Poland

... יהודים ישבו בצד הליטאים והפולנים בערים ובעיירות והיו כעין "מדינה. בתוך מדינה". ולא הרי עיר זו כהרי עיירה זו. כל עיר ועיר בליטא ובפולין מקפלת בזעיר אנפין את ההיסטוריה, היהודית בתמציתה ומגוללת בקורותיה את פרשת הגלגולים שעברו במרוצת הדורות על חבל-ארץ זה. עיר ועיר ופרצוף שלה, ואופי שלה,. ...

... אבל, בשנת 1495 גירש הנסיך הגדול אלכסנדר היאגילוני את ד.יד.ודים מליטא כולה, ויהודי גרודנד., יחד עם אחיד.ם לצרד., מצאו להם מפלט בפולין השכנה. בשנת 1503 ביטל אלכסנדר, מלך פולין, את גזירת הגירוש וד.רשד. ליהודים לשוב, וגם לתבוע בחזרה את נכסיהם ואת החובות המגיעים להם י. ...

8 הנוצרים ידעו לרשום תאריכים מדוייקים ליסוד כנסיותיהם ולמסור עליהן, פרטים גם על מנזצאים בלתי חשובים. רק יהודי פולין וליטא ייסדו בתי-כנסיות ומוסדות צבוריים ללא ציונים היסטוריים, לפיכך, גם בסוקולקה אין אתנו יודע אימתי נוסד בית־הכנסת הישן.

במשך 12 שנות שלטונה עשתה ממשלת פרוסיה הרבה לפיתוח החבל ושיפורו במובן הכלכלי. מאידך הניחו את כף ידם הקשה והאכזרית על היהודים, יושבי־החבל, להחניק את חרותם ולהגביל את זכויותיהם. מס־הגלגולת, מס־הכנסה חשוב בפולין, היו גובים מידי יהודים. הגרמנים הכפילו את המס. ואחרון הכביד עוד, הן ה״תקנות ליהודים" (יודן־רעגלמענט) שהוציא פרידריך־ וילהלם השני ב־17 לאפריל 1797 בברלין, שמטרתם היתה לשלוט על ה״יהודים הבלתי־רצויים" שבכל החבל החדש. בהקדמה לתקנות הללו נאמר: "הואיל ונודע לנו שמספר היהודים בחבלים הנכבשים עובר על מספרם בחבלים האחרים שלנו במדינות הנוצריות, והם מביאים נזק לנתינינו הנוצרים הנאמנים במסחרם, והם קיימים רק בכוח התרמית והשחיתות וכדי לסלק את המצב הרע ובו בזמן לשפר את מצבם, מצאנו לנחוץ וטוב לקבוע ולהסדיר ב׳תקנות׳ כיצד להתנהג ולנהוג". ב״תקנות יהודיות" אלה כלולה תמצית מ״תקנות היהודים" שפרידריך השני (המכונה "גדול" ו״פילוסוף") ...

האוכלוסיה של סוקולקה והמחוז היתה מורכבת מגזעים ואמונות שונים: ליטאים ופולנים, פראבוסלבים, קדרים ־ טטרים ויהודים. הקדרים הגיעו עם גייסות המונגולים שכבשו את כל השטחים השייכים בזמננו לרוסיה וסין, ואף במערב אירופה כבשו את פולין והגיעו עד קרוב לברלין בירת פרוסיה. המונגולים, שנסוגו לארצם אחרי כל פריצה לרשות זרים, נשארו רבים מהם במדינות שנכבשו בידי רוסיה, וגם בתחומי ליטא, שתושביה קרובים למונגולים, קרבת גזע ושפה, הם נקראו בשם "קדרים" (טטרים), נשארו נאמנים לדתם היו מאמינים במוחמד ומבקרים במסגדים מיוחדים למושלמים.

... 18 המלון הגיאוגרפי הפולני נותן מקצת ידיעות על סוקולקה העיר והמחוז, בעוד שאין כמעט כל ידיעות עליהן בשאר האנציקלופדיות, ואף האנציקלופדיה היהודית ברוסיה ("ברייסקיה אנציקלופדיה" בעריכת הד״ר י.ל. קצנלסון) כמעט שאינה מביאה ידיעות על סוקולקה.

מקומות רחצה שונים היו בסוקולקה. היו בריכות שהיד, כמו וודד,־קצקי, אונטערטייך (האגם התחתון), בריכות של זליבנסקי ברחוב ביליסטוק בתוך גן של עצי פרי, וד,י לסוקולקה שני נד.רות: אחד זרם בכניסה, מדרך ביליסטוק, פוצטטייך, ומעליו גשר־עץ למעבר עגלות וסוסים מן הכפרים הפולנים וגם אוטומובילים שנסעו מביליסטוק לגרודנו, והתנועה בו רבד, במשך כל היום. בימים ד,ד,ם, עד סוף מלחמת־עולם הראשונד, לא ידעו תלבושת־רחצה מד,י, וד.תרחצו ערומים, לכן לא שמש הנהר פוצטטייך למקום רחצד, ליד,ודי־ד,עיר. הנד,ר השני קוריללי, זרם בתוך כפר פולני קטן רחוק מד,עיר, מוקף ...

... הי ה מקוב ל ע ל כ ל חוג י הציבו ר בעיר, הדת י ול א דתי, הציונ י והלא־ציוני. הי ה ב ו חו ש ציבור י מא ד מפות ח הי ה מראש י הקהיל ה מ ן המייסדי ם ומנהל ה ש ל קופ ת "הלוא ה וחסכון" מראשונ י "חובב י ציון" בעי ר — מיוזמ י ומיסד י החד ר המתוקן. בתקופ ת הכבו ש ש ל הגרמני ם במלחמ ת העול ם הראשונ ה הי ה רא ש הקהילה, ובידיעת ו א ת השפ ה הגרמנית, יצ ג א ת העד ה היהודי ת כלפ י שלטונו ת הכיבוש. במדינ ת פולי ן המשוחרר ת הי ה חב ר העירי ה וייצ ג א ת ענינ י היהודי ם לפנ י השלטונות. לאח ר ששלש ת בני ו הגיע ו בשני ם 22 — 1920 לארץ, על ה ג ם הו א ואשת ו א ל הבני ם לכפ ר מל״ל.

... שהיה נהוג ) בשפה העברית, פנינה קנטור נמנית עם ראשוני בוני ביה״ם העברי המלא, בפולין. ...

... חיה עלתה לארץ מעיר מולדתה סוקולקה שבפולניה, בעיצומם של ימי העליה השלישית, עת טובי בני הנוער היהודי מרוסיה ומפולניה חתּרו אל חופי ארצנו בכל הדרכים.

רוסית וסוקולקה הפולנית. שלשה ימים התרוצצתי, טכסתי עצה ולא עלה בידי להשיג אשרת-כניסה לפולין, ולהב- ריח את הגבול — משמע להסתכן בכדור או בשמונה שנות מאסר. לבסוף החלטתי לפנות ישר ל״גב האריות", למפקד הצבאי של העיר גרודנד,. מצאתיו במצב רוח מרומם. מצוחצח וממורק, הופעתי בלשכתו, מתוח ומצדיע דום, הסברתי לו כי הנני נמצא בשליחות ולפי מיטב ידיעתי עברה היחידה אליה נשלחתי לסביבות ביאליס־ טוק. מד, בכך 1 ענד, לי הקצין, סע לביאליסטוק. ואיד אעבור את הגבול? שאלתי. המפקד נטל את נירותי, הפך את צו התנועד, וכתב באותיות מאירות עינים: ״להתיר מעבר הגבול״ — וחתם את שמו. זד, הכל שאלתי בתמיהה, וחותמת זאין צריך בחותמת, ענני, כלם על הגבול מכירים את חתימתי. ...

... אין דער צווייטער העלפט פון 18־טן יארהונדערט איז די עקאנאמישע לאגע פון די יידישע מאסן אין פוילן געווען א שווערע, און צווישן זיי די סאקאלקער יידן, וואט האבן זיך נישט אויסגעטיילט צום גוטן פון זייערע ברידער אין אנדערע קהילות. די גרויסע אריט־ קייט איז געווען א פראדוקע פון דער פאליטישער לאגע און פון ערשטע ענדערונגען אין די רעכטליכע לאגע אין דער עפאכע פון "רעפארמען". ...

... די גזירות האבן פארגרעסערט די צאל פון די יידישע פרנסה־לאזע און קבצנים וואס גייען איבער די הייזער. דאס דאזיגע פראבלעם פון יידישע פר- נסה־לאזע האט נאד פיל מער פארשארפט די יידישע עקאנאמישע נישט-נארמאלע סטרוקטור, און ס׳האט זיד וואס מער דערוועקט די נויטוועדיקייט איבער- צופירן יידישע מאסן צו פראדיקטיווע פרנסות. אבער דער פעאדאליש רעזשים אין פוילן איז נישט געווען פעהיג צו געפינען א לעזונג אין דער פראגע. ...

ד י אביעקטיוו ע מעגליכקייט ן פו ן ד י ייד ן קיינמא ל ניש ט געווע ן אזו י גינסטי ג פא ר אגראריש ע באשעפ - טיגונ ג וו י אי ן דע ר דאזיקע ר עפאכע . דאמאל ס אי ז א דריט ל פו ן דע ר יידישע ר באפעלקערונ ג אי ן פויל ן באשטאנע ן פו ן דארפיש ע איינוו 1 ינער , ווא ס זענע ן געווע ן מע ר אדע ר ווייניגע ר געבונד ן צ ו לאנדווירט - שאפטלעכע ר ארבעט . אבע ר ד י פאליטיש ע באדינ - גונגע ן האב ן באל ד פו ן אנהוי ב צ ו ניש ט געמאכ ט יעד ן ערנסט ן פארזו ך צ ו קאלאניזאציע . אי ן זעלב ן סיי ם פו ן 1775 ווא ם הא ט באשלאס ן צ ו העכער ן דע ם יידיש ן קאפ-שטייע ר צ ו 3 גולדן , הא ט זי ך געצויג ן א לאנג ע דיסקוסי ע איבע ר דע ר יידיש ע פראגע . איי - ניק ע דעלעגאט ן האב ן אנגעוויז ן אוי ף ד י שרעקלעכ ע ארימקיי ט פו ן ד י יידן , או ן צולי ב דע ם הא ט מען , וו י ס׳ווייז ט אויס , באשלאס ן צ ו באפרייע ן ד י יידן , ווא ס וועל ן זי ד באזעצ ן אויפ ן באד ן או ן אליי ן ז י בא - ארבעטן , פו ן קאפ-שטייע ר או ן פו ן אנדער ע רעגיחנגס - שטייער ן אי ן ד י ערשט ע יארן . דע ר סיים-באשלו ס וועג ן פארלייכטערונגע ן פא ר יידיש ע ערדארבעטע ר אי ז אבע ר געווע ן נא ר א טעארעטישער , וויי ל ייד ן האב ן ניש ט געטאר ט זי ך באזעצ ן נא ר אוי ף וויסט ן ...

... רונגען, וואס זיי האבן געפא־ דערט האט זי צוגעווארפן די יידן אלם פארגיטונג פאר די נייע באגרעגצונג פון די שטעטישע אויטא־ נאמיע. אין זעלבן סיים איז געווארן באשטעטיגט א געזעץ: "אזוי ווי די יידן פאראורזאכן די שטעט און מיעשטשאנעס נישט דערלאזבארע עוולות" ווערט באשלאסן, אז די יידן טארן נישט האנדלען, ארעב־ דירן און זיך באשעפטיגן מיט פאך־ארבעט אויסער אין די גרענעצן וואס זייערע הסכמים מיט די שטעט ערלויבן עס". אויפן גרונט פון דעם געזעץ האבן די מאג׳יסטראטן אין די גרויסע שטעט אנגעהויבן שי־ קאניזירן דעם יידישן האנדל און פאד־ארבעט, זיי האבן קאנפיסקירט יידישע סחורות, פארמאכט גע־ וועלבער א.א.וו.; אין די קלענערע שטעט האט מען אנגעהויבן ארויסטרייבן די יידן מיט א טענה, אז זיי האבן גישט קיין הסכם מיט זיי. א פינפטל שטעט אין פוילן האבן ארוסיגעטריבן די יידן אין די ערשטע יארן נאכן אקצעפטירן דעם געזעץ וועגן די אפמא־ כן מיט די שטעט.

נא דער ערשטע רפארטיילונג פון פוילן אין אויגוסט 1772 איז געקומען א פרידנט־עפאכע פון צוואנציג יאר. אין דאזיקן פעריאד זעגן אין פוילן פארגעקומען ענדערונגען אין עקאנאמישן און קולטורעלן געביט, וואט האבן געווירקט אויף דער לאגע פון דעם פרי ־ צישן קלאט. טראץ די הויכע צאל־שטייערן, וואט די פרייטן האבן באשווערט אויפן וויכטיגטט ן עקט ־ פארט־וועג קיין דאנציג, איז אויך געשטיגן די געט ־ ריידע־פראדוקציע פונעם לאנד און אויך דער עקטפארט פון האנדל. דער פוילישער געטריידע־עקטפארט האט אנגעהויבן זיך בייגן אין דער ריכטונג פוגם שווארצן ים, וואו רוטלאנד האט געהערשט. צום צוועק פונעם נייען האנדלט־וועג אויפן דרום־מזרח האט מען בא • נוצט דעם אגיגטקי־קאנאל צווישן די טייב ן ניעמאן און פריפעץ און דעם קעניגט־קאנאל צווישן בוג און פריפעץ. דער אויטן־האנדל האט זיך פארגרעטערט אין די צוואנציג יאר דרייפאד אין פארגלייך צו דער צייט פאר דער ערשטע רפארטיילונג. צוליב די גייע שוועריקייטן אין ארויטפירן די תבואה און אנדערע לאנדווירטשאפטלעכע פראדוקט ן דורך דאנציג איז געשטיגן דער אינערער האנדל פון תבואה.

הונדערט האבן בערך 800 יידישע פרויען געארבעט "היים־ארבעט" אין אייניקע שטעט און שטעטלעך אין גרויס־פוילן (פון זיי 520 אין ליטא אליין) אין די שפיצן־געווערבע פארן יידישן אונטערנעמער אפ- ריים פייטל היינע. אין אנהויב פונעם 19־טן יאר- הונדערט האבן די דאזיקע געווערבן געבליט און ס׳איז ווארשיינליך אז די סאקאלקער יידן האבן זיך בא- טייליקט אין די הויז-ארבעט וואס האט עקזיסטירט אינם שטעטל. ...

... סאקאלקע איז באזונדערס באוויסט געווען מיט אירע לעדער פאבריקן. מיין שווער ר׳ גמליאל שטיין הי״ד, אגעבארענער ביי דער לעדער בראנזשע, פון דורות לעדערפאבריקאנטן, איז געווען א פאכמאן און א טיכ־ טיגער סוחר, נעים־הליכות וישר־דרך. די פאמיליע שטיין, איז געווען פון די פיאנער פון דער לעדער־ פאבריקאציע אין פוילן און איז אויך בעקאנ ט געווען אויסער אירע גרעניצן אט דאס שטילע, פול מיט זאג־ פטיגן יידישן חן שטעטעלע, די זייט יאר־הונדערטע, פארצווייגטע, אונפארגעסליכע שטעטעלע סאקאלקע איז אויך אויף אזא גרויזאם־אכזריות׳דיגן אופן דורך דעם היטלער־מבול — די נאצישע רוצחים ישו״ז פארטיליגט און אומגעבראכט געווארן.

אין דער רעפובליק פוילן האבן מירויד דורכגעמאבט וואלן צו די שטאט־ראטן, צום פארלעמענט "סיים". דער ערשטער יידישער דעפוטאט פון אונדזער געגנט אין סיים איז געווען העשל פארבשטיין. מען האט דאן געזאגט, אז פארבשטיינען האט אריינגעפירט אין סיים אונדזער סאבן־עיר, מרדכי בונים, וועלכער האט ממש געקערט וועלטן, געהאלטן פילצאליקע רעפעראטן אין דער גאנצער ביאליסטאקער וועיעוואדסטווע. ...

... ׳ישט באוויזן אויף דער גאס. אלע לאדענס זענען געווען פארהאק ט און די טירן פארשלאסן. אויף די גאסן האט דאס דורכמארשירענדע מיליטער געהאלטן אין איין בושעווען. פיל יידישע געשעפטן זענען געווארן געעפנט און אין אויגנבליק אויסגעראבירט. דאס וואס עס איז נישט די דייטשן געפעלן געווארן האבן זיי פארטיילט צווישן די פאל־ יאקן, וועלכע האבן גערנ גענאסן פון יידישן האב און גוטס. ביסלאכוויי ז האבן די יידן אנגעהויבן ארויסגיין אין גאס, און אפילו געפרובט אנקניפן געשפרעכן מיט די דייטשע זעלנער. די דייטשן פון זייער זייט, האבן אין די ווייטערדיקע טעג נישט ארויסגעוויזן אויסער די ערשטע רויבערייען, קיין שום פיינטשאפט צו די יידן. אזוי האט עס געדויערט א פאר טעג. פלוצלינג איז ארויס א קלאנג, אז די רוסן זענען אריבער די גרענעץ און גייען אויף פוילן. די ידיעה האבן באשטעטיגט די דייטשן וועלכע האבן באלד אנגעהויבן דעם ריקצוג, ווייל לויטן אפמאך צווישן רוסלאנד און דייטשלאגד, האט סאקאלקע געדארפט געהערן צו די רוסן. טראץ דער גרויסער שמחה, האבן די יידן זיך צוריקגעהאלטן מיט ארויסווייזן אפן זייער סימפאטיע צו די סאוויעטן. בליי ז אין אייניגע שטובן, האט מען געמאכט געהיימע צוגרייטונגען אויפצונעמען די רוסן מיט בלומען און טראנספאראנטן. דערווייל זענען אנגעקומען שווערע טעג פון דערווארט די רוסן. די שטאט איז געווען א ן וועלכע עס איז מאכט, און איבער די יידן האט זיך פארצויגן א שווערער וואלקן פון א פאגראם, וועלכער האט געקענט אויסברעכן מצד די קריסטליכע באפעל־ קערונג, אויב די לאגע זאל זיך פארציען לענגער. עגדליד אויף דער דריטער וואך, גאר לאנגע דערווארטונגען, זענען די רוסן אריין אין שטאט. עס איז שווער צו

... 1948 פארלא ז אי ד פוילן , מי ט מיי ן איינציג ן גערא ־ טענע ם טרייסט , מיי ן זו ן יצחקעל ע ז״ל . ...

א זדירויטע ארמייערנענטערט זיך צו פוילן. וועלענדיק זיד גיכער אנשליסן אן איר און באפרייט ווערן האבן מיר באשלאסן צו גיין צוריק אין פוילן, גנבענדיק דעם גרענעץ ביים טיידסקאווא, שטאט פרישטאק, 2 אזייגער ביינאכט, איז איינער פון די רוסן געשאסן געווארן און איד מיט די איבעריקע רוסן זיינען אריין אין פוילן. אין משך פון עטליכע וואכן, גנבענדיק זיך איבער די טייבן וויסלאבק, וויסלאקא און דונאאיעץ, בראדזשענדיק דורר טיפע בלאטעם, זיינען מיר געגאנגען אלץ נענטער צום פראנט, אונטערוועגנס האבן מיר דערהארגעט 2 מענער, וועלכע האבן אוגדו געפרעגט אויף דאקומענטן און האבן אונז אייסגעזען פארדעכטיקט. ...

... אחר י מלחמ ת העול ם הראשונד., תקפ ה רוסי ה הקומוניס - טי ת א ת פולניד. וכבש ה אותד.. מקצ ת מ ן הנוע ר בסוקולק ה נט ה אחר י הקומוניזם■ ובזמ ן נסיג ת הרוסי ם מפולניד. נפ ל פח ד ע ל הנוער, היהוד י שהיד. שעי ר לעזאזל. בעינ י הבולשביקי ם נחשב ו ד.יד.ודי ם כבורגני ם ושלח ו אות ם לסיבי ר ובעינ י הפולני ם הי ו ד.יד.ודי ם בחזק ת קומוניסטי ם והרב ה מיהוד י סוקולק ה הי ו בי ן הרוגי־מלכו ת בפולין.

... לסוקולק ה היתד , ישיב ה שלה , שבראשד . עמ ד ר ׳ שמשו ן קצנלבויג ן ז״ל , אש ר במש ך שני ם רצופו ת הרבי ץ תורד , ודעת , ל א ר ק לבחורי ם מסוקולקה , אל א ג ם לבאי ם מחוץ־לעיר , אפיל ו מער י פולי ן בא ו לשמו ע שעורי ם מפיו . יהוד י מופל א ז ה נה ל א ת הישיב ה לל א כ ל תקציב , פשו ט ל א הי ה צור ך בכ ך : בעצמ ו ל א קב ל שו ם תשלום , כשכר־לימודו , הורי ם אמידי ם הפציר ו ב ו שיק ה מה ם ...

... אולם חל שינוי במצב המדיני. הגרמנים נסוגו והשלטון עבר לידי הפולנים, והללו הסתבכו במלחמה עם הרוסים. בתחילה האירה ההצלחה את פניה לפולנים וברדיפתם אחרי הרוסים הגיעו עד שערי קיוב, אך מיד התהפך הגלגל, והרודפים היו לבורחים והתחילו להתקרב בחפזון לסביבת עירנו. כדי להציל את הזהב נטמן חלק גדול ממנו בקרקע באחת החצרות. הרוסים הגיעו לעיר והחלו מחפשים בבתים ובאחד מהם נתגל הת אוצר־חזהב. התחיל משא־ומתן עם ראש ה״ריבקום "("ועד המהפכה" ) שהיה יהודי, בחור ישר וגם נוטה לציונות, על החזרת הזהב. התברר שהוא בכלל לא הובא לאוצר השלטון, כי אחד מן הפקידים לקח לו את הזהב לעצמו, ובעוד החקירה נמשכת, הוכו הרוסים ליד פרגה, והתחילה נסיגה מבוהלת, ואתה נעלם גם הזהב.