Nehemiah Stak

... רויערדיקן בליק. מער האב איך אים שוין נישט געזען. צומארגנס, ווען דער סקאלער פויער, וועמען איך האב געשיקט ארויסצושמוגלע מיין פאטער פון געטא, איז אנגעקומען קיין בארשטשעוו, איז ראם געטא שוין געווען ארומגערינגלט פון דייטשע און אוקראינישע רוצחים און די אזוי גערופענע "שבועות אקציע" איז שוין געווען אין פולן גאנג. דאס איז געווען צוויי טעג אין חודש סיון תש״ג. פון יענעם טאג און אין משך פון א גאנצער וואך זענען אויפ׳ן בארשטשעווער בית עולם אויפגעזאמלט און דערשאסן געווארן הונדערטער און טויזנטער יידן פון סקאלע, בארשטשעוו, מילניצע, אזיעראן, קאראליווקע און פון ארומיקע דערפער. די "אקציע" האט אנגעהאלטן איבער א וואך צייט מיט קורצע הפסקות פון עטליכע שעה יעדן טאג. בעת איינער פון די הפסקות האב איך צוזאמען מיט מיין קוזין, נחמיה שטאק (וואס איז דאמאלט אויך אנטלאפן פון בארשטשעוו קיין סקאלע צוזאמען מיט זיין שוועסטער מלכה) זיך צוריק אריינגעשמוגלט אין בארשטשעווער געטא. מיר האבן זיך עפעס נישט געקענט גלויבן, אז אונדזערע באליבטע עלטערן און שוועסטער (מיין פאטער ר׳ שלמה וויידענפעלד, זיין מוטער איטע שטאק און צוויי שוועסטער שרה און רישע) וועמען מיר האבן ערשט מיט עטליכע טעג צוריק איבערגעלאזט אין געטא, זענען שוין מער נישטא. דער ליידיקער און אפענער בונקער, אין וועלכן זיי האבן זיך געפרואווט אויסבאהאלטן פאר די גרויזאמע מערדער, די אויסגערויבטע שטיבער, באדעקט מיט עיפוש און פעדערן פון בעטגעוואנט, האבן באשטעטיקט אונדזער גרויס אומגליק. צעבראכענע און רעזיגנירטע פון לעבן זענען מיר ביידע צוריקגעפארן קיין סקאלע און נאר דורך א נס האט מען אונז דעמאלט

א קליין הייפעלע דערשלאגענע יתומים זענען מיר געווען. איינצענע שרידים פון פארטיליקטע משפחות: איך דער יינגסטער ־ 17 יאר אלט; מיינע שוועסטער־קינדער נחמיה שטאק ־ 20 יאר אלט און מלכה שטאק ־ 9 ויאר אלט: דארע פייערשטיין(דעם זייגערמאכער'ס טאכטער) ־ 28 יאר אלט און די ברידער שווארצבאך(די סיקעריניצער) זיוניע ־ 20 יאר אלט און מאירציע ־ 19 יאר אלט. מיר זענען געשטאנען פאר דער אפענער טיר פון אונדזער הויז און שטום ארויסגעקוקט אין דער נאכט אריץ. א שווערער אומעט האט געדריקט אויף אונדזערע צעווייטאגטע געמיטער און א צאן האט געקלאפט אין א צאן. די נאכט איז געווען א לויטערע און אויסגעשטערנטע. די טויטע יידישע גאסן און ליידיקע הייזער מיט צעפראלטע טירן און ארויסשטארצנדיקע, צעבראכענע שויבן, האבן אנגעווארפן א פחד. פון די ארומיקע גארטנס און פעלדער האט זיך געטראגן א פרישער ריח פון געשניטענע גראזן און פון אויפגייענדיקער תבואה. מיט פארטרוקנטע, פארשמאכטע גומענס און פארהאלטענע אטעמס האבן מיר זיך צוגעהערט צו די באשטיוולטע טריט פון די דייטשע און אוקראינישע נאכט־ פאטרולן און צו דעם האסטיקן קלאפן פון אונדזערע אייגענע הערצער.

פלוצלונג האב איך דערהערט ווי עמיצער רופט מיך מיט א פארשטיקטער שטים און האב דערפילט אויף מיינע אקסלען די אויסגעשטרעקטע האנט פון נחמיה שטאק. ער האט מיך ארויפגעשלעפט בארג־ארויף, מיך א באפ געטאן אונטער דער האנט און גענומען לויפן מיט מיר אוועק פון די בילנדיקע הינטן און די פויערישע הייזער. וואס מער מיר האבן זיך דערווייטער ט פון דאנען און געשפאנט דורך די אפענע פעלדער, אלץ שארפער און גרעסער זענען אויסגעוואקסן פאר אונדזערע אויגן די שווארצע קאנטורן פון וואלד. ביינאכט, פון דערווייטנס, האט דער וואלד אויסגעזען ווי א גרויזאמע, פרע־היסטארישע חיה, וואס ווארפט אן אנגסט אויף יעדן, וואס דערנענטערט זיך צו איר. אבער דער פחד וואס האט אונדז געטריבן צום וואלד איז געווען פיל גרעסער און ממשות׳דיקער פון די שאטנדיקע זעאונגען. ווי גיך מיר האבן געשטעלט דעם ערשטן טראט אין וואלד און זיך צוגעוואוינט צו דער אינעווייניקסטער פינצטערניש, זענען מיר, אויסגעמאטערטע פון געיעג און פון שרעק, אוועקגעפאלן אויפן הארטן, פייכטן באדן און צוגעטוליעט איינער צום אנדערן, זענען מיר צווישן בוימער און קוסטעס אנדרימלט געווארן.

... ון די בונקערס. אונדזער גרופע האט געהאט צוויי בונקערס: איינעם אין א שוץ־גרוב פון דער ערשטער וועלט־מלחמה און א צווייטן עטלעכע הונדערט מעטער ווייטער אין א געדיכטן וועלדל פון יונגע סאסנע ביימער. מיט מיד אין ערשטן בונקער זענען געווען מלכה שטאק, יוסף בלוטשטיין מיט זיין פדוי, שרה און זייער 4־יעריק מיידעלע, און חיים גאטעספעלד מיט זיין פדוי בלימע און זייער צוויי און א האלב יעריק מיידעלע ביילע. ווי די קינדער וואלטן באנומען די גרויסע סכנה, האבן זיי זיך די גאנצע צייט פארהאלטן שטיל און זענען כמעט דעם גאנצן טאג געשלאפן. אין צווייטן בונקער האבן זיך אויסבאהאלטן און זענען דעמאלט ניצול געווארן אברהם און שרה פרענקעל, פרידא פרענקעל און אירע טעכטער ריטא און מירא, משה דונאיער, די פדוי שרענצעל מיט איר טעכטערל און נחמיה שטאק. אחוץ אין די בונקערס זענען דעמאלט פון אונדזער גרופע אויך, עלפינס, ניצול געווארן פיניע פרענקעל און יבל״א ריווע שווארצבאך מיט אירע קינדער סוזיע, דוד, און א זויגלינג. אנדערע, וואס האבן נישט באוויזן אריינצולויפן אין די בונקערס, זענען דורך די דייטשן דערשאסן געווארן. ס׳האט געדויערט עטליכע טעג נאך דעם פאגראם ביז מיד האבן אין די געדיכטענישן פון וואלד געפונען אונדזערע הרוגים און זיי מקבר געווען צווישן יונגע סאסנעס. קודם האבן מיד געפונען די קערפערס פון שלמה בלוטשטיין(באקאנט מיטן צונאמען אדמע קאפעלער) און מוניע שרענצעל. דעם צווייטן טאג ראש השנה, נאכגייענדיק דעם ריח פון טויטע קערפערס האבן מיד געפונען הינטער א סאסנע־בוים די קערפערס פון יוליק פרענקעל און פון דער ו 1

... פלוצים, ווען נחמיה שטאק רוקט ארויס דעם קאפ פון בונקער,

אין די אלטע בונקערס נעבן די "מאזורן", אין וועלכע מיר האבן זיך צייטווייליק באהאלטן נאכן אנטלויפן פון די סאסנעס, האבן מיר אבער לאנג נישט געקענט בלייבן. ערשטנס, ווייל זיי זענען געווען קליין און טיילווייז איינגעפאלן. צווייטנס, ווייל זיי זענען געווען צו נאענט צו די "מאזורן" און האבן זיך געפונען צווישן שיטערע הראבינע בוימער, נאקעטע אין ווינטער: און דריטנס, האבן מיר פארדעכטיקט, אז די בונקערס זענען שוין דורך עמיצן אנטדעקט געווארן. מיר האבן דעריבער באשלאסן נאר צייטווייליק צו פארבלייבן אין די בונקערס און זוכן אינצווישן א פאסיקן פלאץ אויף צו בויען נייע. די דאזיקע אויפגאבע האבן גענומען אויף זיך חיים גאטעספעלד, פיני פרענקעל, יוסף בלוטשטיין און יבדל ו לחיים נחמיה שטאק און די ברידער שטאכל־שמואל און מוניע. נאך שעה׳ן וואנדערן אין וואלד אין די נעכט, האבן זיי געפונען א פאסיקן פלאץ טיף אין וואלד און האבן זיך אינמיטן ווינטער גענומען בויען נייע בונקערס. באקאנטע פויערים פון די "מאזורן" האבן אונדז אויסגעבארגט העק, biges און ריסקאלעס און אזוי אין משך פון א וואך צייט האבן די אויבן־דערמאנטע מענער מיט איבערמענטשלעכע כוחות דערגרייכט דאס אוממעגלעכע. אין די פינצטערע נעכט אין וואלד, אין גרויסע פרעסת און שניי־שטורעמס, אן א ביסל ווארעמס, פארשמאכט און פארפרוירענע, האבן זיי געהאקט די ביימער, געגראבן די פארפרויערנע ערד און ממש מיט די לעצטע כוחות אויפגעבויט נייע אונטערערדישע באהעלטענישן. ס׳איז אוממעגלעך זיך איצט פארצושטעלן און צו שילדערן די איבערמענטשלעכע אנשטרענגונגען און דעם אויסדויער פון אונדזערע בונקער־בויער יענעם ווינטער אין וואלד. ווען זיי פלעגן אין די גרויע ווינטערדיקע פרימאגנס צוריקקומען פון א גאנצער נאכט ארבעט מיט פראסט־באדעקטע ,

איין פרימארגן האבן מיר דערהערט נידעריק איבערן וואלד, פליען אן עראפלאן. פארזיכטיק האבן עטליכע פון אונדז ארויסגעשטעקט די קעפ פון די בונקערס און אנשטרענגענדיק די אומן צום הימל, האבן מיד, צווישן די נאקעטע שפיצן ביימער, דערזען אויפן פלמל פון פארבייפליענדיקן עראפלאן, דעם רויטן, סאוויעט־רוסישן שטערן. דער קאפ האט זיך אנגעהויבן דרייען און דאס הארץ האט האסטיק געקלאפט. איז דאס מעגלעך, אז מיר זענען שוין באפרייט? איז דאס טאקע די ווירקלעכקייט, אדער בלויז א חלום? מיד זענען אלע געווען צעחושט, ווי פארשיכורט, און נישט געוואוט וואט צו טאן און וואט צו זאגן איינער צום צווייטן. דעם גאנצן טאג זענען מיד אבער געבליבן אין די בונקערט אץ ערשט ביינאכט, האבן זיך צוויי פון אונדז, חיים גאטעטפעלד און יבל״א נחמיה שטאק, ארויסגעלאזט אין דער ריכטונג פון די "מאזורן". נאך א קורצער צייט זענען זיי צוריקגעקומען מיט דער בשורה אז טאודעט־רוטיש מיליטער איז שוין אין שטאט. יענע נאכט אין בונקער איז קיינער נישט געשלאפן. מיר האבן די גאנצע נאכט געוויינט, גערעדט און געטראכט.

... ק זיך אויפן הויפט־גאס אין דער ריכטונג פון דער אלטער שטאט. נישט פארלירנדיק קיץ איבעריקע מינוט זענען מיד ביידע געלאפן. קומענדיק ביז דעם בית המדרש האט זיך חיים גאטעספעלד א פארמאטערטער אוועקגעזעצט אויפ׳ן צעמענט ביים בית המדרש, און ער האט ווייטער נישט געקענט גיץ. איך האב געוואלט אים העלפן אדפשטיין, האט ער נאד געזאגט: גיי ראטעווע דיך, מיד וועט שוץ גארנישט העלפן(ער איז טאקע דעמאלט דערשאסן געווארן). איך בין געלאפן צו דער שול; פון דארט צוזאמען מיט רוסישע סאלדאטן, וואס זענען ארויס פון דער שטאט, און זיך צוריק געצויגן. אויפן וועג איז מיר נאך געלונגען מיטצונעמען דעם נישט לאנג פארשטארבענעם פישל פיש. דער ערשטער אפשטעל איז געווען לאסיאטש, 2 ו קילאמעטע ר פון סקאלע. דארט האב איך געטראפן די משפחה העשעלעס און נחמיה שטאק. דארט בין איך אויך געוואויר געווארן דאס גרויסע אומגליק וואס האט געטראפן מיין אנקל דוד טאבאק. ער איז געווען פון די געציילטע, וועמען עס איז געלונגען זיך צו ראטעווען מיט זיין משפחה (א פרוי און צוויי קליינע מיידעלעך). אנטלויפנדיק מיט א רוסישן לאסט־אויטא, איז דאס יינגערע מיידעלע דערשאסן געווארן ביי דער מוטער אויף די הענט. אזוי איז צוגעקומען נאך א קרבן שוץ נאך דער באפרייאונג... אזוי צעווייטאגטע איז מען ווייטער געלאפן. צוערשט צופוס און שפעטער האט מען זיך איינגעבעט ביי רוסישע אפיצערן וואס האבן אונדז מיטגענומען און געבראכט קיץ קאפיטשיניץ. אנגעקומען קיין קאפיטשיניץ האבן מיר זיך דערפרעגט צו אידן(די עטליכע אידן האבן זיך אויפגעהאלטן ביים דענטיסט יוסף טייג). ווען מיר האבן זיי איבערגעגעבן אלע נייעס, האבן זיי זיך פץ אונדז אויסגעלאכט. עס האט זיך אבער שפעטער ארויסגעוויזן אז מיר זענען געווען

אין יאר 1965 האב איך געלייענט א מעלדונג אין "פארווערטס" פון יידישן וועלט קאנגרעס. אין דער מעלדונג איז געזאָגט געווארן אז אן אונטערזוכונג ווערט געפירט וועגן די נאצי־פארברעכנס אין טשארטקאו און דער סביבה און אז עדות ווערן געזוכט פאר דעם צוועק. די געזוכטע עדות, אויסער מיר, זענען געווען: נחמיה שטאק, מאיר בלוטשטיין, (איצט אין מאנטרעאל) און אנדערע. ...

... טרעפנדיק דארט, אחוץ די שוין אויבן־דערמאנטע נחמיה שטאק און מאיר בלוטשטיין, די אומגליקלעכע מוטער פון דערשאסענעם חנה שווארצבאך־ ריווע שווארצבאך. זי איז געקומען באגלייט פון איר טאכטער סוזי קארפפען, כדי עדות־צו־זאגן קעגן מערדער פון איר זון. איר איבערגעגעבן פארן געריכט די פרטים פון מארד איז געווען א פיינלעכער און האט געמאכט א רושם אויפן געריכט.

... 1 . נחמי ה שטא ק ...