Lodz

ביאַליסטאָק PR‏ געווען די דריטע גרעסטע שטאָט TID‏ טעקסטיל-אינדוסטריע, נאָך מאָסקװע TX‏ לאָדזש. PR‏ די לעצטע יאָרן האָט ביאַליסטאָק אפילו אויך “ZAIN WV‏ שטייגן לאָדזש PN OM‏ פּראָדוקציע TID‏ געװואַנט TIN‏ ספּעץ- ציעלע טוך און דעקן, מיט וועלכע ביאַליסטאָק האָט זיך דערװאָרבן אַ גרויסן פאַרקויף-מאַרק איבער דער גאַנצער וועלט. מען דאַרף דערמאַנען, אַז די ערשטע אידישע “TWO‏ TP MANS‏ אין ביאַליסטאָק זיינען PW‏ געווען מיט IN‏ ערך 0 אאָר צוריק. ONT‏ זיינען געווען קליינע פאַבריקלעך TIN‏ האַנט-שטולן, אויף וועלכע אידישע וועבער האָבן געטאָן שווערע אַרבעט פאַר הונגער:לוין. PR‏ יענער צייט, פון TANT ,1850 DIX‏ די דאָמאָלטיקע אידישע פאַבריקאַנטן, נחום מינץ און סענדער בלאָך, די ערשטע גענומען איינ- פירן דאַמף: שטולן און MIN‏ ביסלעכווייז, PR‏ משך פון יאָרן, PR‏ כמעט די גאַנצע ביאַליסטאַקער טוך:אינדוסטריע אַריבער צו עלעקטרישע (מעכאַנישע) װועב:שטולן. חוץ דעם, האָבן אידן דאָרט כסדר אַנטװיקלט PIX‏ אַנדערע אינ- דוסטריעס. ...

... האָט די ביאַליסטאַקער קולטור-ליגע Pr‏ געווענדט צו די מאַלער TD‏ װאַרשע און לאָדז, אײינצואָרדנען אין ביאַלי סטאָק אַ בילדער-אויסשטעלונג. די דאָרטיקע קינסטלער האָבן מיט פרייד די איינלאַדונג אַנגענומען. עס “NO PN‏ שלאָסן TANYA‏ אַריבערצוברענגען ONT‏ רוב קאָלעקציעס TID‏ די דאַמאָלסט באַגאַבטע אידישע מאַלער, TD TN‏ פּאָפּולער TIN‏ די בילדער אויסשטעלונג, ONT‏ די קולטור- ליגע איינגעלאַדן צו דער דערעפענונג די דאַמאָלסט פּאָפּו- לערסטע מאַלער מינקאָווסקי DX‏ בערלעווי פון װאַרשע, TIN‏ אַדלער פון לאָדז,

מיט'ן TID AINDIN‏ 20טן יאָרהונדערט PNR‏ ביאַליסטאָק אַרױף אויף NR‏ ברייטן שליאַך. ס'זיינען צוגעקומען נייע פאַבריקאַנטן און די שװואַכע זיינען PT‏ צעפאַלן פון פריער- דיקן קריזיס, געבליבן זיינען די שטאַרקע. DR‏ אַזױ זיינען צוגעקומען די פּאַרעצקײגאַוװוענסקיס מיט YP‏ אַרטיקלען ANH‏ ביאַליסטאָק, וי בורקע, שעוויאט אויף אָנצוג-שטאָף, פון בויער טוך PR‏ װאָלענע דעקן, PIN‏ , קאַסטאָר" AND‏ גאַרניטור-שטאָף,. ביאַליסטאַק האָט אָנגעהויבן ענערגיש אויסברייטערן PR‏ מעכאַניזירן די מאַשינען, אָנגעהויבן TP wo WN‏ ענערגישע רייזענדע PN‏ פאַרפלייצט רוסלאַנד מיט אירע אַרטיקלען. די פאַבריקאַנטן PT TANT‏ אַרומגעזען, IN‏ קאַנקורירן מיט לאָדזש, טאָמאַשאָוו TIN‏ מיט די דייטשע פאַבריקאַנטן PR‏ ביאַליסטאַק גופא, וועלכע פלעגן מאַכן טייערע סחורות, קענען זיי ניט, האָבן MT‏ אָנגעהויבן מאַכן סחורות TINS‏ טאַנדעט-:שניידער, און דעם זעלבן אַרטיקל IN ONT‏ אַנדער פאַבריקאַנט ONT‏ געמאַכט פאַר 4 רובל IX‏ אַרשין, ONT TINT‏ די אידישע פאַבריקאַנטן געמאַכט ND‏ 2 רובל, נאַר פּראָסטע מאַטעריאַלן. עס PN‏ דערגאַנגען UTR‏ ווייט, TR‏ ביאַליסטאַק האָט PW‏ געמאַכט אַזױנע ביליקע סחורות PNW‏ אויבערמאַנטלען AND‏ 70 קאָפּיקעס IN‏ אַרשין, TIN‏ אַ פאַרטיקן מאַנטל TY ONT‏ פאַרקויפט AND‏ 576 רובל, נאַטירליך, דער MA‏ האָט ON‏ געטראָגן בלויז PR‏ צערקווע DIN‏ זונטיק, און DIS‏ צווייטן PN AN?‏ ער PW‏ געווען צעריסן TN‏ האָט באַדאַרפט אַ נייעם,

מיט דער צוריק-אויפשטעלונג פון דער נייער TAD‏ און נאָך דעם שלום-אָפּמאַך מיט רוסלאַנד “YX PN ,1919 PR‏ קומען X‏ שטילשטאַנד PN‏ דער מעכטיקער פּוילישער אינ- דוסטריע. לאָדזש מיט אירע באַװעל און וויגאניע “DIN‏ אַרבעטונגען; ביאַליסטאָק מיט אירע TX TWO‏ דעקן: טאָמאַ- שאָװוו, זגערזש YAY. wm‏ גוטע טוך:אויסאַרבעטונגען, זיינען געבליבן IW‏ אַ מאַרק INN‏ צו פאַרקויפן זייערע סחורות. ONT‏ זעלבע ואַרשע מיט אירע גאַלאַנטערײ: סחורות. פאַר PUN TH‏ מיט אירע 20 מיליאָן “YOR‏ וואוינער האָט געקלעקט AND A]‏ 2 מאַנאַטן פאַבריצירן סחורה PN‏ די שטאַרקע מאָדערנע פאַבריקן FID‏ די “IVT‏ מאָנטע שטעט. דערצו PR‏ צוגעקומען IN]‏ אַ טעקסטיל- צענטער -- ONT‏ איז די שטאָט ביעליץ TD‏ נידער-שלעזיע, ...

... די ביאַליסטאָקער פאַבריקאַנטן זיינען געווען אָרגאַני זירט PR‏ אַ פאַראייניקונג VOM‏ נאָמען ,אינדוסטריעלער פאַרבאַנד", סענקעוויטשאַ 28, וועלכער האָט אַרומגענומען די אינדוסטריע פון דער גאַנצער װאָיעװאָדשאַפט. ער האָט ONT‏ פאַרשטייער PR‏ דער וױלנער:ביאַליסטאַקער האַנדלס-קאַמער. עֶר איז געווען אַ מיטגליד פון אַלפּױלישן אינדוסטריעלן פאַרבאַנד TD TIN‏ דער ,טעקסטיל-פאַראײ- ניקונג" אין לאָדזש, ...

TPN‏ באַקאַנט אין דער אַלטער היים און PR‏ די אידישע קרייזן אַלס מאיר װאַלאַך, PR‏ געבאָרן געװאָרן PR‏ ביאַליסטאַק ביי אַ פיינער משפּחה פון קאָצקער חסידים. PT‏ זיידע, ר' שבתי װאַלאַך, אַ גרויסער צדיק TN‏ גאון, איז גע- ווען רב PR‏ דעם קליינעם שטעטל ראָזשינאָי, ביי סלאָנים, זיין פאָטער, ר' משה PIN NPN‏ אַ למדן, אָבער שוין אַ שטיקל משכיל דערצו, PR‏ געווען קאַסירער ON PR‏ מיילאַך'ס באַנק געשעפט PR‏ ביאַליסטאָק. TPT‏ פעטער, אברהם יעקב, איז געווען אַ באַקאַנטער טעקסטיל-פאברי" קאַנט אין לאָדזש, ...

... PN WAN‏ מוז PON ONT‏ אָפּלײגן אָן אַ זייט. PR‏ שרייב די ווערטער PR‏ דער שעה, Wh‏ עס ברענען PW‏ די גרע- ניצן פון פּױלן, ווען היטלער'ס באַמבעס פאַלן שוין אין װאַרשע און ווילנע, PN‏ קאַטאָװיץ TX‏ קראָקע, PR‏ טשענס- טאָכאָוו TIN‏ לאָדזש, ...

PN‏ אויפ'ן געביט פון דערציאונג DX‏ קולטור, זיינען פאַרגעקומען גרויסע ענדערונגען. אין די טעטיקע שולן PR‏ דער שטאָט האָט מען, צוליב דער גרויסער צאָל שילער, געמוזט לערנען אין צוויי און אין געוויסע אויך אין דריי שיכטן. עס זיינען PIN‏ געעפנט געװאָרן אַ צאָל נייע TOW‏ עס האָבן PIR‏ אָנגעהויבן דערשיינען YP‏ אידישע צייטונגען, OND‏ איז מעגלעך געווען מיט דער הילף פון געקומענע אידישע שרייבער-פּליטים TD‏ ווארשע, לאָדזש TID TIX‏ אַנדערע ערטער TVA PR‏ גלייכצייטיק DIN PN‏ געשאַפן געװואָרן NR‏ אידישער מלוכה'שער דראמאטישער טעאַטער, אונטער דער אָנפירונג FIP‏ דעם באַרימטן קינסט- לער אברהם מאָרעווסקי. PR‏ דער זעלבער TAN PNR OY‏ אָרגאַניזירט געװואָרן NR‏ פיינער אידישער קלינקונסט. טעאַטער, VOM‏ אָנטײל פון דעם באַוואוסטן אַרטיסטן MAND‏ דזשיגאַן:שומאַכער, PR OND‏ געווען אונטער דער קינסט- לערישער לייטונג WH‏ דעם באַוואוסטן דיכטער DX‏ טעאַטראל, משה בראַדערזאָן. OT PR‏ צוויי טעאַטערס זיינען אַרױסגעטראַטן אַ ONY‏ פון די בעסטע אידישע אַרטיסטן TID‏ פּױלן, וועלכע זיינען דאַמאָלט אַלס פּליטים געוועו PR‏ ביאַליסטאָק. אַחוץ דעם, פלעגן PR VY WIV PN‏ ביאַלי- סטאָק אויך גאַסטראָלירן געקומענע אידישע, וי TIN‏ אַנדערע, טעאַטער-אַנסאַמבלען TN‏ קאָנצערט:גרופּן TID‏ סאָוועט-רוסלאַנד. PR‏ ביאַליסטאָק PR‏ דאַמאָלט DIN‏ געשאַפן געװואָרן אַ פיינער AND‏ מיט וועלכן עס ONT‏ אָנגע- פירט דער באַוואוסטער כאָר:דיריגענט TD‏ ואַרשע, מ. שניאור. ...

רימטער אידישער שרייבער, דיכטער DX‏ טעאַטער-שעפער משה בראָדערזאָן, פון לאָדזש, וועלכער PR PK‏ יענער צייט PIN‏ געווען אַ פּליט PR‏ ביאַליסטאָק, INT ONT‏ מיט “AND‏ ביטערונג געזאָגט: ON,‏ גייט אַרױס אַ צייטונג PNR‏ אַ OPN‏ שער שטאָט, עטלעכע צענדליק קילאָמעטער TID‏ דייטשן מאָרד-גיהנום. אָבער מיט PR PH?‏ שורה און מיט POR PP‏ װאָרט ווערט ניט דערמאָנט װעגן די גרױליקע “WIN‏ לעבונגען פון די APN JPN‏ יענער OT‏ גרענעץ, PN‏ יענעם טייל פּױלן, INT‏ עס גיסט PT‏ שטראָמענווייז אידיש בלוט", ...

... וועלכער שטאַמט פון לאָדזש, TAN PR‏ געווען WIN‏ פון דעם גרויסן שטראָם אידישע פּליטים, וועלכע זיינען פון אָנהױב דער מלחמה אַנטלאַפן TID‏ די היטלע- ריסטן PR‏ פּױלן. פוקס, אַזױ וי PN ONT‏ געווען מיט פיל אַנדערע, האָט זיך צום סוף דערשלאָגן PP‏ ביאַליסטאָק, וואו PR‏ יענער OPI VY‏ אָנהױב פון דער מלחמה זיינען געווען פיל פּליטים-אידן TID‏ פאַרשיידענע טיילן THM‏ באַשרײבן- דיק וועגן זיינע װאָגלענישן PIN‏ װאַנדערונגען איבער “IND‏ שיידענע וועגן (,ביאַליסטאַקער שטימע', סעפטעמבער 5) שילדערט חיים לייב פוקס ווייטער POT PR‏ אַרטיקל וי IN‏ די אידן PR‏ ביאַליסטאַק TINT‏ אויפגענומען “YX VN‏ האָלפן די געקומענע WPAN‏ פּליטים, ...

שטימונג. מיט PUVA‏ און יללות האָבן PT‏ אָנגעהויבן בעטן די עטלעכע דאָקטאַָרשעס PR‏ װאַגאָן, MT‏ זאָלן, למען ה', פאַרשפּאָרן MT‏ די יסורים PR‏ די גאַזיקאַמערן TID‏ טרעב- לינקע און אַ PO‏ מאַכן צו זייער לעבן. די דאַקטאָרשע טשאַרנאַלעסקאַ, וועלכע האָט געשטאַמט פון לאָדזש, PN‏ איינגעגאַנגען PIN‏ די דאָזיקע בקשות PR‏ אָנגעהויבן איבערשניידן די בלוט-אָדערן WM‏ אַ זשילעטקע-מעסערל, אינגיכן TANT‏ אַנדערע דעצידירטע פרויען נאָכגעטאָן דעם דאָזיקן ביישפּיל, און איבערגעשניטן די אָדערן DN PT‏ אויך זייערע ליידנס:חבר'טעס. באַלד האָבן YON PT‏ געבאָדן NPN‏ ים פון בלוט. דער PR IX‏ אָבער ניט אַװעק קיין “IVI‏ לינקע נאָר אין ריכטונג מאַידאַנעק, קיין לובלין. אין לובלין איז דער צוג געבליבן שטיין, און באַלד האָט מען באַמערקט TIX‏ געעפנט דעם װאַגאַן TID‏ וועלכן עס ONT‏ גערונען בלוט, AND‏ די אויגן TID‏ די עס-עס רוצחים TIN‏ די אידישע אסירים- אַרבעטער, האָט זיך אַנטפּלעקט אַ שרעקלעך בילד,

... ON IN‏ געפינען PR PT‏ ,יד ושם", אַ רייכער אוצר פון אַזעלכע דאַקומענטן, TID‏ לאָדזשער NOVA‏ (כאָטש נישט אינגאַנצן, -- גרייכן PIN MT‏ ביז 450), די פּראַטאָקאָלן TID‏ די זיצונגען TID‏ אידן-ראַט פון לובלין און דאָקומענטן TID‏ דאָרטיקן סעקרעטאַריאַט; TN‏ אין אַ קלענערער “IND ONS‏ צייכנט הודעות פונ'ם אידן-ראַט פון לעמבערג.

וי אַזױ , די פּראַטאַקאָלן TN‏ מעלדונגען DD‏ ביאַלי" סטאָקער אידן-ראַט", זיינען אָנגעקומען DS‏ ,יד ושם", PR‏ באַוואוסט, IN‏ אומגעפער PR‏ סוף TID‏ 1945, האָט אַ מיט- אַרבעטערין TD‏ , אידישן היסטאָרישן צענטראַל קאָמיטעט" PR INT‏ לאָדזש, וועלכער האָט PT‏ אומגעקערט “YAR TD‏ וויסער שליחות, צו וויסן געגעבן, PRIN‏ אַ שטעטל )1 סווייזט אויס -- ,ניסקא"), נעבן ריישא, געפינט זיך אַ OPN‏ שער דאַקטאָר פון דער WUD‏ אַרמײ, MD‏ וועלכן עס געפינט Pr‏ אַ גאַנצע װאַליזקע מיט דאָקומענטן און ער איז גרייט עס אָפּצוגעבן IND‏ אַ געוויסער קאמפּענסאַציע. אָט די שליחה, ONT PR‏ טאַקע געווען די-יעניקע, “INT PR OND‏ געקומען מיט'ן דאָקטאָר AND‏ אַ געוויסן TPAD‏ און ONT‏ די װואַליזקע געבראַכט PP‏ לאָדזש,

... אַנטאַקט מיט די פּאַרטיזאַנער דורך אַ באַקאַנטן קריסט יוזשעק, PN‏ שטאָט. דעם 1טן נאָוועמבער JANN ,1943‏ מיר גליקלעכערווייזע זיך אַרױסגעשמוגלט TID‏ אונזער אַרבעטס-פּלאַץ FIN‏ װואַרשעװוער 27, אונטער דעם שלייער ITN TD‏ זיינען מיר אַנטלאָפן צו די פּיאַסקעס TIN‏ קיאווסקא גאַס, ביז מיר PT TANT‏ שלייכנדיק אויף YOR‏ פיר דערשלעפּט צו דעם קריסט. מיר זיינען געווען 8 ‘DIN‏ דער שרייבער פון די שורות, שמעון עמיאל, בערל שאַצ- מאַן, משה גראָטקאָוויטש, וועלכער ONT‏ געהאַט אַ "NOW‏ סעריי-:װאַרשטאַט אויף נאָװאַליפּיע געסל; טראָצקי, א זון TID‏ געשעפטס-פירער RDP, PR‏ מאָדערן" TID DTN IN TN‏ עלבוימ'ס אינגסטער טאָכטער TID‏ װאַרשעװער SONA‏ מאיר בעז: אַ וועבער TID‏ האָראָדאָק; הענאָך לופּע, דזשאַקאַנסקי, און איצעלע, אַ לאָדזשער ראַזירער. ביי דעם קריסט, האָט TIN‏ געטראָפן IN‏ אַנטױישונג; ער ONT‏ אונז געזאָגט, אַז דער פּאַרטיזאַנער, ONT OND‏ געדאַרפט קומען TX‏ מיטנעמען, איז דערשאָסן געװאָרן, און ער IND YP MON‏ אונז “ANA‏ נישט טאָן, ער TYP‏ אונז אפילו נישט אויסבאַהאַלטן, פאַר אַ INS‏ שטונדן האָט עֶר TN‏ אַרײנגעלאָזט PN‏ אַ PPNOW VIN‏ אָבער שפּעטער ONT‏ ער אונז TID‏ דאָרט אַרױסגעיאָגט, “TT‏ ...

ערב nop‏ צום PR ATO‏ 1944, האָט מען צו אונז גע- בראַכט INI‏ אַ טראַנספּאָרט TD‏ 10 אידן, וועלכע TANT‏ זיך אויסבאַהאַלטן DOIN TID‏ 1942 ביז אַפּריל 1944; { TIN‏ 2( NY‏ ברידער ראַצקאָוסקי, TD‏ סאָקאָלע; 3) יאַנקל “NT‏ ווינסקי, אַ TN 4 WAY‏ 5( מעזבאָווסקי, פאָטער און זון: 6) עלסאָן, אַ זון פון ביאַליסטאָקער לערער, עלסאָן, 7) “NIN‏ טאָל ראַבינאַװיץ, TH‏ לאָדזש; 8) באָרער, אַ גראָדנער, 9) דער זון פון אידישן ביאַליסטאַקער שלייפער PT)‏ נאָמען “YX‏ דענק PR‏ ניט), ער PR ONT‏ פאַרלויף פון 2 TINT‏ באַקומען טובערקולאָז אין האַלדז און איז געשטאָרבן, און 10) סלוצקי פון קיעוו, אַ מוזיקאַנט פון דער קיעווער אָפּעראַ. צוזאַמען זיינען מיר שוין INT‏ געווען 50 WIA‏

... Several in our group suggested they could contact the Partisans through Polish connections. On November 1, 1943, we sneaked out of our place of work in the ghetto. Under the cover of night, we crawled on our bellies through the streets until we reached our Pol- ish contacts. We numbered eight: Szymon Amiel, Berel Szacman, Mojsze Grotkowicz, who owned a locksmith business on Nowolipja Street: Trocki, Meir Bez, a weaver from Horodok; Henach Lupe, Drzakanski, and Icele, a barber from Lodz. Unfortunately we were dis- appointed, for we were told that the Partisan who was to take us to the resistance forces had been shot and nothing more could be done for us. A Polish interme- diary hid us for a couple of hours in a pigsty but soon afterward forced us to leave because he did not want to jeopardize his life. He told us the Gestapo was combing the area for us, since we, numbering eight men, had turned up missing. The cold, hunger and terror caused one of our group to develop a persecution complex; he repeated over and over that we were surrounded. We could do nothing to calm him down. ...

... (Editor’s note: The author, originally from Lodz, was one of the Jewish refugees who fled to Bialystok at the beginning of World War 11. In the September 1955 issue of the Bialystoker Stimme, Fuks described how the Jews of Bialystok received and helped the refugees who arrived in the city.) ...

... isturbing fact about the Bialy- stoker Stern is that it deliberately concealed the Nazi inhumanity against the Jews in Poland. Until 1941 the friendship treaty between Germany and_ Russia remained in effect. This meant that the Soviet Union stood silent and even acquiesced in the brutal treatment of the Jews by the Nazis. To be sure, the Bialystoker Jews knew what was going on through the grapevine, every morsel of news disseminated by whisper. But the Jewish newspaper dared not publish anything critical about Germany, much less expose how the Nazi |-זטמז‎ derers beat, tortured, robbed, humiliated and perse- cuted Polish Jewry. The famous Jewish writer, poet and playwright, Mojsze Broderzon of Lodz, who was one of the war refugees in Bialystok at the time, complained bitterly: ““A Jewish newspaper in a Jewish city, several kilometers from the German murder inferno, refuses to devote one line or even one word to the gruesome expe- riences of Jews on the other side of the border, in Poland where Jewish blood is being spilled with abandon.” | ...

influx of refugee Jewish writers from Warsaw, Lodz and other places in Poland applied their journalistic skills in the service of the new publications. A Jewish theater sponsored by the government was formed, as well as a Jewish vaudeville company. Some of the best Jewish actors in Poland, who were in Bialystok as refu- gees from the Nazis, performed in these two newly established theaters. In addition, guest stars from the Soviet Union entertained. A fine choir was formed under the direction of the famous choirmaster from Warsaw, M. Sznejur. A jazz orchestra, art exhibits and concerts surfaced in the city. Also, gambling casinos went into operation. They attracted quite a few patrons. ...

... Unfortunately, I must cancel these plans. For as I write, the borders of Polandeare in flames; Hitler’s bombs fall upon Warsaw and Wilno, Katowice and Krakow, Czestochowa and Lodz. ...

... His grandfather, Rabbi Szabsaj Walach, served as the spiritual leader of Rozenoj, a small town near Slo- nim. His father, Mojsze, was also a Talmudic scholar but worked as a controller in a Bialystok bank. An uncle, Awrom Jakow, was a prominent textile manufac- turer in Lodz. ...

... The Bialystok Culture League turned to the artists in Warsaw and Lodz to assist them in setting up an art exhibition. Responding to this request enthusiastically, the outside artists decided to lend to the Bialystok exhi- bition many of their works. ...

... In and around the town stood tall, round factory chimneys, belching forth industrial smoke. Whether these plants multiplied because the earlier German authorities would not permit Jews to live in Bialystok without jobs or whether the later Russian occupation wanted Bialystok’s industry to outproduce the mills in Polish Lodz, Jewish initiative developed the commercial network in Bialystok to an enormous degree, paving the way for similar industrialization deep inside Russia and even as far as China. ...

... מען האָט פאַבריצירט אַזעלכע אַרטיקלען, TINT OND‏ געקאַנט קאַנקורירן מיט לאָדזשער און בעליצער MIND‏ קאַנטן,. מען האָט באַקומען באַשטעלונגען TD‏ דער פּוילישער מלוכה. מ'האָט עקספּאָרטירט ביאַליסטאַקער סחורה קיין YP OX‏ אױיסטראַליע, כינע, אינדיע און “AND‏ שיידענע ענגלישע קאַלאַניעס. מ'האָט אפילו אַָנגעהויבן “ND‏ קומען באַשטעלונגען פון ראָטן-פאַרבאַנד, ...