Lodz

אויף דער ארבעטעריגאס איז פאָרנעקומען א שוװוערער קאָנקורענץ-קאַמף צווישן , בונד" און די קאָמוניסטן. אויך די לינקע פּועלי ציון האָבן געהאָט אין לאָרזש א גוט אויסגעבויטע אָרגאניזאציע. די רעכטע פּועלִי ציון זענען געווען שװואַך. געווען אויך א גרופּע אומאָפּהענגיקע און א קליינע גרופּע אַנאַרכיסטן. ...

אַ בליק אויף אַ לאָדזשער אינדוסטריע-נעננט

טעאטער האָט אין לאָרזש כסדר נעשפּילט, אמאָל א בע- סערס און שוין צו אָפּט אן ערגערס. לרוב פלעגן שפּילן עטלעכע טעאַטערן גלייכצייטיק. אין די זומער-חדשים, ווען דאָס פּוילישע שטאָטישע טעאַטער איז געווען אויף אורלויב (צוויי חדשים), פלעגט די , ווילנער טרופּע" אָדער אידא קאַמינסקאַ פארנעמען דעם זאַל. נישט געווען קיין איין וויכטיקע אויפפירונג פון יידישן טעאַטער, אז לאָדזש זאָל נישט פיגורירן אין דער ערשטער ריי פון די נאַסטראָלן-שטעט. צום סוף פון דער דייטשער אִקו- פּאַציע, בעת דער ערשטער וועלט-מלחמה און אין די ערשטע יאָרן פון אומאָפּהענגיקן פּולן האָט לאָרזש געהאָט דאָס גרויסע ייריש טעאַטער, װאָס איז באמת געווען גרויס סיי לויט זיין פאַרנעם, לויט זיין רעפּערטואַר און סיי לויט זיינע טאַלאַן- טירטע אַקטיאָרן, ...

גערופן אלטשטאָט, אַ פירקאַנטיקער מאַרק מיט קראָמען און די זייטן-גאַסן זיינע, האָבן פון איין זייט נעהייסן: סטאַראַ וויעש -- דאָס אַלטע דאָרף -- און פון דער צווייטער זייט: דרעװונאָווסקע (פּוילישע גאָס) און אַראָפּצו אַ ראָג די פּאָדזשעטשנע (די יידישע גאָס). באַזעצט צוישן יידן פון אַלטשטאָט, האָט ישראל קלמנס מיט ישוב הדעת, מיט באַ- דאַכטקײט זיך איינגעקוקט אינעם געטועכץ פון לאָדזש, װאָס האָט בשעתו געיוירן אויף דעם הייוון פון דער אינדוסטריאַ- ליזאַציע, אויף וועלכער עס האָט זיך פאַרמאָסטן דער צאַרי- שער קאַפּיטאַליזם, אין זיין פּוױלישן הינטערלאַנד. צוגעזען װי די דייטשן, װאָס די רוסישע מושלים האָבן אַראָפּגעבראַכט פון שלעזיע און פון פּריײיסן, פאַרנגרעסערן זייער אַרבעט אויף די וועבשטולן, זייערע פייוונטן און צייגן װערן צעפלאַמט פון פאָלק װאָס מערט זיך אין לאָדזש און סביבה, האָט ער זיך מתקנא געווען אין זיי. אָנגעזאַמלט אַ ביסל געלט, האָט ער געפּרנווט אַליין וועבן פאַרשײידענע סיצן, אַליין זיי געפאַרבט און ווידער זיי צעטראָגן אויפן אייגענעם רוקן צוישן פּױערנ- װאַרג. ווידער האָט ער מצליח געווען. דאָס מזל האָט ישראל קלמנס צונעשיינם אַזױ ווייט אַז מ'האָט זיך אין גיכן דער- װוסט אז ער האָט אויך א צונאָמען פּאַזנאַנסקין דער פּאָן- נאַנסקי האָט שוין געקויפט אַ דאמף-מאַשין, אַ צוייטע און

... דער פּאָעט משה בראָדערזאָן איז געווען פילזייטיק אין זיין שעפערישקייט. ס'איז נישט שייך צו נעבן פון אים א קאָנדענסירט בילד אויף א קורצער פלאַך. ערלעכער װעט זיין אויב מיר װעלן זיך אונטערנעמען געבן די בולטקייט פון זיין גייסטיקן סילועט. ...וי באלד בראָדערזאָן האָט זיך דערפילט א תושב פון לאָדזש, איז ער ארויס פון דער פאַזע פון ליטערארישע אֶנהייבן. , שװאַרצע פליטערלעך", זיין ערשט לידערביכ? איז דער דאָזיקער אנהייב און ס'איז געקומען די תקופה פון אינספּיריר- טער און אינספּירירנדיקער עקספּערימענטיק אין דער פּאָעזיע. עס איז אמת -- א היפּשער מהלך לינט צוישן יענעם בראָ-

... קופּירטן צאַרישן פּולן; דייטשישע השפּעה האָט זיך דערפאַר געשפּירט אין לאָרזש אויך שפּעטער, ווען ,נאַשאַ פּאֶל- סקאַ" האָט אַלֵיין אויפגעהויבן דעם קאָפּ); ניימאַן האָט מעשה אריסטאַקראָט זיך אויסגעפיינט מיט זיין שרייבן אין ישעיהו אוגערס , לאָדזשער טאַגעבלאָט". אַן אמביציעזער געווען י. מ. ניימאַן, אים האָט געצויגן צו דער וועלט, און לסוף זיך אינ- גאַנצן אריבערגעקליבן קיין ווארשע, געװאָרן א רעדאקציע- מיטגליד אין גרויסן בלאַט ,היינט". צו חיים קרולן האָט ניימאַן געפילט א ליבע נאָענטקייט און פלעגט צו אים זיך אַראָפּכאַפּן, טיי? מאָל אויך מיט לאַזאַר קאַהאַנען, דעם רעדאק- טאָר פון , פאָלקסבלאַט", וועלכער האָט ארויסגעוויזן א תשוקה צו שיינער ליטעראטור. אנב האָט לאַזאַר קאַהאַן זיך שטאַרק געחברט מיט די לאָדזשער פּאָעטן און זיי מקרב געווען, גע-

... דיךר רסשאַנער איז גע בױן אין יאָר 1887, אין שטעטל פרושניץ. געקומען קִיין לאָדזש אין יאָר 1921, װוּ ער האָט אָנגעהױיבן פראקטיצירן װי א דאָקְטער פון הויט קראַנקהײטן. דיך רחשאַנער איז גאָר שנעל באַקאַנט געװאָרן נישט נאָר װי אַ װערטפולער דאָק' טאָר, נאָר אױך װי א פּאָי פּולאַריזאַטאָר פון היגיענע און געזונטהײיט-פּראַגן בװיטן דער ײידישער באַפּעלקערונג פון לאָדזש. ער האָט גע שריבן פּאַָפּולערע אַרטיקלען טעגן מעדיצין פאר דער טעגלעכער פּרעסע װי אױך פאר מעדיצינישע זשרואַל. אין יאָר 1952 האָט זיך דײר רוזשאַנער באַזעצט אין מעל' בורן, און אױך דאָ פאָרגעזעצט זײן אַרבעט װי א דאָקטאָר און פֿאָפּולאַריזאטאָר פון מעדיצין, כמעט בי לעצטן טאָג פון זין זיין לעבן. ד"ר רוזשאַנער איז געװען ערן"מימגליד פון קאָמיטעט פן לאָדזשער צענטער. די פייערונגען פון זיין סדטן געבױירנטאָג, און שפּעטער פון 79 יאָר, איז געװען א יום'טוב פאר אלע אמאָליקע אײגװױיגער פן לאָדזש. ...

נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה האָבן זיך פאַרשפּרײט אין לאָדזש, וי אין אַנדערע גרעסערע שטעט, אַ ספּעציעלער טיפּ הײיל-אַנשטאַלט, די א"ג , לעטשניצעס". די ערשטע און די וויכטיקסטע איז געווען אויף זנערזשער 17. דאָס אין נע- ווען אַן אַדרעס פאַר די קראַנקע, נישט בלויז פון דער אַלט- שטאָט און באַלוט, נאָר אַפילְן פאַר יידן פון די אַרומיקע שטעטלעך. עס זענען דאָרט טעטיק נעווען אַ צענדליק דאָק- טוירים פון פאַרשיידענע ספּעציאַליטעטן,. די , לעטשניצעס" זענען געווען , צווישן" די אומזיסטע שפּיטעלער און די פּרי- װאַטע דאָקטױירים. דורכשניטלעך האָט אַ ויזיט ביי אַ פּרי- וואטן דאָקטאָר געקאָסט פון 8 ביז 10 זלאָטעס. אין דער , לעטשניצע" האָט מען נעצאָלט בלויז 3 זלאָטעס. ...

... א צען יידישע אַפּטײיקן זענען געווען אין לאָדזש. די באַ- קאַנטסטע: זונדעלעוויטש, פּיעטריקאָװער 28, פּערעלמאן און ראָזענבלום, אויף צענעלניאנע, און אין אַלט-שטאָט, די פֹּאַ- פולערע אַפּטייקן פון יאַנקעלעװויטש און קאָן (פריער פּאָטאַש). פון די אלע אַפּטײיקן האָט אויך גערן גענאָסן די קריסטלעכע באַפעלקערונג. ...

... אַקופּאַציע, אין דער ערשטער וועלט-מלחמה, איז באַלוט פאר- אייניקט געװאָרן מיט לאָדזש, אין יענער צייט זענען שוין דאָרטן געווען 100.000 איינוווינער. ...

... אין צווייטן, אין אַ ריי, וועלכע האָט זיך נעצוינן פון איין עק גאַס ביז צום צווייטן --- וי אַ װאַנט. אונדזער הויז האָט זיך געגרענעצט מיט אַ גאָרטן, ועלבן מ'האָט מיט שטאָלץ גערופן; אייזנבאַןפּאַרק (יידן האָבן אים נערופן קאֲלַיע- גאָרטן). עס אין געווען א קלינער פּאַרק און מסתמא װאָלט זיך בעסער געפּאַסט אֶנצורופן אים: סקווער. אָבער קיין סך גערטנער זענען אין לאָדזש נישט געווען, האָט מען עס באַטראַכט װי אַ פּאַרק,. אין דעם דאָזיקן פּאַרק האָבן מיר זיך אויסגעלערנט צו שפּילן פוטבאָל. פאַרשטענדלעך -- אַ ריכטיקער פוטבאָל האָט עקזיסטירט בלויז אין דער פאַן- טאַזיע. דער פוטבאָל מיט וועלכן מיר האָבן זיך געשפּילט איז געווען נישט מער וי אַ קנויל פון שמאַטעס, און אויך פּראָ- פּאָרציאָנע?ל פיל קלענער, וי אַ ריכטיקער פוטבאָל, אָבער ווער האָט זיך דערמיט איבערנענומען. אין אָט-אָ דעם פּאַרק האָט אָנגעהויבן זיין עקזיסטענץ דער ספּאָרט-קלוב , סטשאַלקא" (פייל), פון וועלכן ס'איזן שפּעטער אַנטשטאַנען דער קלוב ,הכח". דאָ האָבן טרענירט די שפּעטערדיקע הויפּט-שפּילער פון ,חכח" --- סענאַל, װוזשאָנסקי און נאָשטשעוװוסקי.

אַלע יוגנט-אָרגאַניזאַציעס אין לאָרזש זענען געווען שטאַרק סיי אָרגאַניזאַציאָנע? און סיי אידייאיש, און זענען געווען פון די פאָדערשטע אין גאַנץ פּױלן. פארשטייט זיך, מיינע דערינע- רונגען זענען פאַרבונדן מיט יירדניה", וועלכע האָט פון אֶנהוֹיב געפירט איר טעטיקייט אין לאָקאַל פון , הזמיר", אויף קאָשטשושקאָ נאַס נר,. 21, און נאַכער איבערגעטראָגן זיך אין דעם ואַרשעווער זאָל אויף פּאַלורניאָווע 26. אין דעם דאָזיקן זאָל איזן וי אַ סוב לאַקאַטאָר אַרױסנגעטראָטן דער יידישער טעאַטער , אַראַראַט", געשאַפן דורך משה בראָדערזאָן --- אין דער ערשטער פאַזע פון זיין עקזיסטענץ, ...

... מען האָט אָנגערופן די שטאָט -- דאָס רויטע לאָדזש -- און מיט רעכט. כמעט זינט דער אַנטשטיאונג פון לְאֲדוֹש, האָבן אין איר גענורטעוועט רעװאַלוציאָנערע ברויזן. פון צייט צו צייט זענען אויסגעבראַכן ערנסטע שטרייקן, מיט פאָדע- רונגען צו פארבעסערן די באַדינגונגען. דאָ אין רער קאָמו- ניסטישער איינפלוס געווען אַ שטאַרקער, אָבער נישט וייני- קער איינפלוס האָבן געהאָט אַנדערע אַרבעטער אָרגאַניזאציעס: פּוילישע, יידישע און דייטשע. יעדעס יאָר, אין דעם ערשטן ...

יידן --- אַביטוריענטן פון מיטל-שולן איזן װאָס אַמאָל שווערער געװאָרן אָנצוקומען אין פּוילישע הויך-שולן, און אויך אין גרעסערע האנדלס- און אינדוסטרי-אונטערנעמונגען. די יוננט האָט געפונען אן אויסוועג דורך שטודירן אין אויס- לאַנד, און א סך פון די, וועלכע האָבן דאָרט פארענדיקט זייער שטודיום -- זענען שוין מער נישט צוריקגעקומען אין לאַנר אריין. דער דאָזיקער פּרט האָט דירעקט אָנגערירט לאָדזש, ונ עס איז במילא נישט געווען קיין הויך-שול. ...

זאָל דאָ דערמאַנט ווערן, אז דער באַרימטער ,אררט" פון מ. בראָדערזאָן מיט די זייער טאַלאַנטפולע דזשינאן--שומאַ- כער, פּולאַװער, גאָלדשטײין א. אַנד. האָבן זיך אויך אױיסגעפּיקט פון פארשיידענע אַנדערע דראַמקרייזן, וועלכע זענען געווען אין לאָדזש. זאָל דאָ דערמאַנט וערן דער קרייז , באַנינען", ביי דער בונדישער אָרגאניזאציע (איינער פון זיי א שטאַרק- פעאיקער, א דרוקער-ארבעטער, געארבעט אין דער דרוקעריי שמשוני, אויף דער גדאַנסקע נאָס (באַראַנקעװיטש -- אומגע קומען בעתן אַנטלויפן פון לאָדזש דורך ראַװע אויפן וװעג קיין ווארשע בעת די דייטשן זענען אריין קיין לאָרזש). ...

א געוויסע צאָל יידן האָט מען דאָך איבערגעשיקט אין די פּױיזנגער ארבעטסלאַגערן. פון א דאָקומענט, װאָס איז אָפּגעפונען נעװאָרן אין אַרכיוו פון דער געטאָ-פאַרװאַלטוננ ווערט מען נעוויער, אזן מען האָט אױסנעבאָרגט יירן פון לאָדזשער נעטאָ. (יודענליינעביהר). אין א באַריכט פון דער געטאָ-פאַרװאַלטונג ווערט באשטעטיקט, אז: , פון 1 יולי ביזן 1 דעצעמנער 1949 איז ארייננעפלאָסן אויף זייער קאָנטע, פון די פּױזנער לאַגערן, די סומע פון 9906. 1,110,224 ...

ידיש לאָדוש 111 ...

דער זעלבער מייסטער האָט מיר שטי? דערציילט, אָנ- זאָננדיק, אזן איך טאָר עס פאר קיינעם נישט איבערחזרן, אז לאָדזש איז שוין באַפרייט. איך האָב אָבער אזא סוד נישט געקענט האַלטן ביי זיך און דערציילט אויך סמיט דעם אָנמאָנ --- אַנדערע. אזוי האָט דער דייטש ארייננגערעדט כלומרשט אין דער מאַשין און איך האָב יעדן טאָג געהאָט װאָס צו דערציילן. ...

166 ישעיהו שפּיגל -- גורלות פון צוויי לאָדזשער געטאָישרײבער ...

ידיש לאָדוש 183 ,ראי ר ר ר 2 ...

... קאָמיטעט, וועלכער האָט געפירט א לעבעדיקע טעטיקייט. דער קאָמיטעט האָט אויף זיינע אַקסלען געטראָנן אן אויסערגעוויינ- לעכע פאראַנטװאַרטלעכקייט צוליב דעם, װאָס די הויפּט-שטאָט װאַרשע איז געווען כמעט וי פארניכטעט. לאָרזש, דאָס שלומ- פּערל צװווישן די פארמלחמהדיקע פּוילישע שטעט -- האָט מיט- אַמאָל אַװאַנסירט צו דער מדרנה פון דער פאקטישער הויפּט- שטאָט. לאָדזש האָט נעהאט די מעלה, װאָס זי איז געלעגן אין צענטער און נאַנט פון ווארשע. אין לאָדזש האָט מען אָננע- הויבן אויפמאַכן פארשידענע צענטראלע אינסטיטוציעס, נישט נאָר מלוכהשע, נאָר אויך יידישע. דאָ האָט זיך געפינען די צענטראלע יידישע פּרעסע; די צענטראלע היסטאָרישע קאָמי- סיע; קאָמיטעטן פון פּאָליטישע פּאַרטײען און אנדערע צענט- ראַלע אינסטיטוציעס וי קרן קימת לישרא? און קרן היסוד. ...

... דאָס פארמלחמהדיק לאָדזש איז באַקאַנט געווען מיט אירע פונדאַציעס און הילפס-אינסטיטוציעס, וועלכע האָבן זיך פאר- נומען מיט געזונטהייטס-פראגן און נגעזעלשאַפטלעכער הילף. געווען שפּיטאָלן און מושב-זקנים-הייזער, געגרינדעט דורך פּאָזנאַנסקין און קראָנשטאַטן, געווען װוילטעטיקע אינסטיטו- ציעס, וי ביקור-חולים, לינת הצדק, געווען , טאָן" (פּוליש: ...

,יידיש לאָדזש" איז אַ באַשײידענער צושטייער פון די לאָדזשער, ווץלכע וװווינען אין מעלבורן. מיר פאַרגעדענקען אונדזער שטאָט, און באַערן אונדזערע נאָענטע, אומגעקומענע אין געטאָס און לאַגערן. ...

... טונג פון די שולן. אַמבעסטן וועט זיין מענלעך צו באַשרייבן די באַדייטונג פון די שולן דורך פאַרגלייכן זיי מיט אַנדערע מיטל?-שולן אין אונדזער שטאָט,

געדענק איך וי אַזױ איין אַװנט האָט גאַנץ לאָרזש גע- קלונגען אַז זשאַבאָטינסקי וועט דעמאָלט האַלטן אַ רעדע אין דעם זאַל פון דער פילהאַרמאָניע, אויף דער דזשעלנע, װאָס האָט שוין דעמאָלט געהייסן נאַרוטאָװיטשאַ, אָבער אונדזערע יידן האָבן נאָך אַלץ גערופן די גאַס ,די דזשעלנאַ". נאָך מיט אַ דריי שעה פריער, פאַר דער פאַרזאַמלונג, האָט די גאַס גע- זשומעט מיט יידן װאָס האָבן געװאָלט גיין הערן דעם יידישן פאָלקס-טריבון -- און כאָטש מיר איז שפּעטער אויסגעקומען צו הערן אַנדערע גרויסע רעדנער און יידישע מנהינים, האַלט איך נאָך אַלץ אַז זשאַבאָטינסקי איז געווען דער גרעסטער צווישן זיי --- און צו מיין גליק איז מיר נעלונגען זיך אַרייג- צוכאַפּן אויף דער פאַרזאַמלונג. דער זאָל איז געווען איבער"- פולט מיט מענטשן; דער עולם אין נעשטאַנען אויף קעפֿ -- איך בין געזעסן אויף צויי פֹּאֶר אַקסלען און רי מענטשן האָבן זיך די גאַנצע צייט נישט גערירט פון אָרט, ווייל, פּשוט, עס איז קיין אָרט נישט געווען װוּ זיך צו רירן. און זשאַבאָ- טינסקי האָט צעפלאַקערט די פאַנטאַזיעס פון די פאַ ...

אָנגעקומען אין קאָנצענטראַציע-לאַגער ,װאַלדערלוסט" ביי האַנאָווער. דער קויפער פון די לאָדזשער שקלאפן װאַרט אונדז אֶפּ. ער זאָנט אונדז צו לייכטע ארבעט און גוט צו עסן, דער ארום זעט אויס וי א קור-אָרט --- שיינע וועלדער ארום. די דאָזיקע שיינע וועלדער דארפן מיר קאָרטשען, גראָבן ערר אויף פונדאמענטן. מיר בויען שווים-באסיינען, מיר טוען אויך די שאָסיי-ארבעט און מיר שלעפּן מיט די לעצטע כוחות די מאטעריאלן צו דער בווי-ארבעט. מיט איין װאָרט: אמתע שקלאַפן-ארבעט, ...

אחד התפקידים העיקריים ש? ועדת ההכוונה היה סיפוח ילדים בין גי? 17--10 לבתי חרושת מתאימים. הורים, שהצליחו להצי? את ילדיהם מהגירוש הגדול, סילפו את תעודות הלידה, ולעיתים ילדים בני 8--7 הופיעו כבני 10 ונשלחו לבתי חרושת. ...