Lodz Ghetto

... אין , יידיש לאָדזש" קומען אריין אָריגינעלע ארבעטן און זכרונות, וועלכע האָבן א שייכות צום יידישן לעבן פאַרן קריג; לאָדזשער געטאַָ; און דאָס יידישע לעבן אין די נאָך מלחמה'דיקע פּוילישע באַדינגונגען. ...

... י. שפּינל --- גורלות פון צוויי לאָדזשער געטאָ-שרײבער ...

... לאָדזש איז דער זעלבער חורבן פאָרגעקומען פּונקט להיפּך. כמעט פון ערשטן טאָג, ווען די דייטשן זענען אריין אין אונדזער היימשטאָט, האָבן מיר געהאט א פאָרשטייער- שאַפט, וװאָס איז געווען אומצויידייטיק. מרדכי חיים רוטמ- קאָווסקי צוזאמען מיט זיין בייראט זענען געווען די אָנפירער. נישט געווען קיין אַנדערע דעה-זאָנערס. מיטן אויסטוישן דעם דייטשן מאַרק אויף געטאַינעלט אין איבערגעריסן געװאָרן פולשטענדיק דער קאָנטאַקט צװישן דעם געטאָ-יחיד און דער אויסערלעכער וועלט. דאָס אויסזידלען פון געטאָ איז פאָרנע- קומען לויט ליסטעס און רעגיסטראציעס. פון הוננגער איז מען טאַקע נעשטאָרבן אויך אין לאָדזשער נעטאָ, אָבער וועגן הו" ליאַנקעט האָט אונדזער אַזו-גערופענער ‏ נעטאַיאַנער" נישט געקענט אַפילו חלומען. אַלְץ האָט אין לאָדזשער געטאָ געהאט א סדר -- אַחוץ דער סוֹף. ביים סוף זענען יידן אַװעק וי יחידים, וי זיי װאָלטן אָפּנעדאַװנט זייער לעבן יעדער באַזונ- דער. ‏ טאָג נאָך טאָג זענען די טראַנספּאָרטן נגעקומען קיין בירקענאַו בעת דער לעצטער אויסזידלונג און זיי האָבן מיט זיך געבראכט דאָס זעלבע בילד.

... ווען די דייטשן האָבן אין ספעפּטעמבער 1939 אריינמאַר- שירט קיין לאָרזש איז קיין זכר נישט געבליבן פון די געציילטע דייטשע אַנט-פאַשיסטן. די לאָדזשער דייטשן האָבן צוזאמען מיט די פּאַליאַקן, װאָס האָבן זיך גערופן פּראָצענטיקע פאָלקס- דויטשן, האָבן איזאָלירט די יידן פון דעם ארום. נאָך פארן שליסן דעם געטאָ זענען די לאָדזשער יידן שוין געווען ארומ- גערינגלט מיט א וואנט פון שנאה און האס.

... אין װאָס איז באַשטאַנען דער װידערשטאַנד אין לאָדזשער געטאָ ? דאָס אין אפשר אויך ח? אויף אנדערע אזוי שטאַרק איזאָלירטע און פאַרפירטע געטאָס. ...

... יתירהדיקייט. שבת-לידער, טייטש-חומש-מאָטיוון און בענקשאַפט-מעלאָדיעס. עס איז אפילו באַװוּסט געװאָרן פאר יודעי חן, אז מרים אולי- נאָווער גרייט ענדלעך די אויסנאַבע פון אירס א נייעם בוך אונטערן נאָמען שבת-לידער. װוי װויל עס האָט זיך צו איר דיכטעריש געקלעפּט דער מאָטיוו פון באָבע-נעזאַנגען, איז דערצו געווען א כשרע פֹּאֶר דאָס געזאַנג פון שבת-קודש. צום אומנליק, צום ויי פאר אונדזער געדעכעניש אין די זאמלונג שבת-לידער פון דער ווננדערלעכער פרוי שוין נישט נולד גע- װאָרן, װעדליק די דיכטערין האָט עס פאַרפּלאַנט. צוזאמען מיט דער פֿאַרפאַסערין איז דאָס ווערק פארלענדט געװאָרן אין די יאָרן פון בראָך, ווען מרים אולינאָװוער האָט וועגעטירט, בככודיק מוראדיק געליטן צוזאמען מיט די שרידים פון יידישן שרייבערטום אין לאָדזשער געטאָ. וי אזא לייכט די דיכטערין אין געדעכעניש פון דער יידישער פּאָעזיע אין אַלגעמיין וכפרט ביי די װואָס האָבן געהאַט די זכיה צו זיין א צייט לאַנג אין איר נאָענטקייט,

... איינער פון אירע פילאַרן אין געווען חיים װידאַווסקי, שפּעטער א קרבן אין לאָדזשער געטאָ.

... אפילו אין לאָדזשער געטאָ, װוּ הונגער, נויט -- און די נאָכאַנאַנדיקע דעפּאַרטאַציעס איז געווען דאָס טאָגיטענלעכע ...

װי נאָר די דייטשן האָבן פאַרנומען לאָדזש האָבן זיי פארמאכט אַלע יידישע דרוקערייען און די יידישע דרוקער זע- נען געבליבן אָן אַרבעט. ערשט אין יאָר 1940 אין מאַי, האָט אין פאַרשלאָסענעם געטאָ זיך געשאַפן אַ קאָאָפּעראַטיו פון באַלעבאטים און אַרבעטער. א דעלענאציע האָט זיך פאָרגע- שטעלט פאַר רומקאָווסקין און פאָרגעלייגט צו שאַפן א יירישע דרוקעריי אין געטאָ. ער האָט די דרוקער אַװעקגעגעבן א לאָקאַל אויף בזשעזשינער 10. דאָרט האָט מען צענויפגעקליבן אַלע מאַשינען און שריפט, װאָס האָבן זיך געפונען אין געטאָ. עס איז צענויפגעשטעלט געװאָרן א היפּשע דרוקעריי און עס זענען געווען באַשעפטיקט 14 געוועזענע באַלעבאַטים און א 0 אַרבעטער. אַ געוויסע צייט האָט מען אַרױסגעגעבן אַ געטאַ- צייטונג --- איין מאָל אין ואָך. דאָרט זענען געווען פאַרעפנט" לעכט אַלע פאַראָרדענוננען פון די דייטשן און פון רומקאָו- סקין. דאָרט זענען אויך געווען ידיעות וועגן סכום פּראָדוקטן פון די צוטיילונגען און זייער װײיניק כראָניק פון אָרטיקן לעבן. ...

... דעם 10 דעצעמבער 1959, האָט דער רעגירוננס-פּרעזידענט פון קאַלישער רעגענציע (רעגירונגס באַצירק) איבעלהער, פאַנאַנדערגעשיקט א שטרענג געהיימע פאַראַרדענונג צו די אַקופּאַציע-אַמטן אין לאָדזש, ווענגן איינשטעלן א געטאָ. אין דעם צירקולאר זענען שוין פאָרויסגעזען פאָלננדע אַמטן, װאָס דאַרפן אַרנאַניזירט ווערן אין לאָדזשער געטאָ: ...

... די שטרייקן און אומרוען זענען געווען געװוענדט קעגן רומקאָווסקין און זיין אַדמיניסטראציע, וועלכע האָט געלעבט אין װױלטאָג, ווען די ברייטע מאַסן האָבן געהונגערט. די אלגע- מיינע פארהעלטענישן אין געטאָ קאָן מען אורטיילן פון צויי ציטאַטן; אין טאָג-בוך, געפירט אין לאָדזשער געטאָ, פאַרצייכנט אינזש. יאקוב פּאַזנאַנסקי: ליידער עקזיסטירט אין געטאָ כמעט נישט קיין עטיק --- און די פראַנע אַפּראָװיזאַציע איז אויפן ערשטן אָרט", ...

... אויףה א פאַראָרדענונג פון האַנס ביבאָוו, דעם 28 מאי 0 וועגן רופן א באַראַטונג פון פאכלייט --- הויבט זיך אָן די אָרגאַניזאַציע פון ארבעטס-רעסאָרטן אין געטאָ, ...

א 10 שעהדיקן ארבעטס-טאָג, און זונטאג-רו --- לויטן באַפעל פון ביבאָוון,. צו דער צייט האָבן אין די געטאָ-פאבריקן (רעסאָרטן) געאַרבעט 15,847 יונגנטלעכע אין עלטער פון 17-0 יאָר. כאָטש רומקאָווסקי האָט פארזיכערט, אז דורך ארבעט און נאָר דורך ארבעט קאָן דאָס געטאָ איבערלעבן, וויי? אין דער פּראָדוקציע נויטיסן זיך די דייטשן -- האָט די שפּאַנונג אין געטאָ פונדעסטווענן אָנגעהאַלטן, ...

... עס ווערט אויך קלאָר, אז די דייטשן האָבן נעװונּסט ווענן דער אומבאַגרענעצטער, דעספּאָטישער מאַכט, וועלכע רומר קאָווסקי האָט אין געטאָ, און אז די הויפּט-סיבה דערפון איז, װאָס ער אליין פירט אָן מיט דער אַפּראָוויזאציע-אָפּטײלונג. ער טיילט טאַלאָנען אויף ספּעציעלע שפּייזן; פּריוילי- גירט מענטשן און קאַרומפּירט זיי --- דורך בעסערער פאר- פלעגונג. דער פּריווילעגירטער קלאַס העלפט אים די דאָזיקע אומבאַגרענעצטע מאַכט אינהאַלטן, און פירט אויס זיינע באפעלן.

... פארן לייענער פון גע שיכ טע צעשרייט זיך דער אלארם פון חורבן לאָדזש מיט די ערשטע ווערטער: , דאָס געטאָ אין פאָרמעל און פולשטענדיק נעשלאָסן געװאָרן דעם ערשטן מאַי 1940", אין דאָזיקן זאַץ, איז --- קענענדיק רעטראָספּעק- טיוו די שפּעטערע קאַפּיטלעך געשיכטע --- נישט שווער אַרינ- צולייענען דעם קאָמענטאַר, אַזן אָט דאָ הויבט זיך אָן דער ווירקלעכער אֶנהוֹיב פונעם סוף פון לאָדזשער יידנטום. דער דאָזיקער אויסטייטש קען ווערן באַרעכטיקט, װי עס קענען באַרעכטיקט ווערן הונדערטער אַנדערע דאַטעס װאָס האָבן צו טאָן מיט דעם נאַנצן אייראָפּעאישן חורבן. אָבער נישט אין נגעשיכטע װי מיר קענען זי היינט גייט אונדז, נאָר אין פאַרצייכענען, אויף װווי ווייט ס'איז מעגלעך, דאָס בילד און נעמיט װי עס האָט זיך אייננעקריצט אין דער דעמאָלט- דיקער קעגנװאַרט. אַװודאי װועט דאָס שוין אויך זיין געפאַרבט מיט די אַלע ענדערוננען װאָס מיר האָבן אַדורכגעמאַכט פון דעמאָלט ביז היינט, אָבער דאָס אויטענטישע דערפון -- װעט זיך, גלויב איך -- אַדורכשלאָגן דורך אַלעם. דאָס געניטע אוינ פון דעם לייענער פון די וייטערדיקע קאַפּיטלעך וועט מסתמא זיין באַהאַװונט נענונ אויסצושיילן דאָס קערנדיקע

... מיטן אויסלאָז פון די ימום-טובים האָט זיך אוױיסגעלאָזט די לעצטע רו אין געטאָ. אין די נאַסן פון געטאָ האָבן זיך באַװויזן פערד געשלעפּטע וענענער מיט פּליטים. יירן מיט א , נישט יידישן" אויסזען האָבן גענומען פליסן אין געטאָ אריין אין די טויזנטער. פון דייטשלאַנד, עסטרייך און טשעכיע זענען זיי פארשיקט נעװאָרן, װוי מען האָט זיי געזאָנגט אין זייערע היימשטעט, , אין אן אינדוסטרי שטאָט אין רייך'. זענען זיי געזעסן הויך אויף די וועגענער, צוגעקוסט זיך צו דער ארומיקער אָרעמקייט און אין זייער צעמישטקייט האָבן די נייע געטאיאַנער נישט באַנומען, אז אָט דאָ וועט זיין זייער נייע היים אוֹן אז דאָס נעטאָ איז דאָס די גרויסע אינדוסטרי-שטאָט אין רייך.

ס'איז נישט באַקאַנט פארן שרייבער פון די שורות ווער די מענטשן זענען אין אמת'ן געװען. געהייסן האָט עס צו יענער צייט, אז אין דעם ווינקל פון דער מזרח גרענעץ פון געטאָ, אויף בזשעזשינער נאַס, זענען אריינגעשיקט געװאָרן ציגיינער; דאָס איז אויף יעדן פאַל נעווען די אָפיציעלע ווער- סיע. קלאַננען זענען ארומנענאַנגען אין נעטאָ, אז די משפּחות זענען געווען פּאַליטישע טוער פון טשעכאָסלאַװאַקיע. א געטאָ- דאָקטאָר װאָס האָט די נרופּע באַהאַנדלט, שטענדיק אין קעגנ- װאַרט פון דייטשע מיליטערלייט, האָט געזאָנט, אזן ער האָט געהערט אַ שפּראַך װאָס האָט לויט זיין מיינונג געקענט זיין אוננאָריש, אָדער רומעניש. פאַרשידן זענען געווען די קלאַנגען וועגן יענער מיסטעריעזער גרופּע, אָבער עטלעכע פאַקטן קענען אויטענטיש פאַרצייכנט ווערן : ...

צו א נייער הויך. אַן אַנדערע סיבה איז געווען דער כאַאָס פון אריינשיקן און ארויסשיקן יידן פון געטאָ, װאָס האָט אָפּנע- שפּינלט א נייע, מער באַדראַענדיקע פאַזע פון דייטשע כוונות. אן אַנדערע סיבה איז נגעווען די ערשטע אלגעמיינע אויסגע- שעפּטקײט פון דער באַפעלקערונג װואָס האָט זיך אָנגעהויבן באַװייזן נאָך אין אֶנהוֹיב 1941, אָבער דעמאָלט זענען געווען אונטערשידן צווישן אויסדויערער און די װאָס זענען געפאַלן גיך, אין זומער 1942 האָט דאָס , קלאַפּסעדרע" פּנים (אויס- געצערטקייט אין געטאָדלשון) אָנגענומען אן אלגעמיינעם כאַ- ראַקטער און דער עיקר דער ערשטמאָליקער אלגעמיינער פּחד; טאַקע אומבאקאנט אָבער אין זומער 1942 אין די אומבאַ- קאַנטקײיט געװאָרן א טיי? פון דער נאַנצער באַפעלקערונג פון געטאָ. עפּעס האָט אָנגעזאָנט, אז אפילו די פּריוויליגירטע פון נעטאָ זענען פּריווילינירט בלויז צייטווייליק. ס'איז שווער פון א מרחק פון מענטשלעכע יאָרן צו אַנאַליזירן אין איינצל- הייטן פארװאָס דאָס איז געווען אזוי גראָד יענעם זומער, אָבער דער גרעסטער טיי? פון די װאָס האָבן איבערנעלעבט דאָס געטאָ ועלן מסכים זיין, אז ...

און גערעכט זענען געווען די װאָס האָבן געהאַט דעם פאַטאַליסטישן צונאַנג מיט דעם צינישן זאָנ:;, אוב ס'איז נאָך נישט אמת ועט עס וערן אמת". סוף אויגוסט, אין פארטאָג פון 21טן אוינוסט אויפן 1טן סעפּטעמבער, זענען שווערע לאַסט-אױטאָס מיט מלאכי חבלה אין דייטשע אוני- פאָרמען, אריין דורכן באַלוטער פּלאַץ אין געטאָ. די לאַסט- אויטאָס האָבן זיך אָפּנעשטעלט ביים שפּיטאָל אויף לאגיעוו- ניצקע 86 און די רציחה האָט זיך אָננגעהויבן. דאָס מאָל? האָבן די טויטן-קעפּ טרענער (באַקאַנט געװאָרן אין געטאָ, אלס די ראָל-קאָמאַנדע) נישט נעפּרוּווט אפילו אױיסבאַהאַלטן זייערץ כוונות. זיי זענען געקומען אויסרייניקן דאָס שפּיטאָל פון קראַנקע, אֶָן שום צערעמאָניעס. די קראַנקע וװאָס האָבן נעקענט גיין האָבן מיט איינענע כוחות אָדער מיט דער הילף פון שפּיטאָל- פּערסאָנאַל געמוזט געפינען זייער וועג ארויף אויף די לאַסט- אויטאָס, דער גור? פון די קראַנקע איז געווען פאַרשידן: מאַנכע זענען געװאָרן דורך די פלענער אראָפּנעטראָנגן צו די אוױיטאָס און אַנדערע האָבן די טייװאָלים אין מענטשלעכע בגדים ארויסגעװאָרפן דורך די פענצטער אָן אונטערשיד פון וועלכער הויך.

נאָכדעם וי זיינע משרתים האָבן גערעדט, נאָך רומקאָװו- סקיס היסטעריע, נאָך די געויינען פון דער פארזאַמלטער מאַסע, איזן דער עולם זיך צעגאַנגען מיטן גייסטיקן יאוש װאָס באַגלייט אן אבל אין קעגנװאַרט פון טויט פון א נאֶענטן. דאָס געטאָ איז באַשטאַנען פון טויזנטער נישט אַרגאניזירטע יחידים, ואָס יעדער פון זיי האָט געטראָגן א פּערזענלעכן אומגליק מיט זיך, אָבער פון זייער צד, האָט דער מושל פון מלכות נעטאָ מ. ח. רומקאָווסקי נישט געזען קיין סכנה, אן

באַשפּייזונגס-אַפּאַראַט, ואָס האָט אויסנענוצט דעם גאַנצן אַפּראָװיזאַציע-אָפּטײ? פאַר איינענע צװעקן. די סיבה פון איבערנעמען דעם אַפּראָוויזאַציע-אַמט דאַרף געזוכט ווערן אין די ראַמען פון קריזיס ‏ אין דעם הינטער-קוליסן קאַמֿף װאָס איז אָננענאַנגען צווישן פאַרשידענע דייטשע אינסטאַנצן ועגן דער יידן-פראַנע בכל? און דעם וערט פון נעטאָ קיום, האָט ביבאוו געװואָלט ווייזן, אַז ס'איז נישט אמת אַז דאָס געטאָ פאַרמאָנט וועלכע עס נישט איזן זעלבסטשטענדיקייט. ראָס אינערנעמען די סמפשלה איכער דער געטאָ-אַפּראַָװיזאַציע, דאָס אַרוױיסנעבן די ראַציעס אונטער זיין נאָמען, האָט ביבאָוון גע" דינט וי א באווייז דערצו. פאָרמע?ל זענען אַפילו געגעבן נע- װאָרן צירקולארן און פעפאָראַנדומס ווענן די ענדערוננען צו די לייטעד און ארבעטער פון אַפּראָװויזאַציע, אָבער אין דער ווירקלעכקייט האָט זיך גאָרנישט נעענדערט. שטשענשליוי, דער פריערדיקער לייטער פון אַפּראָויזאַציע איןז ווייטער גע- בליבן, אַזױי אויך אלע אַנדערע. די פּראָטעקציע האָט וייטער געאַרבעט ביזן לעצטן סאַמענט, כאָטש די קרייון פון די פּרי- ווילענירטע זענען יו ענגער און ענגער אָן אויפהער, װאָס שטאַרקער עס איז געווארן די תליה-פעטליע ארום דעם נור פון געטאָ. |

... א גרויסער טייל פון די לעצטע אויסבאַהאַלטענע האָבן זייער מקום מקלט אויסגעוויילט נאָענט צו די נעטאָיגרענעצן, פון דאָרט האָבען זיי נאָכגעקוקט און צונעזען די מהומה פון די דייטשן אין די לעצטע שעהן. אָט די יידן זענען באַפרייט געװאָרן ממש אין געטאָ, אָבער וי יחידים. דאָס געטאָ לאָדזש, װאָס די רוסן האָבן אָנגעטראָפן איז געווען נישט מער וי דער בר-מינן פון א גרויסע, לעצטע יידישע קהילה אין היטלערס אייראָפּע װאָס האָט גענוסט און נעצאַנסט איבער פיר יאָר.

... א סוף צו דעם שולל-וועזן איז געקומען אין אָקטאָבער 1, ווען די שול-לאָקאַלן זענען רעקווירירט און פארװואַנדלט געװאָרן אין פּרימיטיווע וווינונגען פאר די 20,000 רייטשע, טשעכישע, עסטרייכישע יידן, וועלכע די דייטשן האָבן אריינ- געשיקט אין לאָדזשער געטאָ, בכדי פון דאָרט = 226 זיי צו די נאַזזאױטאָס אין כעלמנאָ, ...

עס איז אויך א צייט טעטיק געװוען א ויסנשאַפט- געזעלשאַפט, אָרנאַניזירט דורך דאָקטוירים און אינזשיניערן. די דאָקטוירים האָבן איינגעאָרדנט פאָרלעזוננען וועגן די אמ" מייסטן פארשפּרייטע קראַנקהייטן אין געטאָ. ביי די אינזשי" ניערן האָבן מען געלייענט לעקציעס ווענן פיזיק, בעמיע, ביאָ- לאָגיע און אַנדערע נאַטור-װיסגשאַפטן. ...

... אין לאַדזשער געטאַ זענען געווען א ...

... בעלא איז אַועק פון לאָדזשער נעטאָ. זי װעט זיך נישט איינשליסן אין אַ תפיסה. זי מוז עפּעס טאָן, ארויסצונעמען איר משפּחה פון געטאָ.

... ריט אין לאָדזש מיט חסידישע מעשיות. ער האָט גלייכ- צייטיק זיך אָפּנענעבן מיט געשיכטע-פארשונג און פאָלקלאָך- זאַמלונג. זעלקאָוויטשעס חסידישע סקיצן און דערציילוננען געדרוקטע אין דער טאָג-פּרעסע, האָבן געהאט א מער האַר- מאָנישן טאָן און נוסח, װוי דאָס איז געווען ביי אָפּאָטשינסקין. מען דאַרף אָננעמען, אַז זעלקאָוויטשעס מער רואיקער סטיל און מחשבה זענען צו אים געקומען פון זיין שרייבערישער געשיכטע-פאָרשוננ און נטיה צו פאָלקלאָר-זאַמלונג. אָבער איצט קומט דאָס מערקווירדיקסטע ביי ביידע שרייבער. אין דער געטאַ-תקופה האָבן ביידע נעאַרבעט אין געטאָ-אַרכיוון: אֶפֹּאַ- טשינסקי װוי אן אקטיווער מיטאַרבעטער פון ווארשעווער אונ- טערערדישן געטאָ-אַרכיוו פון ד"ר עמנוא? רינגעלבלום (, עונג שבת"); און זעלקאָויטש --- אין לאָדזשער אָפיציעלן לעגאַלן געטאָדאַרכיוו. ביידע שרייבער זענען פארשניטן נגעװאָרן אין עלטער פון /4 יאָר -- און לסוף: ביידנס ליטערארישע שאַפונגען האָבן זיך אָפּנעפונען נאָך דער צוייטער וועלט- מלחמה: זעלקאָוויטשעס --- צווישן די אױיסגעגראָבענע אַרכיו- מאַטעריאַלן אין די לאָדזשער געטאָ-חורבות, און אָפּאָטשינ- סקיס --- אינעם אָפּנעפונענעם ריננעלבלום-אַרכיוו אונטער די חורבות פון ווארשעווער געטאָ.

... פון דעם דאָזיקן בוך, אין װעלכן עס געפיוט זיך א סך מאַטעריאַלן וועגן קולטור און שול'לעבן אין לאָדזש צװישן בײײדע װעלט:מלחסמוחת װי אויך פון געטאָ פּעריאָד --- דרוקן מיר טיבער עטלעכע אַרטיקלען, װעלכע אילוסי טרירן דאָס לעבן אין לאָדזשער געטאָ. ...

בפנית ,ועד הספרות" אל וװעד הקיבוצים מתאוננים הראשונים על שפניותיהם נשארו ?א תנובה מצד האחרונים. באחת הפניות מ-28.9.40 מודים אנשי ,קבוצות הספרות", שהם פעלו יחד עם אלמנטים אַנט-ציוניים ועליכן הוכתם שמם י. טבקסבלט, חבר האקסקוטיבה הציונית בגיטו, מספר, שרומקובסקי, בעת הכונות המסויימות בנונע לקיבוצים, הקים ליד הקיבוצים הציוניים קיבוצים בלתי-מפלגתיים, שנקראו ה, פראים". הללו היו ?לא כ? ביקורת ומשמעת פנימית וע"ב הגיעו ?, דמורליזציה והפקרות". בחוני הניטו של מרישין סופר על אלמנטים נרועים, שחדרו אל תוך הקיבוצים, או אל קבוצות, שנתקראו קיבוצים ולא היו יותר מאשר אוסף ספסרים, נושכי נשך ומלשינים. מובן, שעובדות אלה לא הביאו כבוד לועד הקיבוצים והוא נאלץ להקים מיליציה מיוחדת בשבי? לרכא אלמנטים אלה. מובן, שהדבר היה מלוה בתקריות. חלק מ, קבוצות הספרות" הסתייג מאלמנטים אלה, ווער הקיבוצים אף לא אבה לנה? מו"םמ אתם. ...

... לאָדזש איז באפרייט געװאָרן איין טאָג שפּעטער פון װאַרשע,. אויך דאָ, איז צום באַדויערן די פרייהייט פאר דער יידישער באַפעלקערונג נעקומען עטלעכע חדשים צו שפּעט. אין יולי 1944 זענען נאָך אין לאָדזשער געטאָ געווען 73.217 יידן. אָבער אין די ערשטע טעג פון אוינוסט דעם זעלבן יאָר, מער װי א יאָר שפּעטער וי אין ווארשע -- האָט זיך אָנגע- הויבן די פולשטענדיקע ליקװידאַציע פון לאָדזשער געטאָ. ...

... װוי איך האָב שוין אֶנגעוויזן, האָט יידיש לאָדזש נישט אָפּגעצייכנט עפנטלעך און נעמיינזאם די ליקוידאציע פון לאָדזשער געטאָ. אַ געלעגנהייט צו מאַניפעסטירן דעם טרויער נאָכן מאָרד איבערן יידישן ישוב פון לאָדזש, איז געװוען דער יאָרצייט פון װאַרשעװוער געטאָ-אױפשטאַנד. ‏ דעם יאָרצייט האָט מען דורכגעפירט פייערלעך יעדן יאָר אין די גרעסטע זאַלן פון שטאָט, מיט דער באַטײליקונג פון פאָרשטייער פון דער שטאָטישער און מלוכהשער מאַבט. ...

... גאַנצן סכום קאַרטאַפל, דייטשע פֹּאַלִיצֵיי מיט מאַשין-געווער צעטרייבן דעם עולם. דאָס איז געווען אין אוינוסט 1940", ...

... 2) די געטאָפּאָליצײ איזן געווען פאַראַנטװאָרטלעך פאַר דער באַװעגונג פון פארקער פון געטאָ אין דעם אָפּנעטײלטן שטח. דער פאַרקער איז פאָרגעסומען דורך א ספּעציעלן טויער, ...

מאַרישין -- א פאָרשטאָט פון לאָדזש --- עטלעכע קילאָ- מעטער פון באַלוט --- איז דורך די דייטשן צוגעטיילט געװאָרן צום געטאָדקװאַרטל, מחמת דורך דאָרט האָט געפירט דער איינציקער וועג צום יידישן בית-עולם... אלע אנדערע ועגן אהינצו זענען דורך זיי פארצוימט געװאָרן מיט שטעבלפ- דראָטן און האָבן געהערט צו דער אַרישער זייט, ...

... אין אייניקע װאָכן שפּעטער האָט אונדזער פריינר מאַקס, אונדז געשריבן מיר זאָלן קומען קיין לאָדזש. געפאָרן זענען מיר גרופּנוייז. יערע משפּחה באַזונדער. מיר האָבן באַצאָלט א גרויסע סומע די שמוקלערס און זיך צוריק באַזעצט אין לאָדזש. דאָס איז געווען סוף מערץ. באַלד איז געקומען א פאר- אָרדענונג, אז סיר מוזן אריין אין געטאָ. ‏ פון קאמיעננע האָבן מיר זיך איבערנעצוינן אויף לימאַנאָוסקעגאָ.