Łuków Jewish community

איז נישט געװען אזוי פשוט. לוקאװער ײדן האבן דאם געהאט אביםל שװעטער װי זײערע ײדישע שכנים אין די פריצישע שטעט, װארעם די השפעה פון די ״מיעשטשא״ נעס׳/ די איינוו1יגער / איז געװען א פיל גרעסערע אין דער קרויךשטאט. דארט האבן זײ גיכער געקענט קעמפן קעגן ײדישן האגדל װי אין די פריצישע שטעט. דער באאמטער אין דער קרוין־שטאט איז נישט געװען אזוי פערזענלעך אינטערעסירט אין דעם האנדל װי דער פריץ. וועלנדיק רייך ווערן ^ פארגרעסערן זײנע הכנסות. האט דער פריץ געהאט א פערזענלעכן אינטערעס צו אגטװיקלע ן דעם האגדל אין זײן שטאט ^ װיסנדיק/ אז יידן קענען אנטוויקלען דעם האנדל האט ער ממילא געשטיצט די ײדן. א ־ חוץ דעם האבן די ״מיעשטשאגעס״ אין די פריצישע שטעט נישט געקענט האבן אזא השפעה וױ אױף דער קתין. אין די קרוין־שטעט האבן די בירגער געקענט אויסאיבן א דרוק אוױ * די באאמטע צו באגרענעצן דעם ײדישן האנדל און אפילו מבטל צו מאכן

... לוקאװער ײדן האבן געצאלט שטײערן צו דער קהילה • דערונטער דעם קאפ־ שטײער, װאס יעדע ר ייד איז געװען מחויב ארײנצוטראגן אין דעם מלוכהשן שאץ, און בכלל געמוזט מקײם זײן אלע פליכטן, װאס די קהילה האט אויף אים ארויפגעלייגט ...

... די קאלטע װיבטן, װאס האבן אנגעהויבן בלאזן פון היטלער׳*דײטשלאבד, האבן דערגרײכט פוילן. עס האט זיך אנגעהויבן די אנטיסעמיטישע ״אװשעם״־פאליטיק. דער עקאנאמישער באיקאט קעגן ײדן, דער פארבאט פון דער ײדישער שחיטה. צוזאמען מיט אלע ײדן פון פוילן, האבן אױך די לוקאװער ײדן גערופן א פראטעסט״פארזאמלונג׳ אין װעלכער עס האבן זיך באטייליקט אלע ײדישע ריכטונגען. די געשעפטן זענען געװען געשלאסן און די ארבעט אין די פאבריקען און װארשטאטן איז געװען אפגעשטעלט.

... וועגן דעם אומקום פון מיעכאװער רבי׳ן ז״ל ווערט אין דעם ספר לוקאוו געישריבן אויף אן אנדער ארט. אין דער צייט פון גרויסן חורבן בין איך נײסט געווען אין לוקאוו.

םםר לוקאו ו ...

... דער אנטיסעמיטישער דרוק איז געװאך שטארקער פמ טאג צו טאג. א טייל פמ די ערשטע שפילערס זענען אװעק םמ לוקאװ אין דער װעלט ארום׳ אמ יענע, װאס האבן נישט געד,אט קיין מענלעכקײטן זיך ארויסצורײסן, זענען געװאך אומגעבראכט פון די נאצישע מערדער. אזוי איז אונטערגעגאנגען די שײנע יוגנטלעכע פוטבאל־גחפע, װאס האט געבראכט אנערקענונג און כבוד די לוקאװער ײדן אמ דעם לוקאװער ספארט־ לעבן.

די לוקאװער ײדן האבן אויסגעהערט די רעדעס און דאן האט יעדער אײנער זיך געפרעגט־ ווו נעמט מען אויף פרנסה? אין די געשעפטן איז געװארן אלץ װייניקער םחורה. מען האט רעקװיזירט אלע זאפאסן. אזוי האט מען ביי הערש רובין רעקװיזירט דאס מעל מיטן צוקער און מען האט אים באפוילן דאם אלץ אלײן אנצולאדן אויף די פורן. ״גענוג שוין עקספלאאטירט די ארבעטער״. ״עמך״ האט אבער פון דעם גארנישט געהאט — אויסער דעם װאס מען האט ארויסגעגעבן מיטאגן.

... בײם מאגיםטראט האב איך צװישן דער גרויסער מאסע מענטשן געטראפן אויך לוקאװער ײדן. איך האב זיך ארײנגעשטעלט אין די רײען פון די לוקאװער. פלוצלינג זענען אנגעלאפן ״אולאנער״ און אנגעד״ויבן שלאגן מכות־רצח. די מענטשן אין די רײען האבן אנגעהויבן אנטלויפן. איך בין געלאפן נאך דעם לוקאװער מש ה פאלקמאן• ער איז אדיבער א פארקאן, און איך נאך אים. ...

... ענילעד איז געקומען דער באפעל צו פארלאזן די טורמע. די לוקאװער ײדן זענען געװארן ארומגערינגלט פון רײטער־פאליצײ און דער מארש האט זיך אנגעהויבן. אויפן װעג איז װידער אנגעקומען מיליטער און פאר די אויגן פון דער פאליצײ געפאדערט פון די יי ח געלט. אזוי װי דער עול ם האט קײץ געלט נישט געהאט, האט מען אנגעהויבן אראפציען פון די מענטשן די מלבושים א ץ די שיד. קארלינםקי פון דער װארשעװער גאס אין לוקאװ האט נישט געװאלט אװעקגעבן זײנע נײע שטױול. די זעלנער האבן אים אנידערגעװארפן אויפן ערד. איינער פון זײ האט ארויפגעשטעלט א פו ם אויפזיץ האלח און די אנדערע האבן אים אראפגעצויגן די שטױול.

... און מיר זעען טאקע : לוקאו ו האט נישט ארויסגעגעב ן קײן אײנציקע פיגור # קײן איינציקע פערזענלעכקײט , אויף וועלכער זי זאל קענען אנרויתן : א ט דער דאזיקער יידישער געלערנטע ת שריפטשטעלע ר אדער קינסטלע ר שטאמט פון אונדז . אין א גרויםער מאס איז א ץ דעם שולדיק אויך דאם , װאם די נאטור ארום לוקאו ו פונקט ווי

... אז מיר זאלן קענען װייטער םארזעצן אונדזער אומדערמידלעכן קאמף פאר דער ײדישער שול איז דאם פיל אפהענגיק פון אײד, פרײנד און םימפאטיקער • קומט אונח צו הילף צו דער וױיטערדיקער אנטװיקלונג פ ת דער ײדישער שול אין לוקאוו. ...

... בײם קלויסטער האט מען פארמירט א גרעסערע גרופע און שפעטער האט מעד אונת גענומען יאגן קיין שעדלעץ. מען האט אונדז געהײסן שנעל לויפן און זיי, די דײטשן׳ האבן אונדז באגלײט מיט אויטאס און באלויכטן מיט רעפלעקטארן. אויב עמעצער איז אפגעשטאנען און נישט געקענט ווייטער לויפן, האבן זײ אים אויפן װעג ארויםגעענדיקט מיטן באגנעט. צו לויפן 28 קילאמעטע ר איז געװען זײער שװער, אפילו פאר ױנגע, ווער שמועסט נאך פאר עלטערע מענטשן. מען האט זיך באמיט צו העלפן אײנער דעם צװײטן; מען האט זיך אנגענומען פאר די הענט. און אזוי האט אײנער געשלעפט דעם אנדערן. ענדלעך זענען מיר אנגעקומען אין דער שעדלעצער טורמע. לוקאװער ײדן מיט א דײטשן טראנספארענט ...

צוזאמען מיט אלע לוקאװער ײדן איז אונדזער רב ר׳ אהרן נאטע אומגעקומען אויף קידוע ז השם . ...

... אוקראינער א מ פוילישע פאליציאנטן. וױ נאר עס האט אנגעהויבן טאגן, האבן זײ ארומ־ גערינגלט דאם געטא און אנגעהויבן ארײנדײםן זיך אין די יידישע הײזער. מען האט ארויסגעפירט פמ דארט אלע יידן און זײ צונויפגעטריבן אויפן מארק■ נעבן דעם מעז־ ריטשער שאםײ. מ״האט דארט צוזאמענגעטריבן ארום א 4 טויזנט מענטשן. נישט תמי ד האבי זײ זיך באנוצט מיט דער קויל כדי צו ממיתן. גאנץ אפט האבן זײ אראפגעװארפן קינדער פון די שטאקן און זײ צעשמעטערט אויפן בריקן זײ פלעגן אויך דערהרגענען דורד קאפן מיט די פים. די גאנצע אקציע האט געדויערט צװײ טעג. אן אנגעפאקטער איז אפגעפאח דער צוג. אין משך פון די נאענטע 2 טעג זענען דורכגעפארן דורך לוקאװ ענלעכע טראנםפארטן פון פארצעװע און בענטשין. צו יעדן פון א ט די טראנםפארטן האבן די היטלעריםטן צוגעטײלט לוקאװער יידן, װאם מ׳האט אנטדעקן אין באהעלטענישן.

די מערםט ע פון אונז האב ן געהא ט אי ץ געדאנק: אנטלויפ ן אי ן װאל ד או ן פאר־ אײניקן זי ך מי ט ד י פארטיזאנער. ב ײ נאכ ט זענע ן עטלעכ ע ײד ן ארוי ם פו ן אונחע ר באהעלטעניש או ן אװע ק אי ן װאל ד ארײן. דא ם זענע ן געװע ן לוקאװע ר ײדן׳ װא ם האב ן געקענט אל ע זייטיק ע װעגן׳ םטעזשקעם׳ או ן ב ײ קיינע ם ניש ט געדארפ ט פרעגן. ז ײ האב ן שוין איבערגעלעב ט אי ן לוקא װ דר ײ ״אקציעם״. יעדע ם מא ל האב ן ז ײ זי ך געראטעװע ט ...

... דער צוג איז געפאן דורך דעמבלין און װידער איז מיר אויסגעקומען דורך א שמאלינקער שפארונע אינעם פארקלאפטן פענצטערל פון װאגאן צו זען מיץ ליבלעך שטעטל לוקאוו.

... מיט עטלעכ ע טעג שפעפטע ר איז מיר אויםגעקומען צו זיץ אין מעזריטש גראד אין יענעם טאג, װען דאדט איז פארגעקומען אן ״אקציע״. איך האב געזען װי עס זענע ן געגאנגען טויזנטער ײדן — מענער, פרויען און קינדער. זײ זענע ן געװארן געטריבן פון דײטשן און אוקראלנער, װאם האבן אין איצ האנ ט געהאלטן א רעװאלװער, און אין דער צוױיטער — א פלאש בראנפן. זײ האבן געזשלאקע ט דעם בראנפ ן און געשאם ן אין דער מאמע ײדן. הונדערטער ײדן זענע ן אומגעקומען אין א ט דע ם שרעקלעכ ן מארש. קײן לוקא װ האט מען געבראכט א ס ך ײדן פון פארשידענע שטעט, װי סװואלק, נאשעלםק, םעראצק, קאצק. די לוקאװער ײדן האבן ארײנגענומע ן צו זיך אין די דירו ת צ ו אײ ן משפחה. די איבעריקע האבן זיך באזעצט אין דער גרויסער שול און אין די בתי־ מדרשים. די ארטיקע ײדן האבן געהאלפ ן לינדע ח זײער צע ד און װײטיק. אט די אלע יידן פון פרעמדע שטעט זענע ן געװען די ערשטע קרבנות בעת דער ערשטע ״אקציע״.

די לוקאװע רײדן האבן זיך באמיט צוצוגרײטן צום אומגליק. מען האט זיך אײנגע־ ארדנט באהעלטענישן אין בונקערס און אויף בוידעמס. א םך זענען געלאפן אין די װעלדער. ...

... אין יענעם טאג האט מען אװעקגענומען א םך קאצקער און אויך לוקאװער ײדן. װידער זענען געשאסענע געלעגט אויף די גאםן. ...

... אויף די װאנדערונגען האב איך זיך געטראפן מיט א בחור. ער איז דאַן אלט געװען 15 יאר. איך בין שוין אלט געװען 12 יאר. מיר האבן זיך געהאלטן צוזאמען. מיט אים בין איך אנגעקומען אין זבארטשעװסקי ם זאגײניק (װעלדל) אויפן װעג קײן לאזי. דארט האבן מיר געטראפן לוקאװער ײדן. ...

נאך דעם אומקער ן זי ך פו ן יאס ל בורשטין, האב ן מי ר גערופ ן א פארזאמלונ ג פו ן אלע לוקאװער, כד י אפצוגעמע ן דע ם גרו ס פו ן פוילן, פו ן אונדזע ר לי ב שטעטל. מי ט א ציטערנדיקער שטי ם הא ט יאס ל דערצײל ט װא ס ע ר הא ט דאר ט געזען, װא ס ע ס אי ז געװארן פ מ אונדזע ר לוקאװ. ד י גוײ ם האב ן אי ם געזאגט, א ז פו ן אל ץ אי ז געבליב ן בלוי ז דער מאלצינאװע ר פלאץ, ו װ ע ס ליג ן באגראב ן ד י ײד ן פו ן אונדזע ר שטעטל. ע ר הא ט געדונגען א פערד־און־װאג ן או ן צוזאמע ן מיט ן ברודע ר ױד ל זענע ן ד י ארויסגעפאר ן צו ם מאסן־קבר פו ן ד י לוקאװע ר ײדן. ד י האב ן געזען, װ י מענטשלעכ ע ביינע ר װאלגער ן זי ך ארום אויפ ן פעלד, דע ר װינ ט הא ט אװעקגעיאג ט דא ס זאמ ד; הינט, קע ץ או ן חזירי ם האב ן זיך דערגראב ן צ ו ד י טויט ע או ן געפרעס ן זײע ר פלײש. ...

חורבן לוקאו ו ...

אײנער פון די הערלעכסטע געשטאלטן, צװישן די לוקאװער ײדן איז געװען א ן שום םפק יחיאל אנשטאק, װעלכער האט געהערט צו דער לינקער ריכטונג. פילנדיק אז די טעג פון געטא זענען געצײלט, האט ער אין 1943 יאר, צוזאמען מיט א גרופע זיכערע מענטשן, באשלאםן צונויפזאמלע ן געװער אין געטא, כדי צוצוגרײטן זיך צו דער לעצטער שלאכט מיט די היטלעריםטן. צו דער דאזיקער גרופע האבן געהערט: ראובן װײםבוים, אברהם ליכטנשטײן, בערעק פעפערמאן, יאםל בידערמאן, הערש מענדל גאלדענבערג, שלום װאלאװםקי, לײב בארענשטײן, די ברידער פרידמאן, זײער םאטער, װעלכן מען האט געקענט אין לוקאװ אלס מענדל לענטשנער און פסח גאלד־ בערג, װעלכער איז געװען דער פארמיטלער צװישן די פארקויפער און אפנעמער פון געװער און װעלכער האט דערנאך דאס געװער אײד ארײנגעשמוגל ט אין געטא. ...

... לוקאװער ײדן קעמפן

אן איבערבלי ק איבע ח שטעטל לוקאַװ גי ט דע ר פארשטײע ר פונע ם ארטיק ן ײדיש ן קאמיטעט ח׳ לעװיט. דערנא ך שטײע ן אל ע אוי ף פו ן ד י ערטע ר או ן ע ם װער ט איבער־ געלײענט ד י שבוע ה פו ן ד י לעבנגעבליבענ ע לוקאװע ר ײד ן צ ו פאראײביק ן דע ם אנדענ ק פמ ד י לוקאװע ר קדושים. אל ע אנװעזנדיק ע זענע ן שטאר ק געריר ט פו ן ד י פשוט ע או ן הארציקע װערטער, או ן א לאנג ע צײ ט דערנא ד געפינ ט זי ך דע ר עול ם אונטע ר דע ם אײנדרוק פ מ דע ם פײערלעכ ן מאמענט. ...

... מיטן אפטרעטן פון דער רויטער ארמײ אנטלויפט ער, צוזאמען מיט זיינע דריי ברידער, צום בוג. אבער זיי פאלן ארײן אין די הענט פון די פאליאקן. מען פירט די אפ אין דער לאשיצער טורמע און פון דארט — אין דער שעדלעצער טורמע, ווו מען האלט זײ 4 טעג אן עסן. שפעטע ר זענען געקומען לוקאװער פאליצײ־אגענטן און איבערגענו־ מען די מענטשן פון זייער שטאט. מען פירט זיי איבער, צוזאמען מיט נאך לוקאװער ײדן קײן לוקאװ און מען זעצט זיי איין אין דער א. ג. ״קאזיאנער טשאיניע״. א פאליצײ־ אגענט דערקענט ישראלן, שלאגט אים און זעצט אים אים אין אן אײנצל־קאמער •

... זאל זיך דעריבער נישט געפינען אין אונדזער שטאט קיינער, װאס זאל פאר זײ פארמאכן זײ ז טי ר ! דער קאמיטעט ...

די םאקאלאװער יי דן האב ן א ם ך געטא ן פא ר ד י מענטש ן פו ן דע ר פרעמד . מע ן האט ז ײ אײנגעארדנ ט מי ט עם ן או ן שלאפן . ...

... םםר לוקאוו ...

... םסר לוקןן װ ...