Bund

אויף דער ארבעטעריגאס איז פאָרנעקומען א שוװוערער קאָנקורענץ-קאַמף צווישן , בונד" און די קאָמוניסטן. אויך די לינקע פּועלי ציון האָבן געהאָט אין לאָרזש א גוט אויסגעבויטע אָרגאניזאציע. די רעכטע פּועלִי ציון זענען געווען שװואַך. געווען אויך א גרופּע אומאָפּהענגיקע און א קליינע גרופּע אַנאַרכיסטן. ...

... די אֶרגאניזירטע יידישע געזעלשאַפטלעכקײיט האָט געשטעלט אין דינסט פאַר די דאָזיקע מענטשן א ריי אינסטיטו- ציעס. די ציוניסטישע באוועגונג האָט אלעמען אריינגענומען אין די קיבוצים, פון װאַנען די אומלעגאַלע ,בריחה" האָט ארויסנעפירט א טייל יידן פון פּױלן. סיי די ציוניסטן, סיי דער ,בונד" האָבן באַזאָרגט זייערע סימפּאַטיקער מיט צייטווייליקע וווינונגען, נעעפנט קיכן, נאַכטלעגער-היימען, די ציוניסטישע אָרגאַניזאַציעס, דורך דער ,בריחה" האָבן געהאָלפן די מענטשן, אויב זיי זענען שוין גרייט געווען, צו מאַכן ווייטער זייער רייזע.

... פאדמערט פילפאַכיק. א מיילשטיין אין אָט דעם קולטורוווקס ביי יידן און יידישקייט אין לאָדזש איז --- לדוגמא --- די קאָלאָ- סאַלע ביבליאָטעקן א"נ פון בראָניסלאַוו גראָסער אונטער דער השפּעה פון די בונדישע אינסטיטוציעס און א"נ פון בער באָראָכאָוו אונטער דער פירונג פון די לינקע פּועלי ציון. ערשט װוּ זענען די ביבליאָטעקן פון די ציוניסטישע און סאַציאליס- טיש-ציוניסטישע אַרגאניזאציעס, וועלכע האָבן צו גלייך מיטן , בונד" און פּוע"צ געהאַט גרויסע יוגנט-אָרגאניזאציעס וי אויך הכשרה-פּונקטן פאר די ציוניסטיש-אידעאַליסטישע יוגנטלעכע, וועלכע האָבן זיך אַקטיוו געגרייט צו עליה קיין ארץיישראל,

געוווינט דערצו האָט אלע מאָל דער בונדישער ראַטמאַן אפרים לאָזער זעלמאַנאָװיטש פּראָטעסטירט, באשר מ'באַדאַרף נישט אין דער קהילה מאַכן קיין ציוניסטישע פּאָליטיק, די קהילה געהערט צו דעם נאַנצן כ9, אויך צו.. נישט זעלטן האָבן אויף דעם באָדן זיך פונאַנדערגעפלאַקערט די ליירנשאַפטן און ...

... -- מיט דער טראדיציאָ- נעלער גייסטיקייט. מ'האָט געעפנט בתי תפילה, נגעשאַפן תלמוד תורהס, חדרים, וועלטלעכע יידישע שולן, יידישע ביבליאָטעקן און עס האָבן זיך גענומען אויסווירקן די באַזונדערע יידישע פּאָליטישע באַוענונגען. ס'האָט שטאַרק אויפנעלעבט די חלו- צישע באַועגונג, יידישע יוגנטלעכע פון וייטע שטעטלעך זענען געקומען קיין לאָדזש, אריינגעטרעטן אין הכשרה-גרופּעס מיטן צי? צו דערגרייכן להבא די ברענעס פון ארץ-ישראל. מ'האָט זיך נישט אָפּנעשטעלט פאר קיין שום ארבעט, מ'האָט געטאָן ביי וועמען עס איז אין דער הויזווירטשאפט, געלערנט זיך מלאכהס און מ'האָט זיך צוגעוווינט צו דיסציפּלין אין דער אַרבעט און צונעלייגט קאָפּ צו אידעאָלאָנישער אויפקלערונג. פון דער אנדערער זייט האָט גענאָסן פון גרויסער פּאָפּולערקייט דער , בונד" און זיין צד שכנגד --- די ציוניסטיש-סאַציאליס- טישע באַוועגונגען, די פּועלי ציון לינקע און רעכטע. אין די מאַסן אין קלאָר געקומען צום אויסדרוק דער אַנטאַגאַניזם צווישן אָט די פּארטייען. בפרט אין זייער קולטור-בוי אויפן אָרט, האָט דער , בונד" געשאַפן א מעדעם-שו?ל -- האָט די לינקע פּועלי ציון געעפנט א באָראָכאָוודשול. האָט דער , בונר" פאַרליינט א גרויסע ביבליאָטעק אויפן נאָמען פוֹן בראָניסלאַװ גראָסער, איז דער צד שכנגד נישט נעבליבן הינטערשטעליק אין דעם פּרט. אויך ער האָט געעפנט א גרויסע ביבליאָטעק, און ביידע ביבליאָטעקן האָבן אגב געהאָט א גרויסע לייענער- שאַפט. פּאַראַלעל? מיט די אויטענטיש פּראַלעטאַרישע פּאר- טייען האָבן מיט דער צייט אויך זיך אױיסנגעפּיקט ארבעטער-

... ע יוגנט-אָרנאַניזאַציעס -- ציוניסטישע וי נישט ציוניס- טישע. עס האָט עקזיסטירט דער ,השומר הצעיר" -- שוין פון יאָר 1916. דאָס איז געווען נישט נאָר די עלטסטע אֶרגאַ- ניזאַציע, נאָר אידייאיש אַ שטאַרק פאַרפעסטיקטע אָרגאַניזאַ- ציע, וועלכע איז מיט דער צייט געװאָרן דער רוקן-ביין פון דער חלוצישער באַוענוננ. ‏ עס האָט עקזיסטירט די אָרגאַניזאַציע ,גורדוניה", אויך אַ חלוצישע יוננט-באַווענונג, נעשטיצט אויף דער , התאחדות". אָנפּירער פון דער גרופּע איז געווען, צוישן אַנדערע, דער שפּעטער באַקאַנטער מפּא"י-טוער פּנחס לבן, װאָס האָט נאָך דאַן געהייסן פּנחס לוביאַניקער. נעווען יוגנט- באַװוענונגען ביי די פּועלי-ציון: רעכטע , פרייהייט"; לינקע -- ,יוגנט". עס האָט עקזיסטירט , השומר הדתי" פאַרבונדן מיט , מזרחי". דער , בונד" האָט געהאַט די יוגנט אָרגאַניזאַציע , צוקונפט", עס זענען געשאַפן געװאָרן פאַרשידענע חלוצים- פארבאַנדן. , החלוץ" --- װאָס האָט אַרומגענומען די לינקע גרופּירונגען (, השומר הצעיר", , פרייהייט", ,גורדוניה"), החלוץ הכלל-ציוני האָט אַרומנענומען די חלוצישע יוגנט פון דער אַלנעמיין-ציוניסטישער באַװענונג; החלוץ המזרחי -- פאַר דער רעליגיעזער יוגנט. ביי דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַ- ציע האָט עקזיסטירט דער חלוץ בעל-מלאכה, וועלכער האָט אַרומגענומען דער האַנטװערקער יוגנט, וועלכע האָט זיך גענרייט צו עליה.

... אין די דאָזיקע צייטן האָט אפילו די פּוילישע סאַציא- ליסטישע פּאַרטײ אויס מורא צו פאַרלירן איר פּאָפּולאַריטעט נישט געװואָלט גיין צו די שטאַטראַטן-װאַלן מיטן , בונד" און די , לינקע פּועלי ציון". דעמאָלט האָט דער שטאָט-ראָט אויפ- געהערט צו זיין אַ , רויטער", און ער איז נעװאָרן א נאַציאָ- נאַליסטיש-פּוילישער,. מען האָט אָפּנעשאַפט אַלע סובסידיעס פאַר יידישע אינסטיטוציעס צונעטיילט פון דער פריערדיקער שטאָט - פאַרװואַלטונג,. מען האָט אויך אָפּגעזאָנט פון דער אַרבעט די עטלעכע יידן, וועלכער דער פריערדיקער שטאָט-ראַט האָט באַשעפטיקט. ...

... אויך די פּאָליטיש-סאָציאַלע פאַרנאַנדערטײלונג איז געווען קלאָר; פון איין זייט זענען געווען די אַרבעטער-פּאַרטײיען (די אומלעגאַלע קאָמפּאַרטײ, ,בונד", , פּועלי-ציון?) און פון דער צווייטער זייט: די קליינבירגערלעכע ציוניסטישע גרופּן, פאָל- קיסטן און אָרטאָדאָקסיע.

ביי סיים-װאַלן, איז בלויז די ציוניסטישע אַרנאַניזאַציע (מיט דער אונטערשטיצונג פון אַנדערע ציוניסטישע גרופּי רונגען און מעסיקער אָרטאָדאָקסיע, װי די אַלעקסאַנדער חסי- דים) און די אגודה", געווען בכוח דורכצופירן דעפּוטאַטן. דער , בונד" איז נישט געווען בכוח דוכצופירן קיין דעפּוטאַט, כאָטש ביי שטאַטראַט-װאַלן און אויך ביי װאַלן אין די פּראָ- פעסיאַנעלע פאריינען האָט ער געהאַט גרויס דערפאָלק. אייניקע פאריינען זענען געווען באַהערשט פון , בונד", אַנדערע --- פון די לינקע פּועלי ציון,. דער קאַמפף פאר באַהערשן די סוחרים- און האַנטװערקער פאַריינען, איז געפירט געװאָרן צװישן די ציוניסטן, פאָלקיסטן און , אנודה". ...

דער , בונד" האָט נעהאָט אין לאָרזש אַ שטאַרקע אֶרנאַ- ניזאַציע. ‏ זיין געזעלשאַפטלעכע באַזע, װוי די באַזע פון די לינקע פּועלי ציון -- איז געװוען דער יידישער אַרבעטער- קלאָס, און דערפון נעמט זיך די קעגנערשאַפט, װאָס האָט געהערשט צווישן די פּאַרטײען. ...

... פון ,בונד" איז געוען ,יאַפ" (יידישע אַרבעטער פרוי) מיט ראָזע אייכנער אין דער שפּיץ, ...

דעם ערשטן לאָקאַל האָבן מיר באקומען ביי די לינקע פּועלי-ציון, זנערזשער 17, דאָרט האָבן מיר טאַקע אויסגענוצט אונדזער צוגעגרייטן , קליינקונסט-פּראָגראַם? פון רעציטאַציעס, געזאַנג, דעקלאַמאַציעס אוֹן קלענערע איינאַקטערס. פון די לינקע פּועלי-ציון האָבן מיר געװאַנדערט צו די רעכטע פּוֹעלי- ציון, פּיעטריקאָווער 89 (דאָרט האָבן מיר אויפגעפירט , דאָס גרויסע געווינס" פון שלום-עליכם). פון די רעכטע פּועליציון האָבן מִיר געװאַנדערט צום , בונד" (דאָרט אויפגעפירט לכבוד דוד איינהאָרנס 29 יאָריקע שרייבערישע טעטיקייט זיינע ...

... אזוי זענען אַנטשטאַנען 25 קבוצים מיט איבער 1000 מיטגלידער, אָנגעפירט דורך 10 פּארטייאישע, מייסטנס ציו- ניסטישע גרופּירונגען. אויך דער , בונד" און , פּועלי אמוני ישרא?" האָבן געהאט זייערע אַנראַר-פּונקטן,

שוין אין אָקטאָבער 1940 ארנאניזירט זיך די ,יידישע קולטור געזעלשאַפט" איניצירט דורך די טוער פון , בונד", ;אָרט", , נגעזעלשאַפט פריינד פון ייװאָ" און א גרופּע שרייבער און קינסטלער, זייער הויפּט-אױיפנאבע איז געװען צו פירן א קולטור-אַרכעט אויף יידיש, דורך גרינדן א , פאָלקס:אוני- ווערסיטעט", רעפערענטן-קרייזן, יידיש-קורסן פאר לערער און דערװואַקסענע, דראמקרייזן א. א. ...

... די ציוניסטן האָבן נגעלערנם העברעיש, פּאַלעסטינאַנראַ- פיע און נעשיכטע. עס זענען דורכגעפירט געװאָרן הערצל- ביאליק אַקאַדעמיעס און פייערונגען צום אָנדענק פון זשאַבאָ- טינסקין. ביים , בונד" האָט מען נעהאַלטן פאָרלעזונגען איבער יידישע און אלנעמיינע ליטעראטור, דורכגעפירט א פּרץ אַקאַ- דעמיע, א שלום-עליכם פייערוננ און דערמאַנט בונדישע יום-טובים. ...

די ערשטע גרויסע טעאטער-אימפּרעזע איז שוין פאָר- געקומען אין אָקטאָבער 1940 אין דעם גרויסן זאַל אויף קראַ- וויעצקא נאָס, א חוץ דער ,אַװאַנגאַרד"גרופּע האָבן אָנטייל- גענומען דער , הזמיר"-כאָר און דער פילהאַרמאָנישער אָרקעס- טער,. די דאָזיקע אימפּרעזע איז דורכן , בונד" פאַרװאַנדלט נעװאָרן אין א פּאָליטישער דעמאָנסטראציע און רומקאָווסקי --- אויפגערעגט צוליב דעם, האָט צייטוייליק פאַרבאָטן ויי- ...

... אין 1914 ברעכט אויס די ערשטע וועלט-מלחמה. כאָלאָ- דענקאָ פארט צוריק קיין קיעוו, און קומט ערשט צוריק מיט זיין משפּחה אין יאָר 1919. ער טרעט דאָ אריין אין דער בונדישער אָרגאַניזאַציע. א גוטער רעדנער און אָרגאַניזאַטאָר, װאַרפט ער זיך אריין אין אַקטיוון געזעלשאַפטלעכן לעבן. אין 0 ווערט ער נעוויילט װי אַ דעלענאַט אויפן קראָקעווער ...

... פּועלי ציון ימין 3 5 0 8 גורדוניה 2 : 0 , השומר הצעיר 1 6 40 4 רביזיוניסטים 6 : 530 ,4 מפלגת יהודית 1 , 40 : פּועלי ציון שמאל 1 ,4 40 " מזרחי 9 : 130 , בונד 1 : 00 4 פּועלי אמוני ישראל 1 , 30 0 ...

... הקיבוצים נבנו ע? בסיס מפלנתי והשתייכות מפלגתית ברורה. מהמפלגות הציוניות היו קיבוצי גורדוניה והשוה"צ, השומר הדתי, מזרחי ורביזיוניסטים וכו'. למרות השייכות המפלגתית לא נקראו הקיבוצים בשם מפלגתם, אלא סומנו באותיות האלפאביתה הלטינית. מלבדם היו אז קיבוצים לבונד (הלא ציוני) ולבנות פּועלי אגודת ישראל,

... די יידישע סעקציע פון פּ.פּיר, האָט אַרױסגעגעבן די צייטונג , פאָלקס-שטימע". דער , בונד" --- די , פאָלקסצייטונג"; די צייטונג פון ,השומר הצעיר" (אין פּוליש) האָט געהייסן , מאָסטי". דער ,איחוד" האָט אַרױסנעגעבן (אין פּוליש) ,אָפּיניאַ", אויך די פּועלי-ציוניסטן האָבן ארויסגעגעבן א ציי- טונג אין פּוױליש ,נאַשע סלאָוואָ". כאָטש די אַלע צייטונגען האָבן געטראָנן א צענטראַלן כאַראַקטער, זענען זיי נעדרוקט געװאָרן אין לאָדזש, און זייערע רעדאַקטאָרן און די הויפּט- מיטאַרבעטער זענען געווען לאָדזשער, אָדער געװוינט אין לאָרזש.

אויב עס גייט וועגן , בונד", איז די פּאַרטײ ליקווידירט געװאָרן נאָך פריער, אין אוינוסט 1948., דאַן איז פאָרגעקומען ...

די בונדישע אַרנאניזאציע האָט דיספּאָנירט מיטן געוועזענעם קינאַָדטעאַטער , טשאַרי" אויף יאראטשא 2, אין האַרץ פון יירישן צענטער, דער לאָקאַל איז נישט נגעווען צוגעפּאַסט פאר שפּילן טעאַטער, אָבער מען האָט עפּעס צוגעבויט און װוי נישט איז זיך איינגעאָרדנט. דער , בונד" האָט נעשטעלט דעם דאָזיקן זאל צו דער דיספּאָזיציע פון די יידישע ארטיסטן. ...

... דער רעש אין דער געזעלשאַפטלעכער און קולטור-אַרבעט האָט אָנגעהאַלטן ביז עס איז נעקומען די גלייכשאַלטונג פון יידישן לעבן. פון איין זייט האָט די מאַסך-עמיגראַציע (אין אייניקע עטאַפּן;: קעלץ, אומאָפּהענניקייט-מלחמה) אַרויסנע- צויגן פון לאַנד דעם אַקטיו פון די נאַציאָנאַליקעמפערישע ריכטוננען (ציוניסטן און , כונד") און פון דער צווייטער האָבן די קאָמוניסטן ליקווידירט יעדע זעלבשטענדיקע יידישע טע- טיקייט פון די אַנדערע ריכטוננען. זיי האָבן פאַרמאַכט די ציוניסטישע און בונדישע אינסטיטוציעס, קאָמוניזירט און גלייכנעשאַלטעט די איבערנעבליבענע. די נייע רעגולאַציעס האָבן געשטעלט אונטער א מאָנאָפּאָל-אויפזיכט פון די קאָמו ...

... דיר אַלעקסאַנדער מאַרגאָליס אין געווען אַ באַרימטער מאָנן-דאָקטאָר, אַ װויסנשאַפטלער און זייער פּאָפּולער ביי יידן און קריסטן, ער איז געווען דער בונדישער פאָרשטייער אין דער קראַנקן-קאַסע און שפּעטער לאַװניק פון געזונטהייט אין סאַציאַליסטישן מאַגיסטראַט. ...

... די גינעקאָלאָגין פרוי איינער האָט געהאַט איר איינענע קליניק אויף אגראָדאָװע 9 מיט ד"ר קאַנטאָר (כירורג). פרוי ד"ר גאָלדשטײן-פּאָלאַק אן אויגן-דאָקטאָר האָט געאַרבעט מיט מיר אויף זגערזשער 17, זי איז געווען א האַרציסער מענטש, טעטיק אין , בונד". אומנעקומען אין ווארשעווער געטשָ.

... שחיה בם מזון טוב יוֹתר. (זה היה לפני שהונהג הקיצוב). הנוער היה פונה בבקשה להתקב? לקיבוצים ביחידות ובקבו- צות, באמצעות ,ועד הקיבוצים" או באמצעות , ברית הקיבו- צים" (כנראה ארגון רביזיוניסטי). באחת הבקשות הקיבוציות הודגשה הכוונה היחודית שבהצטרפות לקיבוץ ולא הצורך ב, הזנה". בבקשה אחרת מבקשת קבוצת נוער מהעיר אלכסנדר, אשר תושביה נורשו כולם ללודז' בקיץ 1940, להצטרף לקיבוץ. גם בני הנוער ש? הבונד וארגוני הנוער , צוקונפט" ו,;סקיף" יסדו במרישין קולקטיב חקלאי בשם , התלמידים לשעבר ש? ביה"ס מדם" התארגנו שם 40 בני נוער וילדים, בתחילה פורנסו ע"י ה, בונד" ואח"כ קיבלם רומקובסקי תחת חסותו. הקיבוצים הציוניים והקולקטיביים ש? הבונד ניהלו פעולה פוליטית ענפה וכן פעולה חינוכית תרבותית. למעשה, הם היוו את המרכז החינוכי של מארישין. הקולקטיבים החקלאיים היו מסונלים ליהפך ליסוד דינמי בריא ולהשפיע השפעה חיובית על מהלך החיים וע? האווירה בניטו, אבל רומקובסקי לא השלים עם קיומו ש? כח נלתי תלוי בו. הוא רצה ע"כ לארנן את הקיבוצים ביחידות עבודה תחת השנחה המשטרה, ובשלא ניתן לו הדבר, חיס? רומקובסקי את הקיבוצים, ההכנה לחיסול הקיבוצים באה לידי ביטוי בהתכתבות,

דער קאָמיטעט האָט זיך צונויפנעשטעלט פון פאָלגנדיקע פּאָליטישע גרופּן: ציוניסטן פון פאַרשידענע שאַטירונגען (אי- חוד, רעכטע און לינקע פּועלי-ציון, השומר הצעיר), , בונר" און קאָמוניסטן, וועלכע זענען געגאַנגען אונטערן נאָמען פון פּר. (פּוילישע אַרבעטער פּאַרטײי). אונטערן נאָמען , איחוד" האָט זיך גרופּירט די אַמאָליקע אָרגאַניזאַציע פון די אַלגעמיינע ציוניסטן. עס זענען אויך געווען אומפּארטייאישע מיטגלידער אין דעם קאָמיטעט. ...