New York

... הועד למען ספר הזכרון ניו־יורק־תל־אביב תשל״ח

... ן ער געדאנק צו פאראייביקן דעם אנדענק פון סקאלער יידישן ישוב אץ צו דערציילן די קומענדיקע דורות וועגן זיינ פראכטפולן אמאל און טראגישן. אונטערגאנג, איז שוין אויפגעקומען אין די 950־ער יארן, נאכדעם ווי די עטליכע צענדליק לעבן־געבליבענע סקאלער יידן, האבן זיך דערשלאגן צו א מקום־מנוחה, ווער אין מדינת ישראל און ווער אין אמעריקע. אבער ערשט דעם 19טן נאוועמבער 960ו, ביי דער יערלעכער יזכור־פארזאמלונג נאך די סקאלער קדועזים אין ניו־יארק, איז פארמע ל אנגענומען געוואוץ א באשלוס צוצוגרייטן און ארויסצוגעבן א סקאלער יזכור־בוך. כמעט אין דער זעלבער צייט האט דער "ארגון יוצאי סקאלה" אין ישראל אנגענומען אן ענלעכן באשלוס. א ישראל־ אמעריקאנער "יזכור־בוך קאמיטעט" איז געגרינדעט געווארן און א קול־קורא איז ארויסגעלאזט געווארן צו אלע אונזערע בני־עיר צו באטייליקן זיך אין דער אונטערנעמונג דורך אפגעבן עדות־שאפטן, דורך שרייבן זכרונות און דורך זאמלעען בילדער און דאקומענטן, ווי אויך די נויטיקע מאטעריעלע מיטלען פאר דעם צוועק. ...

... גורלם של המגורשים נחרץ כאשר הגרמנים נטלו מידי ההונגרים את השלטון בכל האזור. הם ציוו על כשלושת אלפים מיהודי הונגריה, שהוחזקו באורינין, להתרכז בשדה באמתלה שיוחזרו לבתיהם. הם חוסלו, רובם ככולם, במטחי מכונות יריה ורק מעטים הצליחו להמלט מהטבח. שלושה נערים מהניצולים הגיעו לסקאלה וסיפרו על הרצח הנורא שבוצע,כידוע,על ידי אחת מיחידות הרוצחים, ה״איינזאצגרופפן״ הידועות לשמצה ולדראון עולם. הנערים נשארו זמן מה בסקאלה ובגבור הסכנה, עם התקרבות השואה השיג בשבילם ה״יודנראט״ תעודות-מעבר לגבול ההונגרי בהתאם לרצונם. הם קיוו להציל חייהם בסביבה המוכרת להם ושלא היתה נתונה לשלטון הנאצי הישיר. ואמנם נצלו שלושתם: צבי זליקוביץ הוא חבר במושב נורדיה שליד נתניה, יעקב כץ מתגורר בעכו והשלישי חי בניו־יורק . ...

... זיידע שיצער (אויסגעביטן אין סטופקי דורב ן זון טאדרעס (טאני) אויגוסט 1942, אומגעקומען אין בארשטשעוו) טאדריס (טאני) שיצער, אומגעקומען אין סטופקי אברהם טראסאוואצקי, אין בארקי פון יוני 1942 (באפרייט אין סעפטעמבער, דערנאך אנטלאפן פון יאנאווער לאגער, היינט אין ניו־יארק) ...

... פישל פיש, סטופקי(אויסגעקויפט 1942, געשטארבן אין ניו־יארק) ...

... האב גלייך אנגעהויבן ארבעטן ביי דער באן און אויו אדום געבליבן אין סקאלע. איך האב ביי דער באן געארבעט בלויז א קורצע צייט, ווייל כ׳בין אריבערגעפירט געווארן אין וואיענקאמאט ד.ה. די מיליטערישע קאמענדאטור, וואס איר הויפט־אויפגאבע איז געווען צוצושטעלן אלע מענער פון 18 ביז 50 יאר אלט צום מיליטער־דינסט, פארשטייט זיך נאך א פיזישער אונטערזוכונג. איך האב דארט געהאט א פאראנטווארטלעכען ארבעט און געקענט טאן פארשידענע זאכן. לכתחילה, איידער איך בין דארטן אנגעקומען צו ארבעטן, זענען עטליכע יידן געשיקט געווארן צום מיליטער: לייביש מאזנער, וואס איז דערגאנגען ביז הוסיאטין, דערנאך זיך איינגעארדנט אין טארנאפאל (געשטארבן אין קאנאדע 1969) שלום עפשטיין, וואס איז נאך אייניקע חדשים מיליטער־דינסט באפרייט געווארן, (איצט אין ניו־יארק) מענדל רינגעל(היינט אין ישראל) משה דונאיער(איצט אין מיאמי) און אברהם פייערבערג(נפטר געווארן אין אמעריקע).

אין פארלויף פון די פינף יאר, פון 1965 ביז 1970 בין איך, און אנדערע סקאלער, מערערע מאל גערופן געווארן אין דייטשן קאנסולאט אין ניו־ יארק, פילאדעלפיע און מאנטרעאל, און עס זענען ביי אונז אלע אפגענומען געווארן גענויע עדותשאפטן. איך בין זייער פינקטלעך אויסגעהערט געווארן און מיין דערקלערונג איז פארגליכן געווארן מיט דער צייגנשאפט פון אנדערע עדות, ווי אויך מיט די פערזענלעך־אנגעגעבענע פרטים, וואס האבן זיך געפונען אין די הענט פון די מערב־דייטשע „ווידערגוטמאכונג“ אינסטאנצן. עס זענען מיד אויך געוויזן געווארן פארשידענע בילדער פון סקאלע און פון די מערדער, וואס זענען געפונען געווארן ביים אנגעקלאגטן גופא, ווי אויך ביי אנדערע דייטשן פון סקאלער „גרענצשוץ“, וואס זענען גערופן געווארן אלס עדות. ...

... פון די אלע וואס האבן זיך באטייליקט אין די פארשטעלונגען זענען היינט דא בלויז צוויי: מ.א. טענענבלאט אין ישראל און איך, י. הערצאג אין ניו־ יארק. איידער איך בין אוועקגעפארן קיץ אמעריקע האב איך זיך באטייליקט נאך אין איין פיעסע אין אונדזער "טעאטער" אין סקאלע, אץ "די פאמיליע צבי" פון דוד פינסקי.

... די און די פאלגנדע דערציילונג פון פראדל שטאק זיינען איבערגעדרוקט פון איר בוך "געזאמלטע ערציילונגען" וואס איז ארויס אין פארלאג ״נייצייט״ ניו־יארק אין 1919. ביידע דערציילונגען זיינען כאראקטעריסטישע אפשפיגלונגען פון דעם סקאלער לעבנס־שטייגער פון פאר דער ערסטער וועלט־מלחמה און זיינען אויטענטישע ביישפילן פון דער יידישער שפראך ווי זי איז גערעדט געווארן און סקאלע. ...

... * א קאפיטל פון דעם מחבר׳ס בוך ״מיין רייזע איבער גאליציע״, ניו־יארק 1957. ...

דארוי ף הא ט דע ר רעליף־קאמיטע ט דא־הי , זי ך געווענדע ט צו ם ״דזשאינט ״ אי ן ני ו יארק , או ן געגעב ן אי ם 500 דאלא ר פא ר דע ם צוועק . דע ר ״דזשאינט ״ פו ן זיי ן זיי ט הא ט אוי ך געגעב ן 500 דאלאר . באזונדער ס האב ן מי ד בייגעשטייער ט 800 דאלא ר צו ם בויע ן דא ס ניי ע בא ד אי ן סקאלע . כאט ש מי ר האב ן צוגעזאג ט צ ו העלפ ן מי ט מער , אוי ב ע ס ווע ט נייטי ק זיין , האב ן זי י דארט ן מע ר ניש ט געבעטן . פא ר דע ר גמיל ת חסדים־קאס ע האב ן מי ר צווי י מא ל געשיק ט צ ו נא ך צווי י הונדער ט דאלאר . מי ר האב ן אוי ך געשיק ט עטלעכ ע ביישטייערונגע ן פאר׳ ן אויפבו י פו ן דע ם "בי ת עם " אי ן סקאלע . ...

... צוריקגעקומען קיין ניו יארק בין איך אין א געדריקטער שטימונג,