America

... צי איז דאס דראהיטשין, דראהיטשין, דער אינדזל, דער גרינער פון גליק, װו איך בין אלם קינד נאך געקומען פון אמיעריקע מיט װונדער אין בליק.. . ...

א פאר יאר פאר דער ערשטער װעלט־מלחמה האט דער פוילישער רב חתונה געמאכט זײן עלטסטע טאכטער פאר א יונגנמאן, א מומחה. א קורצע צײט נאך זײן טאכטערם חתונה איז דער פרישער געװארן און איז געקומען צו קבורה דעם צװײטן טאג שבועות אין יאר 1912. דעם כסא־הרבנות פון דעם פרישן האט דאן פארנומען זײן אײדעם, הרב ר׳ נח קאהן, ז״ל. (הרב קאהן, איז נפטר געװארן דא אין אמעריקע.) ...

נאכדעם, װי די באלאכאװצעס האבן פארלאזט דרא־ היטשין, האט די פוילישע מאכט אײנגעשטעלט א צױוילע אדמיניסטראציע און ע ם איז געװארן אביסל ארדענונג אין שטאט. שפעטער, װען די פויליש־רוסישע מלתמה האט זיך פארענדיקט, האט אנגעהויבן אנקומען הילף פון אמעריקע. ע ם זײנען פון אמעריקע ארײנגעשיקט געװארן אײניקע װא־ גאנען רײז, װײסע מעל, קאסטענס מלבושים און געלט. ר׳ אליהו אײזענשטײן, װעלכער איז דאן געקומען אלס דעלעגאט קײן דראהיטשין, יתאט געבראכט פיל געלט, געשיקט דורך אים, פון די דראהיטשינער לאנדסלײט אין אמעריקע. איתענ־ שטײן האט אויך געלאזט געלאזט צו בויען א תלמוד־תורה אין ...

... צו פארענדיקן די בתי־מדרשים. באזונדערם זענען געהאלפן געװארן די פרויען׳ װעלכע האבן געהאט זייערע מענער אין אמעריקע׳ און װעלבע האבן אין משך פון דער מלחמה געליטן גרוים נויט און הונגער. די קרעמער האבן אנגעהויבן צו עפענען זייערע קראמען א.א.װ. ...

פילנדיק, א זײד ן װעל ן קײ ן גוט ן לעב ן ניש ט האב ן אונטע ר דע ר מאכ ט פו ן ד י פאליאקן, האב ן אי ך אנגעהויב ן טראכט ן צ ו פאר ן קײ ן אמעריקע. או ן מי ט גאט ם היל ף בי ן אי ך מי ט מײ ן פאמילי ע אראפגעבראכ ט געװאר ן (אי ן 1924) פו ן ד י דראהיטשינע ר לאנדםלײ ט אל ם ר ב קײ ן נױ־יארק. ...

... זײנען די באלשעװיקעם ארײן קי ץ דראהיטשין. אל ע זײנען ארוים פון זײערע באהעלטענישן און האבן געקוקט אויף די באלשעװיקעם ווי אויף רעטער. אמת, מיר האבן געװוסט ׳ װאם עם דערװארט אונד ז אונטער דעם באלשזעװיםטישן רעזשים. קודם־כל איז איבערגעריסן געװארן די פארבינדונג צװישן אונדז און אונזערע קרובים אין אמעריקע. אבער די טויט־ שרעק, װאם מיר האבן איבערגעלעבט אונטער דער פוילישער טעראר־׳מאכט האט, נאטירלעך, ארויםגערופ ן א שטיקל פרײד װאם מען איז פון די פאליאקן לײז געװארן, ניט איבערקלע־ רענדיק, װאם װעט זײן נאכדעם.. . ...

אין אפאר שעה ארום זענען די באלשעװיקעס אנגע־ קומען און ד,אבען איבערגענומען דאס שטעטל און געשאפן ארדנונג. אבער מיך זעלבסט האבן זיי געזוכט און פאראור־ טײלט צום טויט, װײל איך בין געװען א פארשטײער אונ־ טער דער פוילישער הערשאפט. איך האב געהאט א שונא וואס האט מיך פארמסרט פאר דער באלשעװיסטישער מאכט. איך בין אנטלאפן אינמיטן נאכט. דורך װעלדער און פעלדער בין איך געלאפן מײלן, ביז איך האב זיך דערשלאגן צו א קלײן שטעטל כאמסק. גוטע מענטשן האבן מיך באהאלטן אויף א בוידעם. איך בין געלעגן דארט ביז די באלשעװיקעס האבן פארלאזט דראהיטשין, און איך האב זיך נאך לאנגער מי און מאטערגיש דערשלאגן קײן אמעריקע. ...

... ״אין די קלײנע שטעטלעך פון ליטע, קוקט מען אויס די אויגן אויף שטיצע פון אמעריקע. װי לעבן מיט האפגוגג, די װעלכע ד״אבן כח גענוג, אז אט־אט און זײ װעלן באקומען ׳הילף פון אײך. לײדער דערהאלטן ׳זײ גאר ניט און שטארבן ...

... ר ׳ דו ד מרדכי׳ ס פאמיליע , ד י רביצי ן מי ט צװ ײ טעכ ־ טער , זײנע ן נא ך דע ר ערשטע ר װעלט־מלתמ ה אריבערגעקו ־ מע ן קײ ן אמעריק ע או ן זי ך באזעצ ט אי ן באלטימאר . גא ר דע ר אײגציקע ר זו ן זײערער , משה , אי ז פארבליב ן אי ן פוילן , ו װ ע ר הא ט געהא ט געלערג ט אי ן ד י ישיבות . פא ר דע ר לעצ ־ טע ר צײ ט הא ט ע ר זי ך געדארפ ט געפינע ן אי ן װילנע . או ן ע ר האט , װארשײנלעך , געטײל ט דע ם גור ל פו ן אל ע װילנע ד יידן.. . ...

... נאכדער מלחמה איז ר׳ נח׳ן געלונגען צוריק אויפצובויען זײן הויז, אבער זײן חױנה איז אים אעעקומען מיט גרויס שװעריקײט. און בכלל האט ער נישט געזען פאר זיך קײן גוטע צוקונפט אין דראהיטשין, האט ער באשלאםן אװעק־ צופארן קײן אמעריקע, ...

... קײ ן אמעריקע או ן טרע ט גלײך ארי ץ אי ן ר׳ יצחק אלחנן־ ישיבה . אל ס ״סלאבאדקער״ הא ט ר׳ מנחם , מי ט זײ ן לערנע ן או ן שטרענג־ײדישע הנהגה , גענאס ן גרוי ם התקשרות מצד די מנהלים פו ן דע ר ישיבה .

װען ער האט פארלאזט רחובות, איז ער אויפגענומען געװארן אלם א לערער אין דער קאלאניע ״עקרון״. דורכן אים איז די תלמוד תורה געשטיגן און גע׳שמ׳ט אין דעם געגנט, אזוי, אז אנדערע קאלאניעס ׳האבן זיך מתקנא געװען און האבן אים גענומען נאכטאן און גרינדן ענלעכע תלמוד־ תו׳רה׳ס. שפעטע ר איז ער מזכיר פון עקרון. אין יאר תרם״ח איז ער באשטימט געװארן אלם דעלעגאט פון די גרויסע ירושלימער אינסטיטוציעס ״תלמוד תורה ובקור חולים״, אין װעמענס אינטערעסן ער האט באזוכט ענגלאנד, קאנאדע, און אמעריקע. אים איז געלונגען אײנצושטעלן שטענדיקע באצי־ אונגען צװישן די אמעריקאנער שטיצער און די ארץ־ישראל׳־ דיקע אנשטאלטן. ...

... אי ן 1912 הא ט ר ׳ נחו ם שעװינםק י אימיגריר ט קײ ן אמע ־ ריק ע או ן זי ך באזעצ ט אי ן שיקאגע, װא ו ע ר חא ט זי ך פאר ־ נומע ן מי ט מםחר. ע ר אי ז אוי ך געװע ן אײגע ר פו ן ד י גרינ ־ דע ר פו ן קאברינער־קארליגע ר שטיב ל אוי ף װאשבאר ן עװעגי ו או ן שפעטע ר אוי ף טראמב ל עװענױ. ...

... ■נאך גאר יו ע האט זי אויםגעװאנדערט קײן אמעריקע און זיך אוייפגעהאלטן בײ איר א שװעס,טער אין אינדיאנאפאליס. װו זי האט בײטאג געארבעט אין א ״שאפ״ פון היט און אין די אװנטן שטודירט די ענגלישע שפראך און װעלטלעכע בילדונג• אין קורצן נאכדעם האט זי שוין פראקטיצירט אלס לערערין אין א שולע. ...

... קיס שוין מער נישט געװאלט פארבלײבן אין דארף און האבן זיך צוריק ארײנגעצויגן קײן דראהיטשין און דעם ערשטן אויגוםט, 1921, זײנען זײ אנגעקומען קײן אמעריקע. ...

... אין יאר 1910 װאנדערט אויס שעװינסקי קײן אמעריקע. פאר א צײט האט ער געלעבט אין בירמינגהעם (אלאבאמא): שפעטער מאכט ער זײן מקום־קבוע אין שיקאגא, װאו ער האט חתונה (1916) מיט זײן באשערטער, חיה סימקין, א גע־ בוירענע פון זשלאבין (רוסלאנד).

1906, האט װײסמאן אויסגעװאנדערט קײן אמעריקע און זיך באזעצט אין שיקאגא. װי אלע נײע אימיגראנטן האט ער בײ־ טאג געארבעט, פריער אין א ״שאפ״ און שפעטער אלס העב־ רעאישער לערער אין װיגטשעםטער שול, און אין די אװנטן געגאעען אין ״םקול״ און שטודירט אלגעמײנע העכערע לי־ מודים, צוגרײטנדיק זיך צום אונױוערזיטעט. ...

... אהרן׳ם א זון, מאיר, האט נאך מיט פיל יארן צוריק אװעק קײן אמעריקע, װו ער האט זיך זײער גוט ארויפגעארבעט. שפעטער, האט מאיר אריבערגענומען קײן אמעריקע זײנע שװעסטער רחל און טילע. ...

... ער דא טאן האט אים פנחס מיכאל געראטן, אז ער זאל פארן קײן אמעריקע. זאגט צו אים ברוך װאלינסקי: רבי, טײערער, קײן אמעריקע פארן דאך נאר פארברעכער, טא װי קום איך אהין ...

... נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה איז לײבעטשקע מיט זײנע קינדער געקומען קײן אמעריקע. דא אין נױ־יארק האט לײבעטשקען געפעלט די אמאליקע הײמישע םביבה. ער האט געבענקט נאך דער מוזיק־קאפעלע און נאך די הײמישע ײדישע חתונות און שמחות. לײבעטשקע האט געדײנקט צוריקפארן קײן דראהיטשין. — כ״א שבט, 1924 אין לײבעטשקע גע־ שטארבן צו 86 יאר אין נ.י. זײן פרוי לאה איז געשטארבן י״ב טבת, 1920 אין דראהיטשין. — זײערע קיגדער זיינען: יודל (שיקאגע), ^מלכה־לאה, אליה, מענדל, שײנע אורן און איר מאן בעני טעפער לעבען אין נױ־יארק. ...

... די צװאנציקער יארן, ר׳ אהרן לײב שוב, ע״ה װען זײ האבן אויסגעװאנדערט קײן אמעריקע. ־ אהרן לײב, ״שוב דער אגענט״ װי מען האט אים גערופן, איז געווען א טארזיכערונגס־אגענט פאר גראדנער גובער. אן איז פון זײן געזעלשאפט געװארן אויסגעצײכנט מיט א גאלדענעם מעדאל. ...

... אין 1912 זײנען די שעװינסקי׳ם געקומען קײן אמעריקע. באדיע האט זיך דא אפגעגעבן מיט טובת־הכלל־ארבעט. ...

... טאכטער פון ר׳ זלמן און רחל פון סובאט (א דארף לעבן דרא־ היטשין), און האט זיך פארנומען מיט מסחר. אין 1890 איז אײזענשטײן געקומען קײן אמעריקע, ער האט אבער דא לאנג ניט געזוימט און איז צוריקגעפארן קײן דראהיטשין. ...

אײם דערצײלט, אז דאס געלט האט געפונען אן ארעמער ײד, װעלכער װיל פארן קײן אמעריקע, האט דער פריץ געענט־פערט: זאל ער פארן געזונט... און דוד איז אװעקגעפארן. ...

... אמעריקע און פרײדל האט געהאט אויף דעם מאמענט, װען זי װעט זיך קענען פאראײניקן מיט איר מאן: האט זיך אנ- געכאפט די װעלט־מלחמה (1914) און צונישט געמאכט די הא- פענונגען. װי פיל אנדערע האט פרײדל אין די מלחמה יארן דורכגעמאכט שווערע צײטן. און װען די הילף איז שוין גע- װען אין װעג איז פרײדל פארשלאפט געװארן אויף פלעק- טיפוס און אין בליענדן עלטער. צו 34 יאר — כ״ח אײר, 1919 — געשטארבן, איבערלאזנדיק צוויי קלײנע יתומים — חיים און לײזער. גלײך נאכדעם האט ישראל ברוך אריבער- גענומען די קינדער קײן אמעריקע• ...

... צוליב דער מלחמה איז די ביבליאטעק געווארן פארנאכ־ לעסיקט און געבליבן אן א פארװאלטונג און אן א דירה. נאך א באראטוע פון אײניקע קולטור־טוער, האט הערש־ לײב אײזענשטײן אויף זײן אײגענער איניציאטױו אונטער־ גענומען זיך צו פארװאלטן מיט דער ביבליאטעק. איױענ־ שטײן ־אט, םוף 1915, ארײנגענומען די ביבליאטעק צו זיך אין הויז. די גאנצע צײט װאס די ביבליאטעק האט זיך גע־ פונען בײם אים הויז, איז הערש־לײב אײזענשטײן געװען איר פארװאלטער און ביבליאטעקאר ביז ער האט אין מאי 1920 אויסגעװאנדערט קײן אמעריקע.

... פון די גאר יונגע , װעלכע האבן זיך באטײליקט אין דער עס־עס ארבעט , זײנען געװען גדליה קאפלאן , ירחמיאל לא ־ פאטין און אהרן נײדיטש . דער קאמף פון דער פאליצײ קעגן די עס־עס מיטגלידער האט זיך פארשטארקט . פיל מיט ־ גלידער זײנען ארעסטירט געװארן , און אײניקע זײנען זװועק קײן אמעריקע . און דאס לעבן האט געטאן ס׳זײניקע . אזוי ארום האבן די עם־עס־קעמפער געלײג דעם פונדאמענט פאר דער צױניסטיש־סאציאליםטישער באװעגזעג . ...

... אתם בני אמריקה, זע * כ י גם אתם הנכם בני עירנו, ילידי הגיהנום הרוסי והפולני המרגישים בודאי גם שם במדינת־ החפש את תגרת הגלות המרה, אינכם יכולים בכלל לתאר את עצמ ת צרותינו ולהבין את התלאות אשר מצאתנו פה. הרעב, השוד והכפן אשר סבלנו בעת המלחמה נחשבים כאפם וכאין מול יסורי הנפש אשר םבלנו ע ל כל פםיע ה ופםיעזל. . ...

... למטרה זו הננו ממלאים עתה את ידי חברנו הנכבד צבי ארי׳ אײזנשטין בתור מזכיר הועד שלנו, שהיה מסור עד עתה לרעיוננו הגדול בדרוהיצין בכל חום לבבו, שנוסע עתה אליכם לאמריקה שהוא יארגן שם את קבוצת הנדבות בעד חלוצי עירנו שהננו הזלכים לשלוח בכל פעם לארצנו הקדושה״ ונבקש מכם לתת אמון בו, לתמוך בידו בכל מה שאפשר וגם לדדוש ממנו על כל נדבה קבלה רשמית עם חתם ד״ועד הציוני בדרוהיצין. אפשר גם לשלוח את סכומי הנתינות ע״ש הועד שלנו: (הכתובת: דדוהיצין וכױ. ) ...

... די קריםטלעכ ע אנװעזנדע. א גרופע חברים ווי שמואל שוב (איצט אין אמעריקע), אהרן ...

... זומער 1923 האט דער גורל געװאלט׳ אז איך זאל איבער־ רײסן מײן צױניסטישע ארבעט אין פוילן און אויסװאנדערן קײן אמעריקע. די ערשטע יארן פלעג איך נאך פון צײט צו צײט הערן גוטע בשורות פון דראהיטשין און פלעג שעפן גרויס נח ת פון דער צױניסטישער ארבעט װאס האט זיך דארט צעװאקסן און אויך װעגן די פארשידענע צױניסטישע פאר־ טײען מיט װעלכע דראהיטשין איז געבענטש ט געװען צוגלײך מיט אלע אנדערע ״לײטישע״ שטעט און שטעטלעך אין פוי־ ...

... צו יענער צײט האט יעקב גאלדבערג (יוםף ניסל׳ס זון), װעלכער איז געװען א פלאמענדיקער אגיטאטאר פארן בונד, אנגעפירט מיט א געהײמער פארזאמלוינג אין ראװינער װאלד. די פאליצײ האט געמאכט אן איבערפאל אויף די פאתאמלוינג און ארעסטירט גאלדבערג׳ן און אים פארשפארט אין תפיםה. ער איז אבער דארט לאע נישט געזעסן. חנא שרה גאלדעם דער קירזשנער און ארעלע יענקל ברוך׳ם דער שוםטער האבן בײנאכט אונטש־געגראבן די טורמע את גאלדבערג׳ן באפרײט. גאלדבעדג איז נאך די זעלבע נאכט אריבער די רוסישע גרענעץ און איז אוועק קיץ אמעריקע. ...

אפגעצאלט פאר די כלים האט מען צו געװיסע מאס מיט דעם װאם שמואל הערש, חנה רעשע׳ם א שװאגער, מארקעל, א חזן, איז צוריקגעקומען פון אמעריקע און די צװײטע טעג פסח האט ער געדאװנט און מען האט פארקויפט בילעטן האט מען מיט דעם געלט באצאלט די חובות פאר די בלעכן און די װאנעס, ...

... מיר האבן דעריבער באשלאסן צו אפעלירן צו אײך, דראה־ היטשינער לאנדסלײט אין אמעריקע, איר זאלט אונדז זען באהילפיק זײן צו טראגן אויף זיך די לאסט פון די פילע ארעמע קראנקע, און דערמיט געבן מוט די טוע ר אין זײער שװערער ארבעט. איר, שװעסטער און ברידער, זענט דאך דא אין אמעריקע דרײ מאל מער קײן ע״ה װי מיר אין דראהי־ טשין, און מיט געמײנזאמע כוחות װעלן מיר קענען רעט ן פיל לײדנדע. אונדזער אינסטיטוציע העלפט די אומגליקלעכע אין זײער שװערן געראנגל, אפראטעװענדיק זײ אין פאל פון קראנקהײט און נויט. אין דערפילנדיק די ביטע פון אזא אומ־ גליקלעך־געװארענעם ארימאן, װעלכער קומט א פארװײנ־ טער נא ך זײן אונטערשטיצונג, אװוארפנדיק א שרעק אויף אלעמען, פילט מען װי עס גײט אראפ א שטײן פון הארצן. ...

... \ א גרופע דראהיטשינער פון אמעריקע און קאנאדע ; ...

... געקומען קײן אמערי־ קע אין 1921. געװען 10 יאר װיצע־פרעזי־

... אין 1927 האט מרים צוזאמען מיט איר מאן און קינדער אויסגע־ װאנדערט קײן אמע־ ריקע, שיקאגע, װו זי איז געװארן שטארק אקטױו אין דער צױ־ ...

... יעקב װ^זרש^ןװםקי, זון פון משה שמואל און פערל װארשאװםקי, געבוירן אין דראהיטשין. אין 1934 אויםגעװאנדערט קײן ארץ־ישראל און געדינט דארט אין דער גפירים פאלי־1 צײ. אין 1940 אנגעקומען קײן אמעריקע, שיקאגע. מערץ 1942, גע־וארן מאביליזירט אין אמעריקאנער ארמײ! בא־ טייליקט זיך אין פיל שלאכטן אויף די פראנטן פון צפון־ פראנקרײך, דײטשלאנד(רײנ־ לאנד) און עםטרײך. לעצטע װאך פון דער מלחמה געװארן שװער פארװאונדעט און אפ־ ...

... 1922 עולה געװען קײן ארץ ישראל. 1930 געקומען קײן אמעריקע. — גע־ ...

... באזיצנדיק א גוטן חוש אין מסחר, וואס ער .האט גע- ירשנט פון זײן מוטער, האט דער רב זײער אפט געגעבן גוטע עצות אין ענין מסחר. זײנע איבערגעבענע פרײנט און פאר- ערער, האבן צו דעם רב ארויסגעװיזן גרויס דרוךארץ און רעספעק און ד׳ןטן אים געשטיצט פינאנציעל בכבוד. בא- זונדערס װען דער רב איז געװארן א נשרף (צװײ מאל אין א קורצער צײט), האבן זײנע פרײנט און אנהענגער אין דרא- היטשין און א ץאמעריקע געזען, צוריק אויפצובויען א הויז פאר דעם רב װי עס באדארף צו זײן.

... אי ן 7 ' 0 (די 1 הא ט ר י אברה ם אש ר אײפגע־װאנדע־רס ־ נײ ט זײ ן פאמי״י ע קײ ן אמעייקע־ . זינ ט א ר ײ פו ן יאר ן אי ז עי ר א מש־ מ ...

... אז ר׳ דוד װארשאװסקי לקח על עצמו לגמר את בנין הת״ת. אנכי רק שלמתי את הכסף לפי שטרות ױשלח אלי (מהכסף של ה׳ ר׳ אלי׳ איתנשטײן שנמצאו תיחת ידי). עכשיו יש לנו בנין, אולם חסרים לנו מורים לגמרא ומה לעשותן• בין כך קבלתי מר׳ אליעזר אדלער שהי׳ מלמד בדראהיטשין ועכשױ וע א גמצא באמריקא — סך עשרים דלרים בשביל תת״ת. שכרתי את ר׳ משה אהרן מכאמסק בעד מאה וחמשה דאלאר לזמן. מהקערות של עױ״כ קבצתי 35 ד. ומצב הת״ת הוטב. עשיתי עוד הספקה בעד שני מלמדים מהכסף של יהודה מילנער ששלח לי על זה.

... מי ר װײס ן א ז אי ר אי ן אמעריק ע זענ ט איצ ט פארנומע ן מי ט זאמלע ן מעות־חטי ם פא ר אונזער ע ברידע ר אי ן פוילן . ע ס אי ז א הײליק ע אקצי ע װא ס מו ז אדורכגעפיר ט װערן , כד י ד י פארארעמט ע זאל ן קענע ן מאכ ן פסח . אבע ר מי ר גלויב ן א ז אי ר װע ט אוי ך געפינע ן צײ ט או ן ד י מעגלעכקײ ט צ י שאפ ן א סומ ע געל ט פא ר אונזע ר אונטערנעמונג . ...