טעפ ל האב ן וי י געמאכ ט קולות . א טיי ל האב ן געשאלט ן אדע ר געלאפ ן זי ך באקלאג ן צו ם "יודנראט" , גליי ך וו י דא ס וואל ט געווע ן א ן ערנסט ע צרה . דאריבע ר אי ז יעדע ר "ארדנונג ס דינער " געווע ן גריי ט צ ו טא ן יעד ע ארבעט , אב י ניש ט צ ו ברענגע ן קי ץ טעפ . ד י שוועריקייט ן האב ן אזו י אנגעהאלט ן בי ז דע ר השי״ ת הא ט זי ך מרח ם געווע ן או ן צוגעשיק ט א "מלאך ׳(אי ך מיי ן א טעפ״נעמער ) אי ן דע ר געשטאל ט פ ץ חיי ם יעגנדאר ף (שיפע) . אליי ן שוי ן ניש ט קי ץ ארבעט ס פליכטיקער , הא ט ע ר פרייווילי ק זי ך אונטערגענומע ן אויסצופיר ן ד י פיינלעכ ע ארבע ט פו ן צושטעל ן קיך ־ געשיר . ניש ט קוקנדי ק אוי ף ד י געוואלדע ס או ן קללו ת פ ץ ד ...

אין א דאנערשטיק, ענדע פעברואר 1942 זענען אנגעקומען פון ערגעץ א צאל לאסט־אויטאס מיט אונגארישע סאלדאטן אדף זייער וועג קיץ רוסלאנד. דער וועג צו דער בריק איז אבער געווען פארבלאזט מיט שניי און זיי האבן נישט געקענט דורכפארן. זיי האבן זיך געווענדעט צו דער געמיינדע נאך ארבעטער, כדי באלד ריין צו מאכן דעם וועג, און דער בירגערמייסטער, קאוואלישין, האט תיכף געפאדערט מענטשן פונם "יודנראט", באטאנענדיק, אז מ׳זאל די סאלדאטן נישט לאזן דארט לאנג ווארטן, ווייל עס קען ברענגען צרות. דער "ארדנונגס־דינסט" איז געשיקט געווארן צו ברענגען די נויטיקע מענטשן, ווייל וואס פריער די רשעים וועלן אוועקפארן, וועט זיין בעסער. נאר ס׳טוט זיך נישט ווי עס רעד זיך. כמעט אלע מענער, הערנדיק, אז עפעס רודערט זיך אין ...

אלץ האט אויסגעפעלט, אנהויבנדיק פון פרייהייט און ענדיקנדיק מיט א שטיקל ברויט. צוויי זאכן האט דער באשעפער נישט געזשאלעוועט זיין אויסדערוויילט פאלק־צרות און שניי; אץ די צוויי זענען געווען געקנופ ט אץ געבונדן. יעדן טאג האט מען געטריבן ייק רייניקן דעם שניי און יעדן טאג זענען געווען צרות. שוין דאם צושטעלן דעם געפאדערטן קאנטיגענט צו דער ביטערער ארבעט איז געווען פארבונדן מיט גרויסע שוועריקייטן, ספעציעל נאך דעם צווייטן לאגער־ טראנספארט, וואו די גרעסטע צאל געכאפטע איז געווען דאן ביים רוימען דעם שניי. דאם האט אין א גרויסער מאס געשאפן א מחיצה צווישן די יידן און דעם "יודנראט", ברענגענדיק א קריזיס פון צוטרוי מצד די ערשטע לגבי די לעצטע. איך וויל דא איבערגעבן א מעשה שהיה פון יענער צייט, וואס וועט בולט באווייזן דעם פירוד הלבבות פון יענער צייט.

... ער, מאטיע, אנהויבן דעם שמועס בזו הלשון: "אוי חיים, חיים! ביזטו אויף צרות, אלע יידן בעטן צו דערלעבן די ישועה, און אז די ישועה וועט קומען, וועלן די ודיבער דיך ארויספירן אין מארק א ק הענגען, פאר די צוגענומענע טעפ, שיסלען, פעסער אץ וואס נישט?" ביז איינמאל האט חיים זיך אנגענומען מיט קוראז׳ און מאטיען צוריקגעפרעגט: "וואס וועט איר טאן, ה׳ וויידבערג? איר האט צוגענומען ביי די יידן דאס געלט, דאס צירונג, די פוטערם, איר האט פארשיקט מענטשן אין לאגער אריץ?" און מאטיע ענטפערט אים גלייך אן א שמייכל: "איך? איך וועל אנטלויפן מיט די דייטשן". דערהערנדיק דעם ענטפער, איז חיים געבליבן א געפלעפטער. מאטיע וויידבערג וועט אנטלויפן מיט די דייטשן!? ער איז עטליכע טעג ארומגעגאנגן א שווייגנדיקער, ביז ער איז איינמאל אריץ אין "יודנראט" און צוגייענדיק צו מאטיען, האט ער אזוי געזאגט: "הער ודידבערג! איך האב נעכטן איבערגערעדט מיט מיין ווייב, רייזיע׳ן, און מיר האבן באשלאסן, אז ווען די ישועה וועט קומען, וועלן מיר פארקויפן די שטוב און צוריקקויפן אלע ווייבער נייע טעפ. אץ איר, אז איר ווילט אנטלויפן מיט די דייטשן, לויפט״ , . . ...