Russia

... המבריחי ם עסק ו ג ם בהברח ת אנשי ם מרוסי ה לגאליציה. ...

א גרויסע ענדערונג ־ פאליטיש, און עקאנאמיש ־ איז פארגעקומען אין יאר 1772, ווען די פוילישע מלוכה איז צעטיילט געווארן צווישן רוסלאנד, פרייסן און עסטרייך. גאליציע (מיט פאדאליע) איז ארונטערגעפאלן אונטער עסטרייך. אין 809 ו האט נאפאלעאן באנאפארטע איבערגעגעבן די געגנטן פון פאדאליע (מיט סקאלע) צו רוסלאנד. אבער בעת׳ן קאנגרעס פון וד ן אין 1812, נאך נאפאלעאנ ס מפלה, זענען יענע געגנטן צוריקגעגעבן געווארן צו עסטרייך. ...

... אין סקאַלע זענען אויך געווען גרויסע קרעלן־סוחרים ווי ר׳ יונה וועלוווול שרענצל און זיין זון ר׳ שיקעלע שרענצל. זיי זענען געווען גרויסע תלמידי חכמים און הייסע טשארטקאווער חסידים. ר׳ יונה וועלוווול פלעגט אליין פארן קיין איטאליע־אנגעטאן אין דער שווארצער קאפאטע און חסידישן, סאמעטענעם קאפעליוש־איינצוקויפן די קרעלן, וואס פלעגן דערנאך אריבערגעשמוגלט ווערן קיץ רוסלאנד. ...

אין אנהויב פון צוואנציקסטן יארהונדערט האט זיך אנגעהויבן צו אנטוויקלען אן עקספארט פון הילזנפרוכטן, קליי־זאמען און מעל־זאמען אין סקאלע. בעיקר זענען די זאמען געקומען פון רוסלאנד, וואס איז געווען זייזנר רי 7 אין פאסאלעס, ארבעס, קאניטשינע און סימניע (זאמען). די סחורות האט מען עקספארטירט כמעט אין אלע אייראפעישע לענדער ווי דייטשלאנד, איטאליע, שווייץ, פראנקרייך, ענגלאנד און שפאניע. דער סקאלער עקספארט פון די סחורות האט געגרייכט ביז אמעריקע און אפילו ביז קובא און פארטא־ריקא. די סקאלער עקספארטערן זענען געווען די איינציקע אין מזרח־גאליציע, וועלכע האבן דעם האנדל פון די דערמאנטע ארטיקלען אויסגעברייטערט ביז אמעריקע און קובא. די הויפט־עקספארטערן זענען געווען: ישראל זיידמאן מיט זיינע שותפים יוסף וויינטרויב, זיין איידעם אליעזר שענבערג און אפרים קלינגער; שלום הערמעלע בשותפות מיט בן ציון פידערער. אלע דערמאנטע פאבריקאנטן, פראדוצענטן, אימפארטערן און עקספארטערן, זענען געווען חסידישע אידן מיט לאנגע שווארצע קאפאטע ס און סאמעטענע קאפעליושן, שבת אטלעסענע בעקעשעס, שטריימלעך און ראזיוואולקעס (זיידענע איבערציערס אן קנעפ.) ...

... פון אט דער אוקראינע האבן יידן גענוג געליטן ; אבער אזוי ווי יידן האבן געדארפט פרנסה און עס איז געווען א מאנגל אין נאפט אין רוסלאנד אץ אויך אין גאליציע , האבן יידן אנגעהויבן האנדלען מיט נאפט . מ׳האט געמאכט שותפות מיט גויים אוקראינער ווייל מ׳האט געדארפט פאק ברענגען דעם נאפט ...

... אין עסטרייך האט נישט אויסגעפעלט דער ארטיקל, עס זענען געווען פיינע קוואליטעט ן וואס מען האט אויפן ארט אויך פארקויפט, נאר עס פלעגן זיין שמאטע־פאפירלעך, וואס אין עסטרייך האט זי קיינער נישט געוואלט אנקוקן, זענען זי געליגן יארן לאנג ביי די קרעמערס א ץ זענען פאר דער צייט פארשימלט א ץ צונויפגעקלעפט געווארן. אין רוסלאנד איז תמיד געווען א מאנג ל אין ציגארעטן־פאפירלעך. אז עס האט זיך געעפנט די גרענעץ, האט מען צונ דפגעזוכט ציגארעטן־פאפירלעך פון אלע פינ ו ת העולם. א ץ אז די פאפירלעך זענען דורכגעגאנגע ן עטליכע הענט און יעדער האט גענומען א געודס ן פראצענט ריווח, האט מען די דאזיקע סחורה לסוף א ץ רוסלאנד ארויסגעווארפן.

אין סקאלה איז נאך דעמאלט די באן־סטאנציע נישט געווען פארריבט, האט מען די ציסטערנע געפירט נאר ביז טערעזין; קיץ טערעזין זענען געקומען רוסישע יידן מיט פעסער און זיי האבן צוגענומען דעם נאפט קיין רוסלאנד. ביים נאפט האט מען פארדינט א שיעור געלט; נאך דעם ווי דער נאפט־מסחר האט זיך געענדיקט, האבן די סוחרים געהאט אזוי פיל געלט, אז זיי האבן עס נישט געקענט איבערציילן. אבער די געלטער האבן צום סוף פארלארן זייער ווערט. א קליינעם טייל פון דעם געלט האט מען נאך געראטעוועט. ...

דאס דארף בארקי־וויעלקי האבן זיי אויסגעקליבן דערפאר, ווייל דארט איז געווען א באן פארבינדונגס־פונקט. עס איז געווען גינסטיק פון דארט צו לייגן באן־רעלסן פאר א דירעקטע ליניע קיין רוסלאנד, כדי צו פארבעסערן די פארבינדונג מיטן פראנט. און אט די ליניע האט געדארפט געשאפן ווערן מיט די הענט פון יידישע שקלאפן־ארבעטער. ...

דארט אין בארקי האט זיך ניסן אלינגע ר געטראפן מיט אנדערע יודנראט־מיטגלידער פון די ארומיקע שטעטלעך און איניינעם געזוכט א וועג צו באפרייען די מענטשן. עס טוט זיך אבער נישט אזוי שנעל ווי עס רעדט זיך. דערווייל זענען די מענטשן געטריבן געווארן יעדן טאג צו שווערער ארבעט. עס האט געהערשט א מוראדיקע קעלט, עסן האט מען כמעט גארנישט געגעבן, בעיק ר האט מען געארבעט אין איינשניט, ד.ה. עס איז געלייגט געווארן א באן־ליניע קיין רוסלאנד, ווי דערמאנט פריער. מען האט געמוזט האקן דעם שטיינערנעם, פארפרוירענעם שטח אונטער דער השגחה פון אויפזעערס. דער קלענסטער איבעררייס האט גורם געווען מוראדיקע קלעפ. נאד זעענדיק יעדע וואך היימישע פנימער, ווי אויך צוגאב שפייז, פארבייטנדיק די שמוציקע, צעריסענע קליידער און וועש אויף ריינע, האט דאס די אומגליקלעכע געגעבן פרישע כוחות אויסצוהאלטן און נייע האפענונגען אמאל פטור צו ווערן פון דעם פארשאלטענעם לאגער.

אין א דאנערשטיק, ענדע פעברואר 1942 זענען אנגעקומען פון ערגעץ א צאל לאסט־אויטאס מיט אונגארישע סאלדאטן אדף זייער וועג קיץ רוסלאנד. דער וועג צו דער בריק איז אבער געווען פארבלאזט מיט שניי און זיי האבן נישט געקענט דורכפארן. זיי האבן זיך געווענדעט צו דער געמיינדע נאך ארבעטער, כדי באלד ריין צו מאכן דעם וועג, און דער בירגערמייסטער, קאוואלישין, האט תיכף געפאדערט מענטשן פונם "יודנראט", באטאנענדיק, אז מ׳זאל די סאלדאטן נישט לאזן דארט לאנג ווארטן, ווייל עס קען ברענגען צרות. דער "ארדנונגס־דינסט" איז געשיקט געווארן צו ברענגען די נויטיקע מענטשן, ווייל וואס פריער די רשעים וועלן אוועקפארן, וועט זיין בעסער. נאר ס׳טוט זיך נישט ווי עס רעד זיך. כמעט אלע מענער, הערנדיק, אז עפעס רודערט זיך אין ...

בשנות מלחמת העולם הראשונה גורשו והוגלו התושבים היהודיים מהמקום. אנחנו עברנו לרוסיה. אבא הוגלה לסיביר. על אף הנסיבות והתנאים הקשים, שמר על קור רוחו, להיפך: הוא היה לדוגמה ולמופת לאחרים בגולת־סיביר. הוא שמר על טוהר מידותיו ועל גאוותו היהודית עד לשיחרורו, שבא בעקבות ה״סבובודה", המהפכה. עם עליית הבולשיביקים לשלטון, החליט ...

... דער סאדאגורער רבי, ר׳ אברהם יעקב האט אמאל דערציילט וועגן זיין פאטער דעם ריזשינער צדיק ר׳ ישראל אזא מעשה. דער ריזשינער האט זיך אמאל אויפגעהאלטן א שטיקל צייט אין סקאלע, נאכדעם ווי ער איז אנטלאפן פון רוסלאנד, נאך א מסירה אויף אים. ...

... פארוואס די עליה, דאס אדפרופעכץ, איז פארגעקומען אין סקאלע איז די מעשה אזא: דער ריזשינעד דבי איז געהאט אנטלאפן פץ רוסלאנד איבער א מסירה אויף אים, אז ער זיצט אוף א גאלדענער שטול אץ פירט זיך ווי א יידישער קייסער, אץ אז ער איז מזלזל אין צאר, אץ נאך אנדערע באשולדיגונגען. אריבערגעקומען בשלום פץ רוסלאנד קיין עסטרייך, האט דער ריזשינער א שטיקל צייט זיך אויפגעהאלטן אץ סקאלע. די משפחה איז נאך געווען אץ קעשינעוו, באסאראביע.

... אבע ר ר׳ שלמ ה אהרץ, א מלמד, א כעסן, ווא ס הא ט געשטאמ ט פ ץ רוסלאנד, אי ז כל ל ניש ט געווע ן איבערצייג ט אי ן נצחו ן פו ן יאפאן. פארקערט: ע ר הא ט פארזיכערט, א ז ד י קאזאק ן מי ט ד י שאשקע ס(שווערדן) וועל ן צעשאטקעווע ן ד י יאפאנטשיקע ס וו י א קרויט, וועל ן צעמערשט ן זייער ע ביינע ר או ן זי י פארוואפ ן מי ט ד י קוטשמעס. ...