Bund

אין יאר 1916 האבן אנגעהויבן אויפלעבן די פאליטישע פארטייען. די ערשטע איז געװען דער //בונד״, װאם האט געעפנט א קולטור־קלוב. בײם קלוב איז אויך געװען טעטיק דער ױגנט־בונד ״צוקונפט״. דער ״בונד״ האט געפירט א פארצװײגטע פאליטישע און קולטור־טעטיקײט, אײנגעארדנט רעפעראטן און דיםקוםיעם מיט דער באטײליקונג פון װארשאװער רעפערענטן. די אנפירער פון ״בונד״ זענען געװען ־ מאטל בראנזויל,

דער רב, משה עקיבא גאלדגעװיכט און מאטל בראנזװיל האבן באקומען די בריװ פון די אמעריקאנער לאנדסלײט, מיט דער ידיעה״ אז א דעלעגאט פון ״דזשוינט״ װעט ברענגען דאס געלט. ער װעט האבן אינסטרוקציעס װי און װעמען פונאנדערצוטײלן דאם געלט. די פארשטײער פון ״בונד״ האבן צונויפגערופן אין לאקאל פון דער אידישער קהילה א קאנפערענץ פון אל עידישע ריכטונגען. דער ״בונד״ האט פארגעלײגט אויםצוקלויבן א צװישנפארטײאישן קאמיטעט און די הילף זאל װערן פונאנדערגעטײלט צװישן דער ארעמער באפעלקערונג אין פראדוקטן. די ״אגודה״ איז געװען קעגן. זי האט געהאלטן אז מען װעט די הילף פונאנדערטײלן אינדיװידועל אין געלט, און נישט דורך קיץ קאמיטעט, נאר חרך דער קהילה. אלע פארטייען אויםער די ״אגודה״ א מ אלגעמײנע ציוניםטן, האבן געשטיצט דעם פארשלאג פון ״בונד״ . ...

... ב־1916 החלו להופיע המפלגות הפוליטױת. בראשונה היה ה״בונד״ שפתח מועדון לתרבות. ליד המועדון היה פעיל נוער ה״בונד״ — ״צוקונפט״ (עתיד). ה״בונד״ ניהל פעילות פוליטית ותרבותית ענפה, אירגן הרצאות וויכוחים בהשתתפות מרצים מוורשה. מנהיגי ה״בונד״ היו: מוטל ברנזויל׳ ג. פרלק (מלודד)׳ משה הוברמן׳ ידל אגמן׳ גיטל קרטש׳ בן ציון סקורקא ועבדכם הנאמן. כעבור זמן התארגן ה״פראפסראײך הכללי שאיגד בתוכו את הפועלים מן המקצועות השונים. מזכיר ה״םראפפראײך היה משה הוברמן.

... ואלו הודיעו שנציג ה״ז׳וינט״ יביא כםף ור,וראות איך ולמי לחלק את הכםף. אנשי ה״בונד״ אםפו במועדון הקהילד, היהודית ישיבה של כל הכױונים היהודײם. ה״בונד״ הציע לבחור בװעד בין מפלגתי שיחלק את העזרה בין האוכלוםיה העניה בעיר בצורת פרודוקטים. ״האגודד,״ היתה נגד. היא היתד, בדעד. שצריך לחלק את הכםף באופן אינדיבידואלי ולא ע״י ועד, אלא רק ע״י ד,קד,ילה. כל המפלגות חוץ מ״האגודד,״ והציונים הכללײם תמכו בהצעת ה״בונד״.

... בהנהלה ישבו ־ מה״בונד״ — משה הרשמן, בן־ציון סקורקא, שלמה רובינשטין, ירחמיאל לנדסברג, אהרן יונה ויסמן, פסיה שנימר: מהמפלגה העממית — איטשה וחײם מאיר הײבלום, מטם מנדלבוים: מה פ צ. השמאלײם — מוטל פלדמן, ידל בורשטין. מהפ.צ. הימנײם — משה פלדמן, משה בורנשטין: מהבלתי מפלגתײם — יוסף פרגמנט, משה אליהו גורצמן ויוםף זוברװיץ׳. ...

דער ״בונד״ איז תיכף צוגעטראטן צו א קולטור־געזעלשאפטלעכער און פראפע־ םיאנעלער טעטיקײט. עס איז געװארן אויסגעקליבן א קאמיטעט פון 7 חברים. איד געדענק דעם לאקאל אין הויז פון גוטשע ריבאק א. נ. ״קולטור־פאראײן״. די דײטשע מאכט האט שטארק קאנטראלירט אונדזער קולטור־ארבעט. 6 חדשים האבן מיר געפירט א לעבהאפטע טעטיקײט. עס זענען צוגעקומען א םך מיטגלידער און דער ״בונד״ איז געװארן אן אנגעזעענער כח אין שטאט. שפעטע ר האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נא ך 6 װאכן האבן מיר געדונגען א נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. אין א לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדו ...

נישט געקוקט אויף די שיקאנעס, האט דער ״בונד״ װייטער געםירט זיץ פאלי־ טישע, פראפעסיאנעלע און קולטור־טעטיקײט צװישן די ײדישע ארבעטער. ...

אינטערעסאנט זענען געווען די ערשטע שטאטראט־װאלן אין יאר 1919. פון די 24 ראטמענער, װאס האבן געדארפט געקליבן װערן האט די ײדישע באפעלקערונג לויט איר פראפארץ, געזאלט באקומען ס׳ראטמענער. אין די װאלן האבן זיך באטײליקט 1 ״אגודה״, אלגעמײנע צױניסטן ״מזרחי״, ״פאלקס־פארטײ״. פון די ײדישע ארבעטער־ פארטײען — ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געווען א שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעסטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקס־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געווען: 2 — ״אגודה״, משה װױינטרויב און יינה נײ: 1 — ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעס מאנדל־ בוים; 1 — צױניסטן, י. בענדערמאן, • 6 — ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאס זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך — שיקא־ נעם, װאס זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן — האבן די בונדישע ראטמענער אלס פראטעסט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די 4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגט א שארפן פראטעסט און געפאדערט צו אנולירן די װאלן.

... די לוקאװער חברה־קדישא האט אים געוואלט קובר זײן בײם פארקן. דער ״בונד״ ...

... משה ארטמאן, בן־ציון םקורקע, פ. שנײסער, ל. קראמאזש און ש. רובינשטיץ — פון ״בונד״: יצחק און מאיר חיים הײבלום, חיים מאטעס מאנדלבוים און משה צוקערמאן — פון דער ״פאלקס־פארטײ״: מאטל פעלדמאן און ױדל בורשטין — פון די לינקע פ.צ.! משה בארנשטיץ און יעקב ליכטנשטיץ — פון די רעכטע פ.צ.: משה אלי׳ געװערצמאן. ױסף זובראװיטש און יוסף פערגאמענט — פון די אומפארטײאישע. מען האט באשלאסן צו עפענען די שול צום שוליאר 1928—1929, אין םעפטעמבער.

איך בין אין אװעק קיץ שעדלעץ. דארט איז דער ״בונד״ געװען זייער אקטיװ. איך בין דארט געװען דער אנפירער פץ א שטרײק בײ די שנײדערס. נאך םינף װאכן םון א שווערן קאמף האבן מיר דעם שטרײק געוװנען. איך באקום א װארענונג, אז איך

... בונג צװישן די ארבעטער. עס האט זיך געשאפן אן אפטײלונג פון ״בונד״, און מיד האבן פארכאפט די לאזונגען װעגן פרײהײט און גלײכהײט, װעגן קאמף קעגן דער צארישער דעספאטיע. איך װער א מיטגליד פון ״בונד״ און אין שטאט קאכט זיך! משה־עקיבאס זון — א רעװאלוציאנער! ...

... 5 טע ג הא ט געדויער ט ד י רײז ע פו ן לובלינע ר ״זאמעק ״ בי ז דע ר פיאטרקאװע ר צענטראלער טורמע . דר ײ מא ל זענע ן מי ר געװע ן פארמשפ ט צו ם טויט . דא ם אי ז געװע ן צוױי יא ר נאכ ן ערשט ן װעלט־קריג , װע ן ם׳אי ז אויסגעבראכ ן ד י פויליש־באלשעװיסטיש ע מלחמה. אי ן פויל ן הא ט דעמאל ט געהערש ט ד י פאדערעװסקי־רעגירונג . דע ר צענטראל ־ קאמיטעט פו ן ״בונד ״ הא ט דא ן אנגענומע ן א באשלו ס אויסצושטרעק ן ד י האנ ט דע ר רויטער ארמײ . נאטירלעך , זענע ן ניש ט אל ע פארטײ־חברי ם געװע ן אײנשטימיק . אבער װ י אזו י קו ם אי ד קי ק לוקאװ ?

אין די ערשטע יארן פון לוקאװער געזעלשאפטלעכן לעבן איז דער ״בונד״ געװען די אײנפלוםרײכסטע ארגאניזאציע צװישן די ארבעטס־מענטשן, שפעטער איז דער גרעם־ טער טײל אװעק צו די ״רויטע״. דער לעצטער אויפטו פון ״בונד״ איז געװען די צישא־ שול, װאם זײ האבן געשאפן צוזאמען מיט דער פאלקס־פארטײ און ״לינקע פועלי־

... אין לוקאװ זעגן געװען אקטױו אלע אן אויסנאם פאליטישע פארטײען : אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ . ם . צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקס־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳ . עם זענען געװען אויך חסידים פון אלע רבישע גזעם . פון די אינסטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חסדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק . ...

... דאם װארט באקומט משה הארטמאן פון ״בונד״. ער אנטװיקלט דעם בונדישן פראגראם װעגן דער לײזונג פון די סאציאלע און נאציאנאלע פראבלעמען אויפן ארט. נאך אים טרעט ארויס משה שלאכטאװיטש, װעלכער באמיט זיך צו באװױזן, אז נאר די ״21 פונקטך זענען דער װעג פארן ײדישן ארבעטער, איך האב געבעט דעם װארט און אויפגעװיקלט די עיקרדיקע מאמענטן פונעם באראכאװ־פראגראם. איך האב אונטער־ געשטראכן דעם לעבנםװיכטיקן 22םטן פונקט — װעגן שאפן א הײם פארן ײדישן ארבעטער אין פאלעסטינע. ...

דא, אין עק פון מארק, קעגנאיבער טרישלם געשעפט, האט זיך געפונען דאם הוטן־ געשעפט פון בלאשקי. דער בעל־הבית איז תמיד געװען אויםגעפוצט, מיטא הארטן קאפעלוש אויפן קאפ. זײנע הויזן זענען געװען אזוי געפרעםט, אז מ׳האט זיך געקאנט צעשנײדן פון די קאנטן: די שיך האבן אזוי געבלישטשעט, אז מען האט זיך געקענט שפיגלען אין זיי. ער האט געדארפט זיץ אן אקטױוער טוער פון,״בונד״ אדער םון דער פאלקם־פארטיי. װען ער האט שפאצירט אין גאם האט מען פון ווי װייט געהערט דאם םקריפען פון זיינע אויםגעפוצטע שיך. די הענט האט ער תמיד געהאלטן אויף הינטן. איץ מאל האט ער געקויפט בייגל, און װי תמיד, האט ער זיי געהאלטן מיט די הענט פון הינטן. דערװײל איז אדורךא קאזע און ארויםגעכאפט די בײגל. בלאשקי האט אנגעהויבן נאכיאגן די קאזע. װען מענטשן האבן אים געפרעגט, װאם ער יאגט די קאזע׳ האט ערא פארםאפעטער געענטפערט: ״די קאזע װײםם שוין פאר װאם איך יאג זי״. ...

טער׳ דעם צװייטן פאר א שנײדער, דעם דריטן פאר א שטעפער. אין אונדזער שטעטל זענען געװען טעטיק אלע פאליטישע פארטייען: ״בונד״, ״פועלי־ציון״, םאלקיםטן א װ אנדערע. פון חדר זעען אונדזערע יוגנטלעכע ארויס כמעט אנאלפאבעטן, אן דער מינדםטער אריענטאציע אין געזעלשאפטלעכן לעבן. דערפאר זענען די מער אינטעלי־ גענטע יוגנטלעכע, די שילער און גימנאזיסטן, געװאה די אקטיװיסטן אין די לוקאװער יוגנט־באוועגונגען. די פירער פון יוגנט־בונד ״צוקונפט״ אין לוקןמי זענען געװען די

... שבת פלעגט יונג און אלט גײן צום זאפאװיעדניקער װאלד. ױגנט־קרײזלעך פלעגן דארט אפהאלטן אומלעגאַלע ״מאסװוקעס״ און פארזאמלונגען. א פרײדיק געזאנג האט זיך געטראגן פון דארט — לידער פון קאמוניםטן, השומר־הצעיר, ״בונד״, פון דער חלוצישער ױגנטן לידער פון פרײהײט, פץ בענקשאפט צו ארץ־ישראל. ...

... אן איבערברוך איז געקומען מיטן אנטשטויס פון די רעװאלוציאנערע באװעגונגען און פון ערשטן קולטור־פאראוץ. א נײער װינט האט אנגעהויבן בלאזן. די אװאנגארד־ראלע האט געשפילט דער ״בונד״, שפעטע ר — די קאמוניסטישע באװעגונג, די פראלעטאריש־ ציוניסטישע פארטײען. אין שטאט האט זיך אנטװיקלט א נעץ פון ביבליאטעקן, דראמא־ קרייזן, פראפ. פאראײנען, שולעס, פילאנטראפישע געזעלשאפטן.

... אין װארשע בין איך געװארן אלץ מער אקטױו אין דער ארבעט פון ״בונד״. בײ טאג פלעג איך ארבעטן בײ מײן שנײדערײ, און אין אװנט פלעג איך פאנאנדערטײלן געהײמע ליטעראטור און געװער. ...

ישראל שפיגעל איז געװען א חבר אין ״בונד״ ער האט אויסגעפירט אן אטענטאט אויף א צארישן זשאנדארם. ער איז געװען געצװונגען צו אנטלױפן קײן אמעריקע • אין גרעסערטײל פון צימער האט געװוינט איצל גלעזער מיט זײן משפחה. דער הומער איז געװען אן אפטער גאסט בײ איצל גלעזער. די משפחה האט זיך איבערגעקליבן קײן װארשע אזוי װי עס האבן געטאן אנדערע לוקאװער. ...

פװ רעכט סבי זליגקם. אין ײדישן לעבן װערט ארײנגעבראכט א פילפארביקײט. דער ״בונד״ שפפאלט זיך און ע ם אנטשטײט דער ״קאמבונד״, אנגעפירט פװ שלמ ה זאקאליק, משה הובערמאן, יהוש ע װעלװ ל צוקערמאן, מאי ר פורמא ן א״א. ע ם אנטשטײען אוי ך ארגא־ ניזאציעס פװ פועלי־צי װ רעכטע, פועלי־צי װ לינקע אאז״װ.

... נחום האט געלערנט אין חדר < דערנאך אין דער ״פאװשעכנער • שול. שפעטער לערנט ער זיך דאם שטעפער־פאך. אלס יוגנטלעכער ארבעט ער ביי שלמה רובינשטײן. אין יענער צייט איז אין ״בונד״ אנגעגאנגען די דיםקוםיע צװישן די ׳״איינםער״ און *צװײער״. שלמה רובינשטײן האט געהערט צו די ״צוױיער״. אונטער דער השפעה פון די כםדרדיקע דיםקוםיעם אין װארשטאט איז נחום געווארן קאמוניםטיש געשטימט. נחום ווערט אן אקטיװער טועער אין דער קאמ. יוגנט און אין דער פראפ. באװעגונג. ...

... ביום השנה העשרים וחמש לתקופה הטרגית ועל סף השנה החדשה עלינו לעשות את חשבון הנפש ולהזכיר את העבר . כעם , חשבונות לנו עם רוב אומות העולם . בכל מקום שקײמג ו חײם יהודײם רדפונו והתעללו בנו . םבל זה נמשך לאורך שרשרת הדורות בכל העמים והארצות, אך שום תקופה גוראית לא תשװה בחורבנה לזו מלפני 25 שנה . חורבן זה עלינו להזכיר כדי לא לשכוח וכדי ללמוד . הנה המצפון האטום האירופאי כפי שהוא מתבטא במשפטי רוצחינו בשנים האחרונות ׳ כמה חםריערך וד,בנ ה הנם . אנו דור של תקופה מקוללת ודורוסה צריכים לשמור הזװעות בזכרוננו ולהםפי ג את השנאה לילדינו . נםפר להם על חײנו , התעוררות הציונות וניצני התנועה הםוציאליםטית , על הויבונד , על ...