Auschwitz

... 3 רובין אהרן, װעלאַסיפּעדיסט, פאַרכאַפּט NYA‏ דער ערשטער אַקציע" צוזאַמען מיט SIND TT‏ געמאַטערט זיך PR‏ אוישוויץ אַלס שלאָסער, ער ONT‏ פיל געהאָלפן זיינע אחים לצרה,

בּיאַליסטאָקער מיידלעך געטריבן צו די װאַגאָנען HNN‏ זייער AYN‏ קיין אוישוויץ. ...

כמעט TTY?‏ טאָג ONT‏ באַראַש אינטערווענירט PI‏ דער געשטאַפּאַ וועגן באַפרייען אָנגעזעענע, חשוב'ע TPR‏ וועלכע זיינען אַרױסגעריסן געװאָרן TD‏ באַהעלטעניש; Ayr‏ זעלטן DON PR‏ אָבער געלונגען PIN‏ דעם געביט עפּעס צו דערגרייכן. באַזונדערס פיל מי האָט ער אָנגע- ווענדעט אַרוסצונעמען TID‏ די מערדערישע הענט דעם אַלטיטשקן שריפטשטעלער און היסטאָריקער א. ש. “WIN‏ בערג און דעם געוועזענעם ראש-הקהל אברהם טיקטין, וי אויך זיין שכן דר. ביילין. זיינע גרויסע באַמיאונגען TANT‏ IAN‏ ניט געהאַט PP‏ דערפאָלג TIN‏ אַלע דריי זיינען “AND‏ שלעפּט געװאָרן צו די גאַזיקאַמערן PD‏ טרעבלינקע TIN‏ אוישוויץ, ...

... זייט וויסן -- APH‏ מיליאָן TD TPR‏ VERON‏ זיינען Pw‏ דורך היטלערץ און זיינע תלינים געטויט געװאָרן. פון WH‏ אידנטום איז דערווייל פאַרבליבן נישט מער וי 10 פּראָצ, PN‏ כעלמנא און PR‏ בעלזשעץ, PN‏ אָשװיענצים PR TX‏ טרעבלינקע, PR‏ סאָביבאר PR DR‏ YAY TIN‏ טויט-לאַגערן זיינען פאַרפּיײיניקט "YX‏ ANN‏ דורך פאַרשיידענע מיתות משונות איבער דריי מיליאָן YW‏ אידן;

... די קינדער TANT‏ געװאָלט PT‏ שערן אָדער נישט ONT Wa --‏ עס דורכגעפירט מיט געװאַלט. PR‏ טערע- זיענשטאַט האָבן PT‏ די קינדער געפונען קנאַפּע 3 חדשים, PN‏ פאַרגלייך מיט אַנדערע אידן PR‏ לאַגער, זיינען זיי גע- האַלטן TANI.‏ אין זייער גוטע באַדינגונגען. PNR‏ לאַגער האָט מען גערעדט, MT OVIVA IN‏ אומבייטן PAN‏ דייטשע ציוויל-געפאַנגענע. TID‏ דעם TAIN PT ONT‏ גאָרנישט “DIN‏ געלאָזט. פּלוצים ONT‏ מען PT‏ אַרומגעזען, אַז אין די באַ- ראַקן, וואו די קינדער האָבן זיך געפונען, באַמערקט מען נישט mp‏ שום באַוועגונג. כאָטש די געשטאַפּאַ ONT‏ דעמאָלט אַרױסגעלאָזט NX‏ קלאַנג, PT IN‏ זיינען “PYVIN‏ געשיקט TANIA‏ קיין אויסלאַנד, ONT‏ מען אָבער די קינדער מיט'ן אידישן פּערסאַנאַל, PR OND‏ אַרום זיי “DIN‏ געגאַנגען, געבראַכט קיין אוישוויץ. אַראָפּגײענדיק פון צוג, TWN‏ זיי איינגעשטעלט צו פינף אין TX PUN‏ מיט'ן גרעסטן טייל פון פּערסאָנאַל זיינען זי אַרײנגעטריבן געװואָרן PR‏ די גאַזזקאַמערן. ...

... i נאָכן איבערלעבן אָסװיענטשים.‎ | IN ...

... N אָנגעפאַנגען‎ PT דעם צוייטן טאָג האָט‎ PN די מערדער האָבן אָנגעפאַנגען צו‎ TAN? ,מענטשלעכע‎ אונטער דעם איסרייד, אַז‎ WW? 10 כאַפּן קינדער פון 6 ביז‎ מען זיך דער-‎ ONT אָבער שפּעטער‎ JOY געבן‎ MT מען װעט‎ DR אוישוויץ‎ PP זיי אַװעקגעפירט‎ ONT WA וואוסט, אַז‎ אַוועקגענומען 1,200 אידישע‎ INT פאַרגאַזט. מען האָט‎ מיט מיין פרוי‎ TANTS געווען‎ INT PI PR קינדערלעך.‎ ליזע. פון דער היים גליק (אַן אייניקל פון דעם מוכר ספרים‎ ביאַליסטאָק) מיט אונזער ליכטיקער‎ PH משה גליק‎ ביי‎ PT ONT TIP ONT WON יאָר‎ TINT טעכטערל מירעלע,‎ האָב זי גענומען‎ PR מיר געבעטן איך זאָל איר ראַטעװען.‎ TID דער מענטשן-מאַסע‎ DN אויפ'ן האַנט, אויסבאַהאַלטנדיק‎ אַלע געלאָזן אין אַ‎ PT TART רוצח. מיר‎ TID בייז אויג‎ ONT “YR אונז‎ IND וועלכע זיינען‎ ,OVINAN מתים-גאַנג צו די‎ צוגעגרייט. מיר זיינען געווען הונגעריק און דורשטיק,‎ TV די קינדער געמוזט נעצן די‎ ONT מען‎ TIN װאַסער‎ IN טעג‎ 4 פאַרשמאַכטע ליפּן מיט מענטשלעכע אורין,‎

... INT‏ האָבן PT‏ אָנגעפאַנגען מיינע װאָגלענישן און שבעה מדורי גיהנום PR‏ די לאַגערן DD‏ אוישוויץ, גראָסראָזען, בוכנװאַלד און דאַכאו, פון וועלכע PI PR‏ גליקלעכערווייז אַרױס yom‏ לעבן. פאַרבליבן זיינען מיר פּיינליכע זכרונות TIN‏ אַן אייביקער קענטיקער צייכן אויפץ לײב, נומער 4 פון אוישוויצער פאַרניכטונגס לאַגער. שפּעטער האָב איך PT‏ דערוואוסט, IN‏ פון אונזער גרופּע זיינען PIN‏ לעבן געבליבן: פאַניע רוזשאַווסקי, אַ לאָדזשערין; קאַראָליע, אַ לאָדזשערין, אוישווינטשימער לאַגער נומער 24824 אָדער 2 און ניסל גאָזאַלטשאַני,

די צענדליקער טויזנטער IPN‏ פון ביאַליסטאָקער NOVA‏ זיינען אַרױסגעפירט געװאָרן, OD‏ ליקווידירן די געטאָ PR‏ זומער 1943, קיין טרעבלינקע, אוישוויץ און מאַידאַנעק, INT‏ זיי זיינען פאַרניכטעט געװאָרן. אַנדערע TPN‏ פון NOVA‏ זיינען אַרױסגעפירט געװאָרן, געפּײניקט TN‏ פאַרפּײיניקט געװאָרן PR‏ פּאָניאַטאָוו, בּליזשין און אין אַנדערע ענלעכע ערטער. UN‏ אַרום איז פאַרענדיקט געװאָרן דער פיל “TT‏ דערט יאָריקער קאַפּיטל פון דעם אַלטן אידישן ישוב אין ביאַליסטאָק. אַ צאָל פון די אַנטרינענע פון ביאַליסטאָקער געטאָ, וועמען עס PR PNR‏ יענער צייט געלונגען אויסצו" מיידן דעם שרעקלעכן אומקום ביי די נאַציס, האָבן אויף אַ העלדישן אופן Pr‏ באַטײליקט DPN‏ די קאַמפן TID‏ די פּאַרטי" זאַנער קעגן דעם בלוטיקן שונא, ...

די אַמאָליקע טייערע, האַרציקע, צענדליקער טויזנטער TPN‏ פון ביאַליסטאָק -- פרויען, קינדער, מענער און זקנים -- זיינען אומגעבראַכט געװאָרן PN‏ אוישוויץ, טרעבלינקע PR TIN‏ אַנדערע היטלעריסטישע פאַרניכטונגס ערטער. אַ גאַנצע וואונדערלעכע אידישע וועלט, ווייל ביאַליסטאָק DN‏ INT‏ געווען NM‏ וועלט, PNR‏ אָפּגעװישט געװאָרן וי אַזעלכעס װאָלט ANA‏ קיינמאָל ניט געווען. ...

... ס'איז אַװעק דער בייזער דייטשער קאַשמאַר. מיר, ONT‏ הייפעל ניצול-געװאָרענע, PT TANT‏ אומגעקערט PN‏ אונזער הײימשטאָט. מיר האָבן געפונען PON‏ חרוב, די שטאָט, אונזער אידיש ביאַליסטאָק, די מענטשען. PIN‏ די בית:עלמינ'ס האָט מען ניט געשוינט. אויף דער זשאַביער ערד האָבן גראָזן באַװאַקסן די קברים, PX VOM‏ אומריינקייט, ציגן TT TINT‏ געפּאַשעט אויפ'ץ WIA,‏ אָרט", DVO‏ מצבות חרוב געמאַכט, צוזאַמען מיט דער זאָרג פאַר די לעבעדיקע, TINT‏ מיר געהאַלטן AND‏ אונזער חוב צו זאָרגן AND‏ אונזערע מתים; PIN ON‏ זיינען זיי געווען די צויי-דריי טױזנט TID‏ זשאַביע; דער רוב איז דאָך פאַרװאַנדעלט געװאָרן PIT PR‏ TN‏ שטויב PR‏ די קאַלך:אויוונס פון טרעבלינקע, מאַידאַנעק, אוישוויץ וכ'. פּאַמעלעך ONT PN‏ הײליקע VIN‏ געבראַכט PR PVA‏ אַרדענונג. די קברים גערייניקט TAN TD‏ געוויקס, אַרומגעצאַמט דעם בית-עלמין מיט אַ סאָלידער מויער, געשטעלט אַ סטאַבילן וועכטער, װאָס זאָל היטן. מען האָט אויסגעמויערט אַ PIP‏ שטיבל, וואו אַ ONT TO‏ האָבן פאַרלוירן זייערע נאַענטסטע, װאָס זיינען ניט געבראַכט PRA‏ צו קבר ישראל, האָבן פאַראייביקט זייער זכר אויפהענגענדיק אויף די ווענט טאָוולען OM‏ נעמען TID‏ זייערע פאַמיליעס,

מען האָט אָפּגעטאַן NX‏ שרעקלעכע SINT‏ די TID WN‏ די העלדן DX‏ קעמפער, וועלכע מען האָט דערשאָסן VON]‏ דערשטיקן פונ'ם אויפשטאַנד, ONT‏ מען אַרײנגעלײגט PR‏ בשותפות'דיקן קבר. WA‏ האָט ליקווידירט אַ סאָלדאַטישן קבר. ס'קאָן אויך NIN PT‏ קאָנצעפּציע, אָבער פּוױלישע טראַדיציע פאָדערט אָפּגעבן אַ באַזונדערן כבוד געפאַלענע סאָלדאַטן,. דער גרעסערער בית-עלמין פאַרמאָגט אַ סאָלדאַטישן אָפּטײל, TIN‏ עס OVI‏ קיינעם ניט איינפאַלן אויסצומישן דאָס סאָלדאַטישע געביין מיט ציווילע גופים, עס PN‏ ניט געבליבן PP‏ זכר פון די פאַרברענטע גופים TID‏ די געפאַלענע אינ'ם אויפשטאַנד TD‏ װאַרשעװװוער געטאָ, פונ'ם אויפשטאַנד PNR‏ טרעבלינקע, סאַביבאָר DX‏ אוישוויץ, עס PR‏ פאַרבליבן DN‏ אָפּגעראַטעװעט געװאָרן ביז 1971 אַלס TWP ION‏ דער קאַלעקטיווער TID TDP‏ די ביאַל- יסטאַקער קעמפער. די דייטשן Wl JANN‏ פאַרברענט די גופים TID‏ די דערשאָסענע קעמפער, זי JANN‏ זי אַרײנגעװאָרפן PNR‏ גרוב -- אַ מיסטקאַסטן, TN‏ אויף זייערע גופים דערשאָסן ווייטערדיקע 55 קרבנות, OND‏ האָבן זיך אויסבאַהאַלטן IND‏ דער ליקװוידאַציע TWD‏ געטאָ אין יאָר 2 און OND‏ זיינען נאָכדעם געכאַפּט געװאָרן. מיטץ גרעסטן דרך-ארץ TX‏ כבוד האָט די פּוילישע און אידישע געזעלשאַפטלעכקייט באַערט זייער אָנדענקען DN‏ דעם 11טן אַפּריל 1946, X INI Pw‏ דורכגעפירטער עקסהומאַציע, זי באַגראָבן PR‏ אַ ברידער:קבר, ביים אָפענעם קבר האָבן דעמאָלט געזזאַלטן זייערע רעדעס דער VINNY‏ סטעפאַן זיבאָווסקי, ‏ דער שטאַָט-פּרעזידענט קזשעװניאַק, דער פאָרזיצער TID‏ די פּראָפעסיאַנעלע פאַראיינען קובישעק, דער פאָרשטייער PH‏ פּױלישער אַרבעטערפּאַרטײ -- גאַוורילוק, פאַרשטייער פון דער פאָלקס:פאַרטײי TR‏ אַרבעטס-פּאַרטײ, װוי ...

רעפריין: ביאַליסטאָק, א. אַז. SV‏ /) ONT |‏ ליד ביאַליסטאָק PNR‏ געשאַפן געװאָרן אין טאַשקענט (רוסלאַנד) PR‏ יאָר 1942 שש i‏ דורכ'ן אידישן שרייבער יצחק פּערלאָוו. ji‏ : געזונגען דורך ליזא ריבאַלאָווסקי, VOR‏ איבערלעבן אוישוויץ, ( ul \‏ pe‏ i}‏ ...

WOW‏ אין װאַרשע, IND‏ אונזער דעלעגאַציע האָט געהאַט ויכטיקע באַגעגענישן מיט רעגירונגס-פאַר- טרעטער, זיינען מיר PR TVA PI‏ לובלין TN‏ קראָקע. אַ גאָר פּיינלעכע איבערלעבעניש AND PR‏ אונז געווען דער באַזוך PN‏ די געוועזענע נאַצישע טויט-לאַגערן PNR‏ אוישוויץ, מאַידאַנעק TN‏ טרעבלינקע, IND‏ עס זיינען אומגעבראַכט PANDA‏ מיליאָנען TPN‏ און אַנדערע. אַ באַזונדערע “WIN‏ לעבעניש PN ART‏ געהאַט PN‏ טרעבלינקע. אויף אַ גרויסן פּלאַץ דאָרט, INT‏ עס זיינען געווען די קרעמאַטאָריעס TIN‏ גאַזיקאַמערן, זיינען איצט אויפגעשטעלט געװאָרן 800 גרויסע WN‏ קלענערע מצבות-שטיינער, מיט נעמען פון די אומגעבראַכטע אידישע קהילות PR‏ פּױלן. PR INT‏ דאָרט, TWN‏ די אומצאָליקע שטיינער, PIN‏ אַנגעטראָפן אויף TOR‏ גרויסן שטיין אויף וועלכן עס PN‏ אויסגעקריצט דער TYAN]‏ ביאַליסטאַק. PA PN‏ ביי דעם געשטאַנען מיט אַ פאַרקלעמט האַרץ, ANT PN‏ געזאָגט אַ שטילן קדיש... ...

... אויף דעם ברענג PO NT JOR PN‏ פּערזענליכן עדות- זאָגן פון איינעם פון די pon‏ לעבן-געבליבענע און, לויט די אַרכיוון פון גיהנום, דער אינגסטער TD‏ די “NVA‏ טעוועטע פון דעם אוישוויץ-גיהנום. ND‏ די שוידערלעכע זכרונות װאָס באַהערשן מיין געדאַנק ON PN‏ דער RON‏ אַזױ היימישער סביבה, שיילט PT‏ אַרױס אַ האַרצרײיסנד בילד. ONT TIX‏ איז ONT‏ איינציקע וועגן וועלכן PN‏ װאָלט TANT VINA‏ אַ פּאָר ווערטער,

דער חשוב'ער ביאַליסטאָקער לאַנדסמאַן דר. סעמיועל (שמואל) פּיסאר, איז געווען אַ אינגל ND‏ קוים צוועלף יאָר ווען ער איז, צוזאַמען מיט YIN‏ זיינע נאַענטע משפּחה-מענטשן, דערפּאַר- טירט געװאָרן TP‏ אוישוויץ. ער PR ONT‏ פאַרלויף TID‏ עטלעכע AN?‏ דורכגעמאַכט TTP?‏ און פּיין PD‏ די נאַציס, YOR‏ זיינע נאָענטע זיינען אומגעבראַכט געװואָרן TID‏ די היטלעריסטישע מערדערס, PR‏ פאַרלויף פון די נאָך מלחמה-יאָרן האָט דר. פּיסאַר געלערנט TIN‏ שטודירט אויף אַן אומדערמידלעכן אופן. ער איז איצט VIA‏ באַקאַנט OPN‏ אינטערנאַציאָנאַלער TRY‏ מיט זיינע גרויסע אָפיסעס PR‏ פּאַריז, ואַשינגטאָן PR PR‏ אַנדערע ערטער. דער עללפּײנס געראַטעװטער IT‏ פּיסאַר, וועלכער פאָרט PNR DMN‏ פאַרשיידענע לענדער, פאַרנעמט אַ פּראָמינענטן פּלאַץ PR‏ דער אינטערנאַציאָ- נאַלער וועלט. W‏ קומט PR‏ פאַרבינדונג ONT TIN‏ נאָענטע פריינט צווישן מלוכה-לייט, רעגירונגס-פירער און הויכגעשטעלטע פּערזענלעכקייטן. ONT ON‏ אַמאָליקע אידיש אינגל פון ביאַליסטאָק און געוועזענער קרבן פון נאַצישן באַרבאַריזם, וועלכער PR‏ דער אינגסטער געראַטעװעטער TD‏ אוישוויץ, PIN PR‏ אַ פּערזענ- לעכער פריינט פון דעם פראַנצויזישן מלוכה-פּרעזידענט, זשיסקאַר ד'עסטעיז. IVI‏ דער ...

TIP VY‏ איצט צוריק PP‏ אוישוויץ, אויפ'ן מזבח פון דעם ...

... אויב זיי TINT‏ היינט אַ באַדײט, PN‏ עס דערפאַר ווייל מיר טאָרן ניט פאַרגעסן TN‏ די פאַרגאַנגענהייט קען אויך PT‏ דער פּראַלאָג פון דער צוקונפט, IN‏ פון WWE‏ דעם TID WN‏ אוישוויץ אַנטפּלעקט TIN AND PT‏ דער ספּעקטאָר פון דער אַפּאָקאַליפּסע -- אַ װואָרענונג קעגן דעם OND‏ קען NI‏ קומען... ...

... דר. סעמיועל פּיסאַר מיט זיין פרוי, ביי דער באַגלײיטונג פון דעם פּראַנצויזישן פּרעזידענט PR‏ אוישוויץ, דעם 18טן יוני, 1975. ...

... , PN‏ דעם לאַגער שטוט- האָף, פלעג ONT PR‏ ברויט, ON‏ איז דעמאָלט געווען וי אַן אוצר, אַריבערװואַרפן אין דעם דערבייאיקן פרויען-לאַגער, דאָרט TWIT‏ געווען אידישע מידלעך און פרויען, געבראַכטע פון דער ווילנער NOVA‏ צווישן PIN PION MT‏ געווען MYR‏ שװועסטער, Way‏ אַריבערגעװאָרפענעץ שטיקלעך ברויט, האָבן פיל געהאָלפן ביים איבערקומען yay?‏ שווערע צייט. די צויי שװועסטער זיינען טאַקע געבליבן לעבן און זיי זיינען איצט: אידאַ קאַץ, וועלכע וואוינט מיט TR IND PR‏ קינדער PR‏ װוענעזװועלאַ; DN‏ מאַשע קאַפּרינסקי, וועלכע וואוינט מיט איר פאַמיליע אין תל-אביב. דורך דער צייט, INA PR WI‏ געאַרבעט ביי די פאַבריקן ON‏ שטוטהאָף, TANT‏ די נאַציס אַרויסגעפירט YON‏ געבראַכטע אַהינצו TDN‏ פון דער ביאַליסטאַקער געטאָ, PD‏ אוישוויץ, וואו PT‏ זיינען אומגעבראַכט געװאָרן PR‏ די דאָרטיקע גאַזיקאַמערן. TUS‏ די דאָזיקע אַרויסגעפירטע TN‏ אומגעבראַכטע PR TPN‏ אוישויץ, איז DIN‏ געווען TP‏ ליבער פאָטער,

PIN‏ מיין טרויער PN‏ גרויס, ONT‏ באַגלײט מיך PN‏ מיין טאָגיטעגלעכן לעבן. עס לאָזט מיך ניט שלאָפן אין די נעכט, דער סך-הצל פון מיין משפּחה, די נאָענטע מיינע וועמענס לעבנס עס PN‏ פאַרשניטן TINA‏ איז מיט WE‏ און ווייטיק, pon‏ ליבע מוטער, פרומע, וועלכע PNR‏ געווען אַ האַרציקע אידישע פרוי, איז געשטאַרבן PR‏ ביאַליסטאַקער געטאַ TID‏ פּיין און ווייטיק. מיין טייערער פאָטער, בינוש, האָט צוזאַמען מיט מיר דורכגעמאַכט גרויסע ליידן JH TIN‏ ביי די נאַציס. צום סוף, PR‏ ער פאַרפּײניקט געװאָרן PR‏ אוישוויץ. מיין אינגערער ברודער, כלאָוונע, מיט זיין פרוי שרה און מיט זייער טעכטערל, זיינען פון די נאַציס “IN‏ געבראַכט געװאָרן PN‏ טרעבלינקע. מיין שוועסטער, רחל, PR‏ געווען פאַרהייראַט I‏ ירחמיאל ציפּוק, PR‏ ווילנע. ביידע, צוזאַמען מיט זייערע צוויי אינגלעך, זיינען אומ- געבראַכט ND TINA‏ די PN OMNI‏ עסטלאנד. PIX‏ פיל YU TIN‏ פון מיין WP ONAN‏ פאַרצווייגטער משפּחה PR‏ ביאַליסטאָק, זיינען אומגעבראַכט געװאָרן TD‏ די היטלע- ריסטישע מערדערס, ...

ענגשאַפט, שמוץ DX‏ קראַנקהײטן, מיט געלע לאַטעס TIN‏ שטעכיקע פאַרצוימונגען, PR‏ פּיינלעכער אַרומרינגלונג -- צו וועלכע wn‏ האָט דערהויבן א פאָלק, װאָס PN‏ געמאַטערט TINA‏ ביז צום טויט, קולטור, טעאַטער, הילף ביים ראַנד פון קבר, אויפשטאַנדען PR‏ װאַרשעווער, ווילנער, ביאַליסטאָקער DX‏ אַנדערע געטאָס, אױפשטאַנדן ביי די גאַזיקאַמערן פון אוישוויץ, טרעבלינקע און אַנדערע טויטן-לאַגערן. אַנדערהאַלבן מיליאָן אידישע זעלנער TPR‏ אַרמײען, וועלכע JANN‏ געקעמפט קעגן דעם WoT‏ נאַציזם. אידן PR‏ קאַמפס-גרופּן PR‏ פראַנקרייך, בעלגיע, האַלאַנד, גריכנלאַנד א. אַנד. 40 פּראָצענט אידישע פּאַרטי זאַנער PX‏ מזרח-אײיראָפּע. אידישע אינדיווידועלע גבורה -- TX‏ מיר זיינען FI‏ אַלץ געגאַנגען וי שאָף צו דער שחיטה!!! ...

און איך האָב געזאָגט צו די ריכטער: איר קענט זיך אפשר וואונדערן, פאַרװאָס געדענק איך דעם דאָזיקן ORD‏ UN‏ גוט? עס זיינען PW INT‏ אַריבער 17 יאָר און NI‏ דעם INT PR INN‏ איבערגעלעבט JO NX‏ שרעקלעכע זאַכן PR‏ דעם שאָטן TID‏ די גאַזדקאַמערן און קרעמאַטאָריעס TID‏ אוישוויץ. PNR IWIN‏ דעם פאַל PR ANT‏ געזען דעם “PVE‏ קער צום דזשאַנגעל. ANT PN‏ געזען וי עס ווערן ברוטאַל געטראָטן מיט די באַשטיװולטע DD‏ אַלע מענטשלעכע PR so sy‏ קוק XT‏ איבער זייערע BYP‏ און PN‏ זע אויף דער DIN‏ דעם פרעסק פון אידישן קעניג שלמה. PN ONT‏ דער סימבאָל TD‏ דעם דייטשן געריכט. הייסט עס, IX‏ עס PK‏ פאַראַן עפּעס העכערס, וועלכע בינדט פעלקער און רעליגיעס, און אין אַלע רעליגיעס איז דאָך פאַראַן דער זאַץ און געדאַנק, אַז , דער מענטש איז געבוירן און געשאַפן אין דער געטלעכער געשטאַלט", איז DONT JON‏ איר, TN‏ צוזאַמען מיט אָט-דער יונגער אידישער מיידל PIN PN‏ גאָט געשענדעט געװאָרן! ...

DIN בליזשין זיינען געװוען פיל אידישע פרויען,‎ PR איך‎ INT צווישן די פרויען, אין דאָזיקן לאַגער‎ PAN PI PN אויך באַגענגנט מיין שוועסטער, עטקע, וועלכע האָט אויך‎ דעם‎ PR ONT גאַרפינקל‎ OVW דורכגעמאַכט ליידן און פּיין.‎ PR ניין חדשים‎ WI לאַגער געאַרבעט אַלס אַ שוסטער.‎ “DAN PR זיינען מיר צעשיידט געװאָרן. שלום‎ War די לאַגערן‎ PR MYA PR געפירט געװאָרן און ער‎ PR עבענזע, וואו ער‎ PX מאַטהאוזען, מעלק‎ RUN בין‎ PR PIN .1945 מאַי‎ DVI PR TWA באַפרייט‎ דעם לאַגער בליזשין‎ TD געװאָרן‎ UPDVIDIIN דאַמאָלט‎ די לאַגערן אינדענבורג,‎ PR נאַכדעם‎ DR קיין אוישוויץ‎ בערגן בעלזן, וואו איך בין‎ PP סוף‎ DY PR נאָרטהאוזען‎ ,1945 אַפּריל‎ PR געװאָרן‎ VINA ...

צוזאַמען מיט מיין פאָטער, וועמען די דייטשע “Wr‏ OWT‏ האָבן INT‏ געטריבן צום טויט, PIN TIP‏ געטריבן געװאָרן פיל אידישע קינדער, וועלכע מען ONT‏ געבראַכט קיין אוישוויץ פון ווילנע. די גװאַלדן, געשרייען און גע- בעטן פון די קינדער, הילכן נאָך ביז היינט ביי מיר PR‏ די אויערן. וי די טייערע קינדערלעך האָבן זיך געבעטן ביי די דייטשע מערדערס, מיט ווערטער PR OND‏ על קיינמאָל ניט פאַרגעסן: , מיר זיינען נאָך יונג, מיר ווילן נאָך לעבן, לאָזט אונז לעבן..." ONT WAIN‏ געבעט פון די אידישע קינדער, וועלכע האָבן געלעבט אין אַן אומגליקלעכער צייט VAX‏ אידישן פאָלק, זיינען געפאַלז אויף טויבע אויערן. די קינדער זיינען אַרײנגעשטופּט געװאָרן PR‏ דער קרעמאַ- טאָריע צוזאַמען מיט מיין טאַטן, צוריקקומענדיק אין באַראַק בין “PN‏ געשטאַנען אַ גאַנצע נאַכט ביי דעם שליסל-לאָך, איך ...

אין פאַרלויף TID‏ צוויי TINT‏ די שיסערייען און געשרייען, PR‏ גאָרניט OW‏ באַשרײבן. נאָכדעם, ONT‏ מען TIN‏ אַוועק- געפירט פון מאַידאַנעק PR‏ דעם לאַגער בליזשין. דאָרט האָבן מיר געטאָן אַ שווערע שקלאַפן-אַרבעט, באַגלײט מיט ליידן און הונגער, פון װאָס פיל פון אונזערע TPR‏ זיינען אומגעקומען. PR‏ בליזשין איז מיין אינגסטער ברודער, יאַנקל, קראַנק געװאָרן אויף PIN PN UN OI‏ געווען מיט מיין פאָטער'ס ברודער, בערל שוועכער. ביידע זיינען דאָרט געשטאָרבן. PR‏ יוני 1944, ONT‏ מען אונז ווייטער “YR‏ טריבן, WA‏ האָט אונז אַרױסגעפירט PP‏ אוישוויץ, דאָרט האָט PT‏ אָנגעהויבן WI‏ פינצטערער קאַפּיטל PR‏ אונזער טראַגישן Tay)‏

ביים אָנקומען אין אוישוויץ, האָט WO‏ אונז “PYVN‏ געטריבן PR‏ דעם פטן בלאָק. דאָרט זיינען PIN‏ געווען פיל קינדער PR‏ עס PNR‏ אױיסגעבראָכן מאָזלס צווישן ONT OT‏ מען אונז, די ניי געבראַכטע אַהינצו, דאַן געהאַלטן אין אַ קאראנטין. DI‏ ,אפּעל" האָט מען TX‏ אַרױסגעטריבן נאַקעט צום ציילן. אַרום זיינען אַרומגעגאַנגען עטלעכע היטלעריסטישע מערדערס, וועלכע TANT‏ געציילט און “YX‏ ציילט אָן אויפהער OND‏ עס האָט אויסגעזען וי “ION IN‏ קייט, זיי TANT‏ דערביי געקוקט TID TTY?‏ אונז PIN‏ די פּנימ'ער און WI‏ איינער ONT‏ אַ מאַך געטאָן מיט “IND PT‏ שאָלטענעם פינגער TD‏ דער האַנט, ONT‏ אַ צווייטער TTD‏ רוצחים אויפגעשריבן פון אַזאַ איינעם דעם נאָמען פון דער האַנט. יענעם טאָג, PIN PN‏ אויפגעשריבן געװאָרן דער נומער פון מיין פאָטער. ONT‏ האָט געמיינט, וי מיר TINT‏ INT WIP? PW‏ געוואוסט, אַז דער מענטש פון “IND NIX‏ שריבענעם AWA‏ מיינט PIN‏ אַוועקפירן PNR ON‏ די “TNX‏ קאַמערן,

... “JA דעם זעלבן באַראַק אין אוישוויץ, וואו איך בין‎ PR געווען די דריי ברידער סידרעס,‎ PIN ווען, זיינען דאַמאָלט‎ פון פילאַדעלפיע: לייבל ביבער, שייקע אַרקין, אייזיק מילינ-‎ דער און פיל אַנדערע באַקאַנטע. פון אוישוויץ האָט מען‎ “NI אַרוסגעפירט, אין‎ YU TIN מיך, מיין ברודער און אַלע‎ ...

צום סוף איז אונזער בונקער װידעראַמאָל אַנטדעקט TINA‏ די מערדערס האָבן TIN‏ געכאַפּט, געשלאָגן TIN‏ געפּייניקט, OW PX‏ סוף אַרײנגעזעצט אין דער טורמע INV‏ מיר זיינען געווען, שוין פון די לעצטע, דאָרט פאַרשפּאַרט זעקס װאָכן, נאָכדעם PN‏ געקומען אַ באַפעל אַרױסצושיקן אונז PN‏ די פּייניקונגס JIN‏ פאַרניכטונגס-לאַגערן. ONT‏ האָט געמיינט די לאַגערן שטוטהאָף, אוישוויץ, ראַװענסברוק TIN‏ דער לעצטער לאַגער נוישטאַט. PI PR‏ דורכגעגאַנגען -- UN‏ װוי דאָס PIN PN‏ געווען מיט אַנדערע — ליידן און PPD‏ אָן אַ שיעור. איך בין שוין פיל מאָל געווען אויף דער שוועל פון טויט, ANN PR‏ דורכגעמאַכט אַ שרעקלעכן ליידנס-וועג און PT DOI WNT‏ געראַטעװעט פון אַ זיכערן טויט.., ...

... ען IS‏ געפינען נאַענטע משפּחה- מענטשן און פריינט, YON TANT‏ װאָס זיינען געווען ביים צוזאַמענפאָר VIA‏ געוואוסט, IND TR‏ דעם זיינען דאָ שװואַכע מעגלעכקייטן. דער אויסזען פון דעם גרויסן פאַרזאַמלונג זאַל מיט די האַנט געמאַכטע אויפשריפטן, און מעלדונגען, ONT‏ זיינען געווען באַגלײט מיט נעמען TID‏ שטעט TAD PR‏ OND‏ זיינען איצט אױיסגעלײידיקט פון אידן, PN‏ פאַר מיר “YX‏ ווען אַ האַרצרײסנדע דערשיינונג. עס PN PN‏ דעם אַלעם ניט געווען אַפילו איינער PM TID‏ מוטער'ס קליינעם חרובץ שטעטל, OND‏ ווייזט אַ פאַמיליע-פאַרבינדונג. מיינע מומעס TIN‏ פעטערס OND‏ זיינען אומגעקומען אַלס קינדער, ועלן זיך XT‏ ניט באַווייזן, PR‏ יד ושם PR ANT‏ אַװעקגעלײיגט ווילדע בלומען, IND‏ עס זיינען די אויפשריפטן “IVI,‏ לינקע" TN‏ ,, אוישוויץ". אַ פּאָר חדשים פריער INT‏ איך “YA‏ הערט וי עלי וויזעל האָט געזאָגט צו אַ פאַרזאַמלטן עולם פון צווייטן דור, אַז אונזערע בית עלמינס זיינען אין אונזערע הערצער, און אונזערע הערצער זינען בית עלמינס,

... מאַקס ראַטנער האָט PIN‏ געפירט זיינע משפּחה: מענטשן PP‏ אוישוויץ, IND‏ עס איז געווען דער טרויעריק- באַרימטער טויט-לאַגער ביי די נאַציס. ,אַ באַזוך PR‏ אוישוויץ -- האָט געזאָגט פריינט ראַטנער -- מאַכט אַ שרעקלעכן איינדרוק. ווען מען איז דאָרט, איז TM‏ װאָלט געווען אַרומגערינגלט מיט שאָטנס פון די מיליאָנען אומ- געבראַכטע דאָרט מענטשן, די מערסטע אידן. וויפל מען לייענט און מען הערט וועגן די פאַרברעכנס פון די נאַצישע רוצחים, קען מען אָבער PON ONT‏ ניט באַגרייפן “AND TIN‏ שטיין, אויב TV‏ זעט ONT‏ ניט מיט די אייגענע אויגן" ...

יט וועגן די ביאַליסטאָקער PR TPN‏ פראַנק- רעדנד i?‏ רייך דאַרף מען דערמאָנען, IWS IN‏ די צווי וועלט-מלחמות, PR‏ די דרייסיקער יאָרן, ONT‏ אונזער באַקאַנטער TIX‏ ביי אַלעמען חשוב'ער בן עיר, דער “WINK‏ געגעבענער עסקן, דר. אברהם באַנטשעווסקי, פּרובירט שאַפן אַ TINDIND‏ פון ביאַליסטאַקער אידן PNR‏ פּאַריז, ליידער, PT ONT‏ אים ONT‏ ניט איינגעגעבן. נאָכדעם וי עס PN‏ געקומען די שוידערלעכע מלחמה PN‏ דער אומפאַר- געסלעכער דר. אברהם באַנטשעווסקי, צוזאַמען מיט TT POT‏ װיקטאָר, דעפּאַרטירט געװאָרן PP‏ אוישוויץ. עטלעכע חדשים שפּעטער PR‏ אויך דעפּאָרטירט געװאָרן דר. “IND‏ טשעווסקי'ס ברודער, הערשל-זשאַרזש, און YON‏ דריי זיינען זיי אומגעקומען PN‏ דעם פאַרניכטונגס-לאַגער,

... עטיקייטן, ONT‏ דער קאָמיטעט אָנגעהאַלטן אַ פאַרבינדונג PIN TIN‏ מיטאַרבעט מיט דעם ,ארגון יוצאי ביאַליסטאַק" PR‏ מדינת ישראל. PIN PRN‏ געווען די פאַרבינדונג מיט דעם MIP,‏ ביאַליסטאָק", ביי תל אביב. מיר האָבן אויך געזאַמלט אַביסל געלט, אין די ראַמען TD‏ אונזערע מעגלעכקייטן און ONT‏ בײיגעטראָגן, כדי אויך דורך דעם אָנצוהאַלטן די נאָענטקייט פון דער קליינער צאָל ביאַליסטאַקער PN‏ פּאַריז מיט אונזער שטאַם און מיט מדינת ישראל, PU PR‏ דערמאָנען, IN‏ ביי געוויסע אַזכרה-פאַר- זאַמלונגען האָבן מיר PIN‏ געהאַט אַלס רעדנער, אַ PINT‏ די באַמיאונגען AON TD‏ באַביטש ע"ה, אונזער חשוב'ן לאנדס- מאַן, דעם באַוואוסטן אינטערנאַציאַנאַלן אַדװאָקאַט און געלערנטן, דר. שמואל פּיסאַר, וועלכער האָט אַלס קינד געליטן PR‏ אוישוויץ און DMN‏ פון גיהנום PNT‏ ניסים,

... (Editor’s note: On June 18, 1975, former French Presi- dent Valery Giscard d’Estaing visited Auschwitz, accompanied by Dr. Pisar, who delivered a brief but moving address about his sentiments upon returning to the grim concentration camp. The following is the text of Dr. Pisar’s remarks.) ...

... To understand the origins of the Bialystoker Jewish community in France, we must recall that in the 1930’s, between the two World Wars, our dedicated /andsman, Dr. Awrom Bonczewski, attempted to found a society of Bialystoker Jews in Paris. Unfortunately, his efforts failed. During the Nazi Holocaust, Dr. Bonczewski and his son Victor were deported to Auschwitz. Several months later, Bonczewski’s brother, Herszl Georges, was also sent there; all three perished in that death camp. ...

... Max Ratner brought his relatives to Auschwitz. “A visit to Auschwitz,’ Mr. Ratner said, ‘‘leaves a horren- dous impression. It is as though you were surrounded by the ghosts of the millions liquidated. No matter how much you read and hear about the Nazi atrocities, it is impossible to grasp fully their import, unless you see Auschwitz with your own eyes. Only then can you com- prehend how Hitler and his henchmen planned and exe- cuted with great premeditation the terrible crimes against our people. This we must never forget.” ...

... Finally, our bunker was exposed again. We were tortured and jailed for six weeks, and then transferred to concentration camps, including Stuthof, Auschwitz, Ravensbruck and Neustadt. Like many others, I suf- fered indescribably. Several times I was at the thresh- old of death; 1 wonder how I survived. ...

... memories of murdered mothers, fathers, sisters and brothers, now called “‘the six million,’ and the memory of the life de- stroyed with them. Despite the emphasis by the media on the search for family and friends, all who attended knew how painfully remote the possibility of such re- unions was. The sight of the meeting hall with its home- made posters and messages naming Polish streets and towns now empty of Jews, was a heartbreaking and embittering one for me. There would be no one from my mother’s tiny, destroyed shtet/ to remark on family resemblances. My aunts and uncles who died as chil- dren would not appear. At Yad Vashem I placed wild flowers where the memorial said ‘“‘Treblinka’’ and ‘*Auschwitz.’? A few months before, I had heard Elie Wiesel say to a Second Generation audience that our cemeteries are in our hearts, and our hearts are cemeteries. ...

... From Majdanek they took us to Blizin — which was a labor camp. We worked for long hours, without sleep and without food. Many died. While in Blizin my young- est brother, Yankel, and my father’s brother, Beryl, con- tracted typhus and both died. In June 1944, they moved us again, this time to Auschwitz, where the next chapter of our tragic lives began. ...

... There I encountered many Jewish women. Sholem Garfinkel worked in the camp as a shoemaker. After nine months, Sholem was taken to other concentration camps, after which he was liberated early in May 1945. I moved from Blyzhin to Auschwitz and then to other camps. I was freed in April 1945. ...

... I then told the judges: ‘“‘Perhaps you are wondering how I remember this incident so well? After all, seven- teen years have passed and I suffered many other horri- ble experiences in the shadow of the gas chambers and crematoria of Auschwitz. But in this instance with the girl, I saw a reversion to the law of the jungle. I wit- nessed basic human values and decency violated.” At that moment I looked at the King Solomon mural over the judges’ heads. I told them this was the symbol of the German court, binding nations and faiths. Every religion teaches that man was created in the image of God. Together with that young Jewish girl God was also ravished! ...

... alive. Incredibly, I held out until March 1945. Each day, the other Jewish prisoners and I were sent out to perform slave labor under the strict supervision of Ukrainian and Lithuanian guards with large attack dogs. It would have been impossible to escape even without such vigilance. Stuthof was on an island sur- rounded by water. Often, as I carried out the back- breaking assignments, some of the British and French prisoners of war in the camp would give me extra bread that they had received from the Red Cross. In turn, I threw the bread over the fence into the women’s camp populated by Jewish survivors of the Wilno ghetto. In time, the Nazis removed all the Jews from the Bialystok ghetto to Auschwitz, where they died in the gas chambers. My beloved father was among them. ...

... (Editor’s note: Samuel Pisar was born in Bialystok, the son of David and Helen Pisar. When he was deported by the Nazis for liquidation, together with his entire family, he was thirteen years old. All his relatives were annihilated by the Nazi murderers. Young Samuel endured unspeakable horrors at their hands, in Ausch- witz and in other death factories. In the spring of 1945, he was liberated from his nightmare by the American Army, near Munich. ...

... In addition to Warsaw, our delegation went to Lublin and Krakow. Visiting the concentration camps at Auschwitz, Majdanek and Treblinka, where millions of our Jewish brethren were liquidated, was painful. Particularly heartrending were some 800 large and small stones, at the site of the gas chambers in Treb- linka, inscribed with the names of destroyed Jewish communities in Poland. The 800 stones signify, as indi- cated on a sign when one enters the camp, 800,000 Jews killed there. I found a big rock upon which the name Bialystok was etched. My eyes brimmed with tears, and I uttered a silent prayer. ...

... Then the German nightmare passed. We, the hand- ful of survivors, returned to our hometown, finding everything in ruins — the city, the Jewish community, the citizenry. The cemeteries were not spared. Weeds and wild grass, as well as garbage and manure, covered the Zabia cemetery. Goats had grazed on this holy ground, destroying most of the gravestones. In addition to our concern for the survivors, we felt obliged to care for the dead. After all, only two or three thousand were interred in the ghetto cemetery. Most of our brethren died in the crematoria of Treblinka, Majdanek, Ausch- witz and the like. We trimmed the weeds from the graves, built a brick wall around the cemetery and hired a reliable watchman to protect the grounds. Gradually the cemetery was restored to proper condition. Further- more, we erected a small mausoleum, in which many ...

‘A terrible thing has happened. The ashes of our heroes and resistance fighters, murdered after the Nazis brutally suppressed the Bialystok ghetto uprising, were placed in a mass grave. This military grave was dese- crated, violating Polish tradition of paying special honor to fallen soldiers. In no other ghetto or concen- tration camp — Warsaw, Treblinka, Sobibor, Ausch- witz — were there remains of fallen heroes. Only Bialystok preserved a mass grave of its dead until 1971. The Germans had, after all, not burned the bodies of our victims. Rather, they threw them into a pit, a gar- bage dump as it were, and on top of their corpses shot another fifty-five, captured after the ghetto was liqui- dated in 1943. With the greatest respect, the Polish and Jewish communities of Bialystok honored their memo- ries on April 11, 1946, exhuming their remains and re- burying them in a mass grave. ...

... The air I breathed was filled with the smoke of the crematories of Treblinka, Majdanek, Auschwitz and other death camps. At that moment, I felt utterly pow- erless. My feet, which had carried me thousands of miles through forests and highways, muddy roads and underground passageways, seeking to escape the grim fate of my people, buckled. My survival seemed mean- ingless as I spotted a portion of the barbed wire fence, a remnant of the destroyed Bialystok ghetto. ...

... Tens of thousands of Bialystoker Jewish men, women and children perished in Auschwitz, Treblinka and other Nazi concentration camps. Bialystok — a microcosm of Jewish life in Eastern Europe — disap- peared, as though it had never existed. ...

... Tens of thousands of Bialystoker Jews were sent to Treblinka, Auschwitz and Majdanek in the summer of 1943, when the Bialystok ghetto was liquidated, and were exterminated. Other Jews were sent to the Lublin- Poniatow, Blyzin and other slave camps, where they were tortured. Thus many hundreds of years of Bialy- stoker Jewish history came to an end. ...

... etto. Bialystok was not surrounded by a brick wall, but with wooden par- titions. Its buildings were small and constructed of wood. All this made it more difficult for the Jewish resistance fighters to defend themselves, for they were afforded no protection from Nazi firepower. Nevertheless, the battles lasted several days. On the fourth day, German armored tanks and field artillery entered the ghetto, reinforced by about a thousand SS soldiers and Ukrainians. The Jews attempted to repulse them mainly with grenades and Molotov cocktails. They also had a few machine guns. Several hundred Germans and Ukrainians were killed. The Jewish fighters were captured and deported to Treblinka, Majdanek and Auschwitz. A small group succeeded in reach- ing the forests, where they united with the Partisans. ...

... On the second day the murderers began arresting children between the ages of six and ten, promising that they would be fed. Later on we learned that they were deported to Auschwitz and gassed. Some 1,200 Jewish youngsters were taken away. My own daughter, a seven-year-old girl named Mirele, begged me to save her. I grabbed her with my hand, attempting to hide her in the sea of humanity, out of sight of the predators. Subsequently we were force-marched to wagons that had been prepared for us in advance. Hungry and thirsty after four days without water, we had no choice but to moisten the parched lips of our young children with urine. ...

... BE AWARE — five million European Jews have already been murdered by Hitler and his hangmen. All that remains of Polish Jewry is about ten per cent of the original Jewish community. In Chelmno and in Belzec, in Auschwitz and in Treblinka, in Sobibor and in other camps more than three million Polish Jews were tor- tured, suffering the most gruesome deaths. ...

The statistics of that week in February 1943 reveal the extent of the Nazi brutality: about 2,000 Jews were shot in the ghetto. Six thousand were sent to Treblinka, where virtually no one survived. Several scores of Jews, after enduring the living hell of Auschwitz, did manage to remain alive. ...

... The slaughter lasted an entire day from 2 A.M. until 5 P.M. Friday, February 5. The Gestapo suc- ceeded in rounding up about 3,000 Jews. They were taken to the Judenrat building, by then the makeshift Nazi headquarters. From the Judenrat they were led away to the railroad station, forced into trains and sent to Treblinka and Auschwitz. ...

... די שחיטה האָט געדויערט דעם גאַנצן טאָג. PN‏ דעם לאַנגן פרייטיקדיקן טאָג, PT ONT OND‏ געצויגן פון 2 “AND‏ טאָג ביז 5 פאַרנאַכט, PN‏ די נאַצייגזלנים געלונגען צו אַנט- דעקן קנאַפּע דריי טויזנט אידן, TWIT OND‏ אַוװועקגעפירט OW PNA‏ בנין פון אידן-ראַט, PT ONTO IND‏ געפונען דער אַנפירנדיקער שטאַב פון דער שחיטה-אַקציע. פון אידן- ON‏ זיינען די אומגליקלעכע PN‏ גרעסערע גרופּעס אָפּגע- פירט געװאָרן צו דער IND‏ וואו MT ONT‏ אַרײינגעטריבן PN‏ װאַגאָנעס, פאַרהאַקט די טירן מיט ברעטער TIN‏ נאָך אין זעלביקן טאָג פאַרשלעפּט PP‏ טרעבלינקע DR‏ אַשװיענ- טשים,

... PN PON ONT‏ געווען TID‏ די שווערע איבערלעבענישן OND‏ מיין מאַן ONT‏ דורכגעמאַכט, PIN MUN‏ אַנדערע, ביי די היטלעריסטישע רוצחים. ON‏ עס האָט PT‏ אַרױסגעװיזן איז ער אַרוסגעפירט געװאָרן בעת דער ערשטער SPR,‏ קיין אוישוויץ, ווען ער PT ONT‏ געדאַרפט צעשיידן מיט PT‏ מוטער און שוועסטערל. זיין מוטער האָט DON IS‏ געזאָגט: ,גי מיין קינד, ראַטעװע זיך", דאַן האָט מען זיך צעשיידט, ביין מיין מאַן PN‏ די אויערן קלינגען נאָך די גאַנצע צייט די ווערטער פון PT‏ ליבער מוטער...