Łuków

... אויב אין דער שטאט לוקאוו האט מען נישט אנגעזען די סימנים פון די שטורמישע דורכמארשן פון כמיעלניצ־ ...

אין יאר 1947, בעת מיין נסיעה איבער די חרובֿע שטעט און שטעטלעך אין פוילן, בין איך אויך געווען אין לוקאוו, און עס איז מיר שווער געווען צו גלייבן, אז אט די שטאט ליגט אויף א געזןזגרזןפיש־סטראטעגיש וויכטיקן פונקט. מער איז געווען אנצונעמען, אז דער מארק און די גאסן מיט די הייזער זענען געווען זכּר פון א שטאט, פארווארפן ערגעץ אין סאמע עק וועלט; זכּר פון א יידישער שטאט, מיט שילדן, וואס כאטש געשריבען מיט פרעמדע אותיות, האָבן זיי אנראפגעשוויגן יידיש פון איבער די טירן: דא האבן יידן געהאנדלט מיט שניט־סחורה, און דארט איז געווען א צעלניק־קראם; דא איז געווען א יידישע שעגק, און דארט — א יידיש אייזן־געוועלב. צווישן די שילדן איבער די טירן און די פנימער פון הינטער די טאמבענק איז נישט קיין שום שייכות. פרעמדע פנימער, פנימער פון מענטשן, אוממשותדיקע, ווי שאטנס. באלד וועלן זיך הינטער די טאמבענק פון די קראמען באווייזן די רעאלע געשטאלטן — און די שאטנס וועלן פארשווינדן. די קראמען וועלן זיך אנפילן מיט לעבן, אויף די טונקעלע פלעקן פון די ביישטידלעך וועלן זיך צוריק בא־ ווייזן מזוזות, די גאסן וועלן פול ווערן מיט באוועגו ...

דאס איז נישט געשען. אכט טויזנט יידישע נפשות האבן געלעבט אין לוקאוו און פון זיי איז בלויז זייער שאטן געבליבן — א שאטן און שילדן איבער קראמען. א שאטן און די טונקעלע פלעקן, וו><ס האבן נעכט געהאלטן מזוזות אויף די ביישטידלען, א שאטן און איינציקע מצבות, וואס זענען געבליבן אויף פאראיינצלטע קברים אויפן לוקאווער בית־עולם. ...

... לוקאװ איז אן אלטע שטאט. א םך עלטער פון די שטעט אין איר נאענטע שכנות. ...

... כדי צו אנטװיקלען דעם דאדטיקן ראיאן, האט באלעסלאװ געשאנקען דעם אדלשטאנד (שליאכטא) גרויסע שטחים לאנד, װאס זײ האבן געדארפט באארבעטן. אזוי ארום איז לוקאװ געװארןא באדײטנדיקער פארקער־פונקט צװישן פוילן און ליטע. דער דאזיקער פארקער איז געװארן פיל גרעםער און חשובער נאך דעם, װי פוילן האט פארנומען גדאנסק (דאנציג). פוילן האט באקומעןא צוטדיט צום אפענעם יםא דאנק װאס זי האט אנגעהויבן שיקן אירע אגראר־פראדוקטן אין די מערב־לענדער. ...

דער מהר״ם איז נפט ר געװארן אין ט״ז אײר שע״ו. ד. ה. אפילו װען מיר זאלן אננעמעך אז די שאלה איז געפרעגט געװארן אין זיץ לעצטן לעבנס־יאר׳ איז אויך צו זען אז די דאזיקע געשעעניש איז פארגעקומען ארום 35 יאר פאר ר.מיעלגיצקי ס אינװאזיע פון לוקאװ. אבער מיר האבן גאר קײן ספ ק נישט׳ אז די דאזיקע שאלה איז געפרעגט געװארן מיט א היפשער צאל יארן פריער. מיר באזירן אוגדזער השערה אויפן פאקט, וואס דער בארימטער ר׳ יואל סירקיש באקאנ ט אויפן נאמען פון זײן בארימט װערק ב״ח — בית חדש — איז שוין געװען רב אין לוקאװ אין די יארן 14—1613. עס געשיקט זיך גישט׳ אז ער זאל האבן געשיקט א שאלה צום מהר״ם מלובלין אין אזא עגין. ער וואלט אן ספ ק אליץ געפסקנט אזא שאלה. מוזן מיר אננעמעך אז די דאזיקע שאלה שטאמט פון יארן פריער׳ װען לוקאװ האט נישט געהאט אזא געהויבענעם רב׳ וואס זאל װעלן אליץ פסקנען אזא שאלה, אדער בעת א צייט, װען לוקאװ האט כלל נישט געהאט קיץ רב.

מיר זעען דערפון אַז די שול וואס כמיעלניצקי האט פארברענט, איז געווען נישט די ערשטע. לויט אלע ווארשיינלעכקייטן איז די שול, וואס ווערט דערמאנט אין דער אויבגדערמאנטער שאלה צום מהר״ם, געווען דער ערשטער מקום קדוש, וואס לוקאווער יידן האבן דארט אויפגעשטעלט. דער בנין איז אן ספק, געשטאנען א לענגערע צייט ביז ער איז פארברענט געווארן. אבער דאס איז אויך נישט מער ווי א השערה. היות ווי א קהילה ווערט נישט געבוירן איבער גאכט אץ איז א שטופגוויזע אנטוויקלונג, און אין יענע צייטן האבן ײדן נישט געקענט אויפשטעלן א שול אן דער געהעריקער דערלוי • בעניש און פריווילעגיע, איז ממילא אנצונעמען אז דער ײדישער ישוב אין לוקאוד האט זיך אנגעהויבן אץ 15טן יארהונדערט, אויב נישט פריער.

װי שוין געזאגט, האבן די קירכע־אויטאריטעט ן נישט געלאזט די לוקאװער ײדן צוריק אויפשטעלן זײער שול, מחמת דעם, װאם דער פלא ץ פון דער אפגעברענטע ר שול געפינט זיך אין שכנות מיט דער קירכע. טא װי אזוי האט מען צוערשט געלאזט דארט שטעלן א שול? ם׳איז דאך נישט אנצונעמען, אז יענע גלחים זענען געװען ליבעראל־געשטימטע און ײדן־פריינדלעך און ם׳האט זײ נישט געארט, װאם א ײדיש בית־תפילה װעט זיך געפינען אין שכנות מיט זײער תיפלד״ ם׳איז אװדאי נישט אנצונעמען, אז ײדן האבן אויפגעשטעלט א שול קעגן דעם װילן פון די גלחים, װײל זײ האט געהאלפן דער ש ר ם װ דער שטאט. מוזן מיר קומען צו דער מסקנא, אז װען ײדן האבן אויפגעשטעלט זײער ערשטע שול, זענען זײ געװען װײטלעך פון דער ײדישער געגנט. מיט דער צייט האבן די קריסטן אויסגעשפרײט זײער געגנ ט און זיך באזעצט אין שכנות מיט די ײדן. װען די ײדן האבן איצט געװאלט אויפריכטן זײער מקום־קדוש האבן די גלחים געצװונגען די ײדן װידער א מאל זיך דערװײטערן פון דער פויליש באװינטער געגנט, װאם איז אין צװישנצײט געװארן גרעסער און זיך אײנגעביסן אין דעם ײדיש באװינטן געגנט. ...

װי שוין געזאג ט האט די פרױוילעגיע גאראנטיר ט לוקאװער יידן װוין־רעכט אין לוקאװ, פרײהײט פון האנדל, שלאגן װאקס, פארנעמען זיך מיט גאזשעלניעם. צעכן װערן נישט דערמאנט. אבער געװיסע צעכן זענע ן זיי דערלויבט געװארן, נישט מחמת גוטקײט מצד די פוילישע צעכן, נאר צוליב אין ברירה. די פוילישע פלײשערם האבן דאך נישט געקענט פארבאטן יידן צו עסן פלײש אדער צװינגען צו עסן טריפה־פלײש. דאם איז דאך געװען קעגן דער ײדישער פרױוילעגיע, װאם האט געגעבן ײדן פולקאמע רעכט צו לעבן װי ײדן, אפהיטן זייערע דינים און פארשריפטן. אויך חייטים יידישע זענען געווען. דאס אויך מחמת דעם פארבא ט צו טראגן שעטנז, האבן יידן געמוזט האבן אייגענע שניידערם צו נײען כשרע בגדים. די דאזיקע צעכן און אנדערע, װאם זענען אויפגעשטאנען אין לרקאװ, װי ערגעץ אנדערש, האבן תמיד געהאט אויסצושטײן א שװערן קאמף מיט די פוילישע צעכן. ...

... נאכן קאזאקן־אויפשטאנד אין ת״ח און ת״ט, וואס האט שטארק געטראפן ײדן אין לוקאװ, האבן זײ װידעראמאל געליטן היזקות, ווען פרינץ ראקאטשי האט זיך קעגנגע־ שטעלט דעם פוילישן קעניג אויגוסט פון זאקםן און האט צוזאמען מיט די שװעדישע חײלות (אין אנהויב 18טן יארהונדערט זענען די געקומען אויף דער אײנלאדונג פון דער קאנםעדעראצי ע םו ן דער שלאכטע, וואס האט זיך קעגנגעשטעלט דעם אויבנדער־ מאנטן קעניג) פארנומען לוקאװ און גור ם געװע ן גרויסע הזיקות. די שװעד ן או ן ד־ פאליאקן פלעגן אנטאן די ײ ח גתיסע צרות. און אזוי האט לוקאװ מיט אירע ײדן דורכגעמאכט אלע פאליטישע אויפטרײםלונגען און געטײלט די אלגעמײנע צרה מיט דעם צולאג םו ן ײדישע צרות. ...

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... האט געפאדערט, מען זאל לערנען מיט קינדער תנ״ך, לשון קודש, דקדוק (גראמאטיק) און חשבון. ער האט נישט געהאלטן פון דעם דעמאלטיקן שטייגער, אז מען זאל אנהייבן לערנען מיט קינדער גמרא און יור ה דעה. ער האט געהאלטן, אז איידער א יינגל הויבט אן לערנען גמרא, זאל ער געשטעלט ווערן צו אן עקזאמען פון דריי תלמידי חכמים. זיי וועלן דארפן פעסטשטעלן, אויב ער איז פעיק צו לערנען גמרא. ער האט אויך געפאדערט, אז ווען דאס יינגל גרייכט דעם עלטער פון 14 יאר, און ער האט נישט באוויזן צו דערגרייכן גוטע רעזולטאטן אין גמרא, זאל מען אים ליבערשט לערנען א פאך אדער אפגעבן צו ווערן א משרת צו א סוחר, ד. ה. לערנען מסחר. דאס איז זיכער געווען א געוואגטער צוגאנג צו דערציונגס־פראבלעמען אין יענע צייטן. ווען איז ב״ח אנגעקומען קיין לוקאוו? ליידער האבן מיר נישט קיין גענויע דאטעס. ...

... מיר װײסן נישט גענוי װער ער איז געװען, אבער שוין דער פאקט, װאם ער איז געװען א מחותן פון דעם מהר״ם מלובלין, באװײזט, אז ער איז געװען פון די חשובע און אנגעזעענע רבנים און פון א חשובער משפחה. אויך װײסן מיר פון א שאלה, װאם ער און זײן בית דין האט געשיקט צום מהר״ם, אז ער איז געװען רב אין לוקאװ. ...

... פון דעם אויבנדערמאנטן באקומט זיך א בילד, אז דאס רבנות אין לוקאװ איז פאר צענדליקער יארן געווען אין די הענט פון דער בארימטער װאהל־אדער קאצינע־ לנבויגן־משפחה. אגב, די דאזיקע משפחה האט באזעצט מיט אירע זין, אײניקלעך און אײדעמס די רבנות־שטעלעך אין דער געגנט. אירע קינדער זענען געווען רבנים אין בריסק, מעזריטש, לוקאװ, קאצק, םעמיאטיטש א. א. אנדערע האבן פארנומען דאס כםא־הרבנות אין לעמבערג, קײדאן, םלוצק און אפילו אין דײטשלאנד.

... דער לעצטער רב אין לוקאװ איז געװען: ...

לוקאו הא ט אוי ך זוכ ה געװע ן צ ו צװ ײ רבישע הײף . אי ן 1906 , װע ן ר׳ ישראל פילאװער (ער אי ז געװע ן א ן אײניק ל פו ן ר׳ מענדעל ע קאצקער ) אי ז נפטר געװארן׳ האבן א טײ ל פילאװע ר חסידים אנגענומע ן זײ ן עלטםט ן זו ן ר׳ הערשעלע פא ר א רבין או ן ר׳ הערשעלע הא ט זי ך באזעצ ט אי ן לוקאװ . בי ז 1920 — װע ן ע ר אי ז נפטר געװאר ן — הא ט ר׳ הערשעלע ז״ ל געפיר ט א חסידיש ן הוי ף אי ן לוקאװ . חסידים פלעג ן קומע ן צ ו אי ם פרעג ן װעג ן ײדישקײ ט או ן בעט ן א ישועה . נא ך זײ ן פטירה אי ז ר׳ ברוך משה געװאר ן ממלא מקום אי ן לוקאװ אויפ ן ז יץ פאטער ם ארט . ר׳ ברוך משה אי ז דעמאל ט געװע ן רב אי ן דע ם קלײנע ם שטעטעל ע גראבאװע . ר׳ ברוך משה הא ט זי ך קור ץ נאכדע ם אװעקגעצויג ן קײ ן װלאדאװע . ...

... דער לוקאײער ״פראגרעסיסט״ ...

אזא ״פראגרעסיסט״ איז געװען אונדזער לוקאװער אברהם מענלםבורג.ס גװױיזט אויס, אז ער איז אמאל געװען א גביר, און געװארן א ױרד (אפשר מחמת די געשעענישן אין לאנד). אין זײנע ביטעס שרײבט ער, אז אים קומט צו באקומען גלײכבארעכטיקונג, װײל זײנע קינדער ?ענעז רעיזאץ שרײבן פויליש. הגם, שרײבט ער װייטער, עד

... אליצ טראגט נאך יידישע קלײדער, װעט ער, אזוי פאחיכערט ער, טוישן זיינע קלײדער, אזוי שנעל, װי ער װעט ארויספארן פון דער דאזיקער פראװינץ. אין לוקאו האט ער מורא געהאט, אדער זיך געשעמט, צו ענדערן זיץ יידישע הלבשה. װאם האט נישט אײד געטאן כדי צו װערן א פרייער מענטש, כדי אומגע־ שטערט צו קענען ארבעטן און פארדינען אויף א שטיקל ברויט? ...

... אין אונדזער שטאט ...

מיטן אויםברוך פון דער ערשטער װעלט־מלחמה, איז דאם געזעלשאפטלעכע און עקאנאמישע לעבן אין לוקאו װ צעשטערט געװארן. די קלענערע פאבריק ן האבן זיך תיכף פאדמאכט: גאםטמאנם פאבריק האט בלויז טיילוױיז געארבעט: די סוםרים האבן בכלל נישט געהאט קי ץ ארבעט. אויך דער גאנצער מםחר האט זיך אפגעשטעלט. דער גרעםטער טייל פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געבליבן אן פרנםה. ...

צו יענער צײט האט זיך אוי ך אנגעהויבן אנטװיקלע ן אין לוקאװ ד י צױניסטישע באװעגונג. פירער פון די צױניסטישע גרופע איז דאן געװען הערשל אײזנבערג, װעלכער פלעגט ארויםטרעטן מיט לעקציעס װעגן ארץ־ישראל און צױניזם. ד י דאזיקע גרופע האט אוי ך צונויפגעזאמלט ביכע ר אין יידיש, העברעיש און אנדערע שפראכן, און געעפנט א ביבילאטעק אין דעם ביכער־און צײטונגען־געװעלב פון לײב בארנשטײנס טעכטער. ד י ביבליאטעק איז נישט געװען לעגאליזירט. אין יאר 1912 האבן די ביבליאטעק־אנפירער אראפגעבראכט הלל צײטלינען אויף אן עפנטלעכן רעפעראט, און שפעטע ר — ראובן ברײנינען. די בײדע רעפעראטן האבן געעפנט דעם װעג צו א נייעם געזעלשאפטלעכן אויפשטייג. אין יאר 1914 איז פארגעקומען אין ״דאס לודאווי״ דער ערשטער עפנטלעכער קאנצערט, װאס איז באשטאנען פון רעציטאציע און געזאנג פון יידישע פאלקם־לידער. דער אװנט איז געװארן באזוכט םו ן אל ע שיכט ן יידישע באפעלקערונג. מען האט געפלאנט צו עפענען א לעגאלע ביבליאטעק, אבער די צארישע מאכט האט נישט געוואלט געבן דערויף קיין דערלויבעניש. ...

... אין שײכו ת מי ט דע ר דײטשע ר אקופאצי ע פו ן ד י מזרח־געביטן, הא ט מע ן ארויםגעשיקט ד י אײנװוינע ר פו ן ברים ק או ן פו ן ד י ארומיק ע שטעטלע ך מיט ן מאטיװ, אז ברים ק אי ז א םעםטונג, א םטראטעגישע ר פונקט. מע ן הא ט ד י ײד ן צעשיק ט אי ן דער גאנצע ר געגנט, װ י ביאלע־פאדלאםק, מעזריט ש או ן אוי ך לוקאװ. ע ם זענע ן אנגעקומען צ ו אונד ז אי ן שטא ט ד י ײדיש ע הײמלאז ע מי ט זײע ר בים ל ארעמקײט. ...

... דעם 11טן נאװעמבער 1918 איז פוילן געוראח אומאפהענגיק. דאס לאנד איז געװען רואינירט נאך די שװערע מלחמה־יארן. אויך בײ דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג איז די נויט געװען א גרויסע. די לוקאװער לאנדסלײט אין אמעריקע האבן אויםגעדריקט זײער װילן צו שיקן הילף פאר די פארארעמטע לוקאװער ײדן.

אין די לעצטע יארן פון 18טן יארהונדערט איז רב אין לוקאװ געװען ר׳ מאיר פון קראקע, א גרויסער תלמיד־חכם און א גרויסער קפדן אין ײדישקײט. ער האט נישט דערלאזט צו קיין צוזאמענשטויסן צװישן חסידים און מתנגדים. ער האט אויך געקענט דערלאנגען א פאטש דעם, װאס האט אים נישט געפאלגט. שפעטער האבן די קהילה־ פרנסים אויפגענומען אלס רב דעם װאליערא רב. דער נייער רב האט באזירט זיין טעטיקײט מיט עפענען א ישיבה אין גרויסן אלטן בית־מדרש. דארט האבן געלערנט בחורים פון נאענטע און װײטע שטעט. זיי זענען געװארן באזארגט מיט ״עסן טעג״ און מיט נאכטלעגער ביי פארשידענע בעלי־בתים. ...

זכורני אותױם מ רונמר ױם חמישי כ״ד אלול תרצ״ט, שבו עימים בתוך המלחמה, שקבוצת צעירי אגו״י שעמדנו יום־ולילה ללא הרף בוויכוחים םוערים על המצב הםוליטי וד.מלחמתי — ופתאום מישהו העיר: שוב הפצצה, הנד. אװירונים שוב באו והטילו את הפצצות עוד בטרם שצופרי האזעקה הםפיקו להשמיע את יללותיהם, הרם וחורבן זרעו הנאצים ימ״ש בעיר שבה נולדנו וגדלנו, והנה אנו תופםים מחסה ואני רואד. מרחוק את אחי וחברי רצים לכיװן השדות מעבר לנד. ר שעבר מאחורי רחוב ברוװרנה. בתום ההפצצה בערו חלקים שונים בעיר והרבה נפלו קרבנות.

... האט לוקאװ געפײערט אירע ססד־יאריקע עקזיסטענץ, לוהאװ, אײנע פון די עלטסטע שטעט אין פוילן איז אנטשטאנען אומגעפער אין יאר 1230, באלד אין די ערשטע יאח האבן דארט זיך שוין געפונען אײנצלקע ײדן, און מיט עטלעכעק יאר שפעטער האט דארט שוין געדארפט זײן א ײדישע קהילה. װארום װען לוקאװ איז געװארן אפגעברענט אין א קורצער צײט ארום (בײם אנפאל פון די טאטארן) איז אויך פארברענט געווארן א קלײן שולכל. מיר זענען נישט באלאנגט קײן דאקומענטן פון שפעטעדדיקן ײדישן לעבן אין לוקאװ — פון 14טן ביזן 19טן יארהונדערט — אבער פון ציפערן און דאטעם׳ װאם איך האב צוזאמען מיט אסתר סרעברניק געזאמלט א מאל אלס מדריכים פון ״השומר הצעיר״, װײסן מיר, אז אין יאר 1820, װען עס איז פארגעקומען א באפעלקערונג־ צײלונג אין לוקאװ, האבן דארט געלעבט 1259 יידן לגבי (^) 12 פאליאקן און עס האט שוין עקזיסטירט א גאנץ אלטער בית־עולם. אין די שפעטערדיקע סס1 יאר איז דער ײדישער ישוב נאך גרעסער געװארן. אין 1910 האבן אין לוקאװ געװוינט 8070 ײדן און 3700 פאליאקן. אבער אין דער מלחמה־צײט ...

... פאלגנדיקע פאכלײט זענען דאן געװען אין לוקאװ: ...

... ארויסצורײסן זיך פון לוקאװ. די עיקרדיקע עמיגראציע איז געגאנגען קיץ אמעריקע. די, װאם האבן נישט בא־ קומען קיין דערלויבעניש צו פארן קיין אמעריקע, זענען געפאָרן קיץ פראנקרײך,

מיץ יוגנט הא ב איך פארבראכט אין לוקאװ׳ און צװישן דער ײדישער יוגנט בין איך געװען אקטיװ. ביז איצ ט קען איך נישט פארשטײן פון װאנען עס האט זיך געגומען אזא ענערגיע ביי דער ײדישער יוגנט׳ פון װאנען האבן זיי געשאפט אזא כח צו געזעלשאפטלעכער און קולטור־ארבעט. בסך־הכל האט די ײדישע יוגנט נישט געהאט פאר זיך קײן שום עקזיסטענץ־פערספעקטױון. װעגן שטודירן — איז קײן רײד נישט געװען. דער אנטיסעמיטיזם איז געשטאנען אין װעג. די ײדישע באפעלקערונג אין שטאט האט באטראפן 50 פראצענט; שטײערן האבן ײדן געצאלט 60 פראצענט פון דער גלאבאלער סומע. אבער פאר ײדישע קינדער איז געװען בלויז אײנע פון די פיר אלגע־ מײנע שולן. אין שטאט זענען געװען 2 גימנאזיעס׳ פאר ײנגלעך און פאר מײדלעך׳ אבער ײדישע גימנאזיסטן האט מען געקענט צײלן אויף די פינגער — ערשטנס צוליב דעם הויכן אפצאל׳ און צװײטנס׳ צוליב דער אנטיסעמיטישער דיסקרימינאציע. אט׳ למשל׳ געדענק איך אײן גימנאזיע־שילער ראובן פלאמאן. זײן פאטער האט געהאט א געװעלבל פון שוסטער־צודאטן און ער האט אלץ געטאן׳ אז זײן זון׳ א בחור מיט א ״ ...

... געפאדערט ממשיך צו זײן. אין לוקאװ איז געװארן לעבעדיק ...

... דערשראקן פון דער שטורמישער פאליע פװ שטרײקן, װאס די ערשטע רוסישע רעװאלוציע האט אנגעיאגט אויף די פאבריקן אין װארשע, האט דער בארימטער פאבריקאנט פון מעכאנישע שיך, דוד גאסטמאן, געכאפט און שנעל אריבערגעפעקט זיץ גרויסע פאבריק, מיט אלע אירע אפטײלונגען, פון װארשע קײן לוקאװ. ...

... אין 1920 האט אין פוילן געבושעװעט דער אנטיסעמיטישער באנדיטיזם. יעקב גרינבוים, א מנדיםט, פלעגט אמאל צוהעלפן זיץ פאטער בײם איבערפירן פאסאזשירן. אײן מאל, פארנדי ק צוריק פץ זשעלעכאװ, האבן די פוילישע כוליגאנעם אים דערהרגט און צוגענומען דאס פערד־און־װאגן. יעקב ן האט מען געבראכט קײן לוקאװ און מיט דער קבורה האט זיך פארנומען דער /,בונד״. ...

... מײן אומלעגאלער באזוך אין דער הײמשטאט לוקאװ ...

... אין קאמיטעט פון ״בוגד״ האב איך געטראפן א לוקאװער מיטן נאמען ליבער. א מענטש מיט א םך װיסן און זײער א סימפאטישער. מײן דירה אין װארשע איז געװען פארקאנםפירירט. איך האב געהאט בײ זיך אומלעגאלע ליטעראטור איז אויך געװער. אפט איז מיך באפאלן א בענקשאפט צו מײן שטאט לוקאװ. איך האב זיך געמוזט באגנוגע־ נען מיט די גרוסן, װאם לוקאװער חברים האבן מיר געבראכט. ...

אין די ערשטע טעג, װען לאדזש איז אקופירט געװארן פון די דייטשן, האט א גרופע טעקםטיל־ארבעטער זיך געלאזן אין דער װעלט ארײן צו זוכן ארבעט. א טייל פון זײ איז דערגאנגען ביז לוקאו ו און דארט באשעפטיקט געװען בײ דער אײזנבאן. ם׳האט נישט לאנג געדויערט, און זײ האבן ארגאניזירט א בונדישע ארגאניזאציע. װען ם׳האט די דײטשן אנגעהויבן צו גײן בארג־אראפ, האבן די חברים באשלאםן צו גרינדן א פראפע ־ םיאנעלן פאראײן פון דרײ פאכן. • שנײדער, שוםטער און בעקער. דאם איז זײ אנגעקומען גישט לײכט, װײל די חברים זענען נישט געװען פון די פאכן. איז זײ אײנגעפאלן מיך אײנצולאדן צו זײ, װײל זײ האבן געוװםט, אז איך האב אין לאדזשער נאדל־פאראײן געארבעט דרײ יאר אין דער פארװאלטונג, װי אויך אין פארשידענע געביטן פון דער באװעגונג. שפעטע ר בין איך אין װארשע אױפגעפאדערט געװארן פון חבר ױזעף ארײנ ־ צוגיץ ארבעט אין דער גרינדונג־קאמיםיע פון נאדל־פאראײן. װען װארשע איז באזעצט געװארן פון די דייטשן, זענען אין זעלבן פרימארגן ארויםגעהאנגען געוואר ן ...

ווען די לוקאװער חברים זענען געקומען, האב איך אליין נישט געוואלט באשליסן צו פארן, אן דעם װיסן פון חבר יוזעף. זענען זיי געגאנגן צום חבר יוזעף און ער האט מיר דערלויבט צו פארן. די חברים זענען צוריקגעפארן קיין לוקאװ, צוצוגרײטן פאר מיר א צימער. אין משך פון עטליכע חדשים איז געגרינדעט געווארן דער פאראיין פון דריי פאכן: שניידער, שוםטער און בעקער, דריי פארשידענע קאמיםיעם, אבער מיט אײץ ...

דעם זעלבן טאג בין איך אהײמגעפארן. ם׳איז געווען אין א פרײטיק פרי. איך האב זיך גלײך געזען מיט אייניקע חברים פון קאמיטעט, און זיי געבעטן קומען צו מיר, זיך אדורכשמועםן װעגן דער לאגע. מיר האבן לאנג דיםקוטירט. איך האב פארגעלײגט מיר זאלן צוזאמען פארלאזן לוקאװ. זײ האבן געלאכט: װאם הײםט פארלאזן? מיר װילן דערלאנגען די הענט דער רויטער ארמײ. די חברים זענען אװעק. איך האב באלד אנגע־ הויבן צו רײניקן מײן שטוב. איך האב שוין געהאט א גוטע דערפארונג. נישט אלץ האב איך געקענט פארניכטן. דער חבר משה האט געפירט דעם םעקרעטאריאט פון דער גאנצער בונדישער ארבעט. איך האב אים געבעטן אלץ צו באהאלטן. איך בין אריק אין א קאמער לעבן מײן טיר א קוק טאן, און באמערקט פון א װינקל ארויסשטעקן א רויט פעקל. איך שלעפ עס ארוים, װיקל עס אויף, און ס׳װערט מיר פינצטער פאר די אויגן: א רויטע פאן מיט צװײ גאלדענע הענט וואס דערלאנגען זיך, מיט אן אונטערשריפט אין רוםיש: זײט געגריסט!

... ארויםגעגנבעט פון װארשע און איז אנטלאפן קײן לוקאװ. דא האט ער צוריק אויפגע־ מאכט ייץ פאבריק. מיר האבן מיט אים געפירט ביטערע קאמפן, און ער האט אונדז גוט צוגעדינט. דער גאנצער בונדישער קאמיטעט איז געשטאנען אויף דער װאך. ...

... באװעגונג אין הויף פון טורמע. ם׳איז געװען פרײטיק. אונדזע ר צעל איז געװען אין דער נידער, נעבן דער טורמע־קאנצעלאריע. מיר האבן גלײך באמערקט, אז עפעס איז נישט נארמאל. די לוקאװער חברים האבן אראפגעשריגן, אז ס׳קען זײן מען זאל אונדז באפרײען. איך האב זײ געענטפערט, זײ זאלן זיך נישט אײנרעדן. אי ץ חב ר אונדזערער איז באפרײט געװארן, ער איז געװען קראנק. זײן רײכער טאטע האט אײנגעלײגט פאר אים קויציע. ...

... עס געלײענט אויף די פלאקאטן. צום גליק, האבן זיי נישט געװוסט װוהין מען האט אונדז פארשלעפט. אראפקומענדיק פון דער באן אין לוקאװ, האבן מיר די שטאט נישט דערקענט. ם׳האט אויסגעזען, װי נאך א פאגראם. מ׳האט נישט געזען קײן יונגן מענטש. אלע ארגאניזירטע ארבעטער זענע ן צעטריבן געװארן. די לאקאלן — פארקלאפט מיט ברעטער. אין מיק צימער האט שוין געװוינט א פאליאק. די רויטע ארמײ איז אין לוקאװ געװען 15 טעג. די ײדישע ױגנ ט הא ט געגלײבט, אז זי װעט שוין בלײבן. זיי זענע ן געװען דיע ר נאיװ׳ און א ם ך האבן דערפאר באצאלט מיט זייערע לעבנס. ...

... אין 1920 שאפן די לוקאװער שנײדערם און שוםטערם דעם ערשטן לעגאלן פראםםאר־ ...

... יידישע שולאין לוקא װ

... איך װיל דא אונטערשטרײכן ׳אז דער קולטור־פאראיין איז געװען א צענטער פאר אלע יידישע פאליטישע גרופירונגען און געהאט א ן אנזעו אויך אויף דער נישט־ ײדישער גאס . אין לוקאװ זעגן געװען אקטױו אלע אן אויסנאם פאליטישע פארטײען : אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ . ם . צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקס־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳ . עם זענען געװען אויך חסידים פון אלע רבישע גזעם . פון די אינסטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חסדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק . ...

... אײניקע מאל האבן אונדזערע לאנדםלײט אין אמעריקע באמיט זיך, אז אין לוקאװ זאל געגרינדעט װערן א גמילת־חםד־קאסע. זײ האבן פארשטאנען, אז נאר דורך קאנ־ םטרוקטױוער הילף קען מען באמת העלפן. צו דעם צװעק האבן זײ געהאט ארײנגע־ שיקט א גרעסערע םומע געלט. אבער צוליב פארשידענע פעחענלעכע רײבונגען איז די קאםע דאן נישט געשאפן געװארן. דאך האבן אונדזערע לאנדםלײט אין אמעריקע נישט גערוט, אז אזא קאםע זאל יא געשאפן װערן.

... עס האבן גערעדט נאך מענטשן, און נאכן פארענדיקן דעם אװנט, װען איך בין ארויםגעגאנגען פון זאל, זענען צו מיר צוגעקומען צװײ יונגעלײט: גדליה גאלדפינגער, א םטאלער־ארבעטער, און שלמה לאטערמאן, א שניידער־ארבעטער. זײ האבן דערקלערט, אז הױת װי לויט מײן רעח, געהער איך מסתמא צו די לינקע פ.צ., און זײ זענען מסכים מיט מײנע אויספירן, לייגן די פאר צוזאמען מיט מיר צו שאפן אן אפטײלונג פון דער פארטײ אין לוקאװ, ווו עס זענען פאראן א םך םימפאטיקער פון פועלי־צױן לינקע.

... אין יאר 1926, צוליב דעם שװערן קריזיס אין דער טריקאטאזש־בראנזשע, בין איך אפגעפארן קײן פאריז. חברים האבן אײנגעארדנט א געזעגענונג־אװנט. די פארטײ אין לוקאװ האט דאן שוין געצײלט 70 מיטגלידער. ...

אם דער א ן אי ן ייִדישן לוקאװעקסיסטירט צװײ הימטשטרעמונגען, װאס האבן זיד קעגנזייטיק שארף באקעמפט (אויסער דער רעליגיעזער גרוסירונג}. דאם זענען געווען םאציאליזם און ציוניזם. די יידישע מאםן האבן געבענקט נאד א באוועגונג, וואס זאל זײן א סינטעז פון די ביידע אידעען. און מען קען זאגן, אז דער ציוניםטישער סאציאליזם אין לוקאו אי ז געשאפן געווארן ספאנטאזאם געווארן די באװעגונג סון ...

אין די יארן 28—1927 װער איך מיטגעריסן מיט אן אנדערן שטראם • איך פארלאז לוקאװ אויף א געװיסער צײט . װאם עם איז געװארן מיט דער גרויסער פארטײ , װעלכער איך האב אװעקגעשענקט א םד כוחות — איז מיד נישט באקאנט . אין די

... װעגן דעם כוח, װאם די רעכטע פועלי־צױן האבן מיט זיך פארגעשטעלט אין לוקאװ, קען עדות זאגן דער פאקט, אז די פ.פ.ם., די שטארקסטע פוילישע פארטײ אין לוקאװ, האט ער ב דעם 1טן מאי זיך געװענדט צו די רעכטע פועלי־צױן• אז זײ זאלן צוזאמען דעמאנםטרירן דעם 1טן מאי. צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון לוקאװ האבן האנט בײ האנט מארשירט פוילישע און ײדישע ארבעטער אונטער געמײנזאמע לאזונגען פון פרײהײט און ברױט פאר די הונגעריקע מאסן. ...

... צו יענער צײט זענען מיר שוין געװען אין א גרעסערער צאל. מיר האבן אײנגעלאדן א חבר פון מעזריטש, און אויף דער גאם, דאם הײםט אויפן פעלד, האבן מיר געשאפן די ױגנט־ארגאניזאציע ״השומר הצעיר״ אין לוקאװ. אויב איך האב נישט קײן טעות, איז דאם געװען אין יאר 1924 . ...

... אין דער צײט םו ן די גרויסע ירידים איז דער מארק געװען פול מיט םוחרים און מיט פויערים פון דער גאנצער געגנט ארום לוקאװ. אפילו אין א געװײנלעכן דאנער־ שטיק האט דארט געראיעט מיט קויפערס און פארקויפערס. אבער מיץ איצטיקן שפאציר מאך איך אין א געװײנלעכן טאג, װען די קרעמערס שטײען אין די טיר ן און קוקן אױף א קונה. ...

... דערװײל האב איך דערזען װי ע ם פאר ן א ן לאםט־אויטאם , או ן אוי ף ז ײ — די מיליץ פון לוקאװ מיט די רויטע ארעמבענדע ר און מי ט ד י ביקםן . או ן ז ײ בלייב ן ניש ט אי ן שעדלעץ, נאר זיי לויפן װײטער. ...

... איך האב באשלאסן צו גי״ץ א הײם אלײן. איך האב אנגעטראפן אויף א זשאנדאר־ מעריע־פאטראל׳ באגריםט זײ מיט א ברײטן ״חשען דאברי״ און דרײסט זיך געםרעגט װוס׳איז דער װעג קײן לוקאװ. זײ האבן געפרעגט װער איך בין און געפאדערט בײ מיר א דאקומענט. איך האב זײ דערצײלט א מעשר״ אז די באלשעװיקעס האבן מיך געכאפ ט אויף טרײבן בהמות און פארשלעפט קײן שעדלעץ. גענעכטיקט האב איך אין בית־מדרש. דער פאטראל איז אװעק אין בית־מדרש, ארויםגענומען פון דארט אלעמען אץ אונז אפגעפירט אין דער פאליציי.

מיט צרו ת או ן קלע פ אי ז מע ן ענדלע ך אנגעקומע ן קי ץ לוקא װ או ן מע ן הא ט אונד ז ארײנגעפירט אי ן דע ר ״קאזיאננ ע טשאיניע ״ קעגנאיבער דע ם מאגיםטראט . ו ױ ע ם האט זי ד שפעטע ר ארויםגעװיזן , האב ן ד י דאזארע ם אי ן שטא ט זי ד באמיט , א ז מע ן זא ל די אלע , װא ם זענע ן געװע ן באשולדיק ט אי ן העלפ ן ד י באלשעוױקעם , ברענגע ן קײ ן לוקאװ. ז ײ האב ן פארשטאנען , א ז דא , אי ן לוקאװ , װע ט זײ ן לײכטע ר אפצושרײע ן ד י גזירה. וכ ד הװ ה ז אי ן עטלעכ ע טע ג ארו ם הא ט מע ן אלעמע ן באפרײט , א ן א משפ ט אפילו . ...

... אינטערעםאנט, אז גאםטמאנם שיך־פאבריק האט אין א געװיסער צײט געדינט װי א ״פעםטוע״ פאר ײדישע טעכטער קעגן די פאגראמשטשיקעם. בעת דער ערשטער װעלט־מלחמה, אײדער דאם רוםישע מיליטער איז אפגעטראטן פון לוקאװ, האבן די קאזאקן זיך געלאזט װװילגײן איבער דער ײדישער באפעלקערונג און אנגעהויבן פארגװאלדיקן ײדישע טעכטער. דאם אײנציקע ארט, װו מען האט געקענט זיצן זיכער, איז געווען גאםטמאנם פאבריק. אהין האבן די ײדישע מאמע געבראכט זייערע טעכטער. ...

... פאר דער פוילישער אומאפהענגיקײט אין1918 האט די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ טײער באצאלט:60 קרבנות. עם שטײט מיר נאך פאר די אויגן דאם שרעקלעכע בילד פון די דערשאםענע17 לוקאװער ײדן, דערונטער2 ױגנטלעכע: אריה קצבם און משהלע די קצבטעם. צװישן זײ איז אויך געװען מײן פאטערםא ברודער, מיץ פאטערם א קוזין און שמואל שקלאזשם פאטער. מען האט זײ אלעמען געכאפט הינטער דער שטאט און אומזיסט און אומנישט זײ דערשאםן. פיר װאכן זענען די קדושים געלעגן איןא גרוב און ס׳האט געקאםטא םך מי, ביז מ׳האט געפועלט, אז מען זאל דערלויבן זײ ברענגען צו קבר־ישראל. צוױי אנדערע ײדן, שלמהלע גאפל און זיץ שװאגער, האבן די פאליאקן דערטרונקען.

רפר לוקאוו ...

דאם אידיש לוקאוו האט פארמאגט טייערע און הארציקע מענטשן. צווישן די יארן 20—1918 איז אין לוקאוו געשאפן געװאח א פאלקםקיך׳ פאר די געלטער, װאם זענען אנגעקומען פון די אמעריקאנער לאנדסלייט. איך געדענק, װי די צװיי טעכטער פון שטאט־רופא האבן מיט מסירת־נפש געארבעט פאר דער קיך און זיך באמיט, אז די חדר־קינדער זאלן געניסן פון דער קיך. די קיך האט זיך געפונען אין הויז פון פאליאק גראנטשעםקי. א צייט איז אין דעם לאקאל געווארן געשפילט יידיש טעאטער און

... חיה פעלצמאן לוקאװ אין מײן זכרון

אין לוקאװ ׳ אומלעגאל ׳ צוױיטנס ׳ איז מיץ טאטא א מלמד און א בעל־תםילה . װי קען איך אים אנטאן אז א בזיון זאבער רעװאלוציאנער ארבעט איז געװען די גרעםטע הײליקײט. איך מך פארן . ...

... געטאן אין טי שאמ איך האב אװעקגעלייגט פאר די לוקאװער ארבעטער א פלאמיקע רעדע. תיכף נאך דעם מיטינג האבן די חברים מיד ארויסגענומען פון בית־מדרש, מיד אװעקגעפירט צו דער באן, און איך בין בשלום ארויסגעפארן פון לוקאװ. ײי איד האב ײד דערװוסט, איז באלד נאד מיץ אװעקפארן אנגעקומען פאליצײ צום װאקזאל. אויב די לוקאװער םרומע ײדן האבן שוין אראפגעשלונגען די ביטערע פיל פון מײן רעדן אום תשעה־באב, זענען זיי שיי זאײד געװען צופרידן, װאם די םאליצײ האט מיד נישט געכאפט. ...

דץ פאטאגראפישער אנשטאלט האט זיך געפונען אין א גרויסער װוינונג. דאם אויפנעם־צימער איז געװען א גערוימער, באהאנגן מיט גרויסע בילדער, בעיקר םון צױניסטישע פירער. אין דער אטעליע איז דער דאד געװען א גלעזערנער ארן אויף א װאנט איז געװען פון גלאז, כדי עס זאל זיץ א מאקםימום פון ליכט. קײן עלעקטרישע רעפלעקטארן האט מיגדאל נישט געהאט. איבעריקנם, איז אין לוקאװ דאן נישט געװען ביי טאג קײן עלעקטריש ליכט. דערפאר האט ער זיך באנוצט מיט נאטירלעד טאג־ ליכט, װאם ער פלעגט רעגולירן מיט די לאנגע גארדינע פאר די םענצטער. פאטא־ גראפירן זיך פלעגט מען, נאטירלעד, אין א זוניקן טאג. ...

... אין שטאט זענען געװען צװײ פאטאגראפיסטן, אײנער א פאליאק, און דער צװײטער — דער פאפולערער מיגדאל. מען קען זאגן, אז עס איז נישט געװען כמעט קײן ײדישע שטוב אין לוקאװ, װו עס האבן זיך נישט געפונען די פאטאגראפיעס, װאס ער האט געמאכט.

... ר׳ אלטער איז געװען א הײמער ציוניםט. ער האט נישט אנגעד.ערט צו קײן שום צױניםטישער גמפירונג, אבער ער האט געהאלטן פון זשאבאטינםקין. װען ער פלעגט הערן, אז ערגעץ אין ארץ־ישראל האט מען געהרגעט א ײד, האט ער זיך אויפגעקאכט און געשריגן, אז װען ער קען, װאלט ער געשאםן פון לוקאוו. ער האט מיך געװאלט איבערצייגן, אז איך זאל אװעק פון ״השומר הצעיר״, וועט ער זען, אז איך זאל ווערן א ...

... פרץ מארקיש אין לוקאװ ...

... ער איז געװען באקאנ ט אויך אלם מוהל, אין לוקאװאו און אין די ארומיקע שטעטלעך און דערפער. אין די שפעטע פראםטיקע װינטערנעכט פלעגן קומען דארפםײדן און רופן דעם פאטער אויף א ברית. ער האט זיך קײן מאל נישט אפגעזאגט. פארשטײט זיך, אז דערפון האט ער נישט געצויגן קי ץ פרנסה. אויב איך האב נישט קײן טעות, האט ער נישט איצמאל צוגעלײגט פון דער אײגענער קעשענע • ...

... צװישן ביידע װעלט־מלחמות האט די ערשטע ראלע אין לוקאװער געזעלשאפטלעכן לעבן געשפילט משה אהרן וױינטרויב, אדער װי אנדערע האבן אים גערופן — משה אהרון ליםיביקער. כמעט די גאנצע צײט איז ער געװען דער אײנציקער ײדישער ״לאװניק* (מיטגליד פון דער שטאטראט־פארװאלטונג). א געװיסע צײט — געװען אויך פרעזעם םון דער גמינע (קהילה)׳ א לאנגע צײט — פרעזעם פון דער ״אגודה״ און פארנומען גאד פיל אנדערע געזעלשאפטלעכע אמטן. ...

אװויםע פאטריארכאלע בארד באדעקט די ןפנים. ר׳ געצל איז א קאצקער חסיד און דער טאנגעבער אין קאצקער שטיבל — איינער פון די גרעסטע שטיבלעך אין שטאט, אבער ער איז אייד אנגענומען אין אלע חסידישע קרייזן. ווען אלע חסידים ווילן אויפנעמען הגאון רבי מנחם זעמבע פון פראגע אלס רב אין לוקאוואץ דער גאון זאגט זײ, אז אלץ װענדט זיך אין גערער רבין, פארט ער צוזאמען מיט ר׳ שמואל׳קע אריה צום גערער רבי און ער באקומט זיץ הסכמה צו דעם, (צו ב םוף איז דאם נישט אויס־ געפירט געווארן צוליב אנדערע סיבות). אין אלע װיכטיקע שטאטישע אנגעלעגנהײטן זאגט ר׳ געצל זיץ װארעמע און שטרענגע װארט. ...

... דאס איז געװען זייער א שװערע פרנסה. א גאנצע װאד האט ער זיך ארומגעװאלגערט אין גרויסן װארשע בײם איעקויפן פארשידענע סחורות פאר לוקאװער קדעמער א מ בעלי־מלאבות א מ אוי ך פונאנדערגעטראגן דיערע אויםארבעטונגען און דערלײדיקן דיער קארעספאנדענץ. אײנער אלים האט ער אויסגעפירט די פונקציעס פון א פאסט־אמט און אן עקםפעדיציע. ...

... מיר דערמאנען אונדזערע ר^טמענער! אין לוקאו עקזיםטירט זינט פיר יאר א פאוושעכנע שול פאר יידישע קינדער. ...

מען דאר ף דערבײ באמערקן, אז אל ע קאסע ם װעלכ ע זענע ן אנגעשלאס ן אי ן פארבאנד (זייער צאל אי ז 350 אי ן 350 אי ן פוילן), מוז ן שיק ן דיער ע אינקאסע ם נא ר צ ו א פאר־ באנדס־קאסע. דעריבער מח ן מיר פעםטשטעלן, אז ד י צא ל דערהאלטענ ע אינקאסע ם אי ז א גאנ ץ קלײנע, װײ ל אי ן דע ר זעלבע ר צײ ט הא ט א ן אנדער קרעדיט־אינםטיטוציע, אי ן לוקאװ, װעלכ ע געהער ט ניש ט צו ם פארבאנד, דערהאלט ן 3 מא ל אזו י םי ל אינקאסעם. דא ס דארף פארשטאנע ן װערן װ י א באוױח, אז ד י קאסע הא ט זי ך ניש ט דערװארב ן דע ם געהעריקן צוטר ױ צ ו זי ך אפיל ו אויםע ר דע ר שטאט. ...

... ״דאס לוקאװער װארט / 1927 ...

... יעקב זאנשײן איז געבוירן געװארן אין לוקאװ דעם ס1טן יאנואר 1914 בײ אומסארמעגלעכע עלטערן. אין דעם שטעטל האט ער פארבראכט זײן קינדהײט און ױגנט, באקומענדיק א טראדיציאנעל-ײדישע דערצױנג. אריבערפארנדיק קײן װארשע^ װערט זאנשײן א ןאסט ר ארײנגײער אין פארײן פון ײדישע ליטעראטן, מאכט זײנע ערשטע ליטערארישע שריט אויסן געביט ס ת םאעזיע׳ אין װעלכע עס איז שוין דעמאלט געװען צו זען אן אנדײט אדי ף זײן שפעטערדיקן נוסח. ...

... אין לוקאװ, ײדישלעך גערופן — ליקעװע. דארט אין די װינטער־אװנטן געגאנגען פון חדר איבער באשנײעטע גאסן צולויכטנדיק זיך מיט א לאמטערנדל, װאם דער טאטא אלײן האט עס געמאכט. ם׳לאמטערנדל — צוזאמענגעשטעלט פון א פיר־קאנטיק שעכטל און גלעזערנע שײבלעך, אינעװײניק אנגעטריפט א ליכטל, און דאס דינע קנײטל האט דאד געלויכטן מיט א ברײטן פלאם • ...

די צװײטע לאנגע גאם אין לוקאװ איז געװע ן די מעזריטשער גאם׳ צפמ־זײט פמ דער שטאט. די גאס האט זיך אנגעהויבן פון מארק־פלאץ און זיך געצױגן ביז דעם

... ארום איז איצט געװען שטיל. מען האט נישט געזען קײן מענטש. איך בין ארוים־ געגאנגען אין פיעטרושקעס, װוינונג און פון דארט האב איך געזען װי די גאנצע שטאט ברענט. פון א הילכערע ר האב איך דערהערט א מעלדונג, אז אלע מענער, םון 16 ביז 60 יאר, מוז זיך קאנצענטרירן. איך האב דעמאלט נישט געװוסט, אז די דײטשן װעלן זיך אויף א צײט צוריקציען פון לוקאװ, האב איך מורא געדואט, אז װען זיי װעלן מיד געפינען, װעלן זיי מיך דערשיסן . ...

... דעם 16טן םעפטעמבע ר 1939, עטלעכע טעג נא ך ראש־השנה׳ נא ך מיטאג׳ האט זי ד אין לוקאו ו אנגעהויבן א שטארקע שיסערײ. ...

... מיט א טאג פריער איז אין לוקאװ דערהרגעט געװארן א דײטשע זעלנער אין א צוזאמענשטױם צװישן א דײטשע אויסשפיר־גרופע און פוילישע זעלנער. די דײטשן האבן געטענהט, אז דער דײטש איז געהרגעט געײאח פון לוקאװער צױוילע אײנװוינער. דראזדאל האט עדות געזאגט, אז די ײדן זענע ןנישט שולדיק, אז דער דײטש איז דער־ שאסן געװאח דורך פוילישע זעלנער. ...

... ביז העלפט 1941 האבן ײדן אין לוקאװ געלעבט מער װײניקער נארמאל. די אמתע ײדישע צרות האבן זיך אנגעהויבן מיטן אנפאל פון די דײטשן אויף רוסלאנד.

... אין יאר 1939, װען די דײטשן האבן אקופירט פוילן, בין איך געװען מאביליזירט אין דער פוילישער ארמײ בעת די רוםן האבן פארנומען די פוילישע מזרח־געביטן, בין איך ארײנגעפאלן אין דער םאװיעטישער געפאנגענשאפט אין שעפעטאװקע. אינעם םאװיעטישן געפאנגען־לאגער האב איך באגעגנט נאך 3 לוקאװער ײדן: לײב ל בעםער, הערשל באביניקער ם ז ץ (זאקאליק) און יאקובאװיטש (מנשה דראזשקאזש ם זץ). איך מיט יאקובאװיטשן האבן באשלאםן זיך אומציקערן קײן לוקאװ. זאקאליק און בעםער זענען געבליבן אין רוםלאנד און שפעטער זענען זײ אנגעקומען קײן ישראל.

א דאנק דער אקציע קעגן ״יוזשע ק דעם קוימענקערער״ איז דער משפחה פרענגלע ר געלונגען איבערצולעבן די מלחמה. נאך דער באפרײונג פון לוקאװ זענען מיר אלע זי ו צונױפגעקומען אין דער ציגעלגיע און געפײערט אונדזער נצחון• ...

... מײנע איבערלעבונגען אין לוקאװער געטא ...

... מען צו זיך, האט מען מיך צוריקגעשיקט קיץ לוקאװ. אין דער הײם בין איך געװען א 3—4 װאכן אץ דערנאך האט מען מיך װידער געשיקט צו דער ארבעט. ...

... דעם סנטן אפריל ברענגט אונז דער צוג קײץ נידערשלעזיע, װי מען ארדנט אונז איץ אין די צעשטערטע געװעזענע דאטשע־ערטער. איך קען גישט רוען • איך װיל װאס שנעלער קומען קײן לוקאװ. מענטשן רעדן מיך אפ. אין יענע געגנטן גראסירן די א.ק.־באנדעם. זײ שלעפן אראפ ײדן פון די צוגן און הרגענען זײ. איך באשליס אבער דאך צו פארן. איך האף צו טרעפן דארט עמעסן פון מײנע נאענטסטע. איך האב זיך אפגערעדט מיט א בן־עיר צוזאמען צו פארן קײץ לוקאװ. ...

... איך בין אװעק פון לוקאװ מיטן געדאנק, אז קײן מאל מער װעט מיך פוֹס דארט נישט טרעטן . ...

נאד 4 טעג זיגט דא ס םאװיעטישע מיליטער האט זי ך געפונע ן אי ן לוקאװ, האט מען אנגעהויבן פילן, א ז עפעס דאר ף געשען. 2 אזײגע ר ב ײ נאכט האט מען אנגע־ קלאפט צו אונדז אין טיר. ע ם האב ן זיך באװיזן צוױי מיליציאנערן, אין ציװילע מלבושים, מיט ביקסן אױף די אקסלען. דאס זענע ן געװע ן ראוב ן הײבלו ם או ן נחום גאלדזאק. ז ײ האב ן מי ר איבערגעגעב ן אי ן נאמע ן פו ן מײ ן שװאגע ר דוד פזשעװאםמא ן ע״ה, א ז מען זאל פארפאק ן דא ס נײטיקםטע. באלד װע ט קומע ן א װאגן או ן אונדז אפפירן צום װאקזאל. דער לעצטער צוג גײ ט אפ. אבער דא ם אל ץ זאלן מיר טאן שטיל. מיר האבן זיך שנע ל איינגעפאק ט א באלד אי ז געקומע ן דע ר װאגן. מי ר האב ן אוי ך מיט־ גענומען מײ ן ברודע ר מיט זײ ן פדו י או ן צוױײיארי ק קינד. ...

באלד נאך ראש השנה זענען די דײטשן ארײן אין לוקאװ. אין עטלעכעה שעה ארום האבן זיי שױן ארעםטירט די צװײ קהילה־פרנסײם יעקב םרעברניק (עםיקמאכעס און הערש מאיר לעדערקרעמער און זײ אויפן ארט דערשאםן. אין א נאכט שפעטע ר האב ן די דײטש ע שטורמיםט ן זי ך געלאז ט איבע ר ד י ײדיש ע הײזער , אדויםגעטריב ן פו ן דארט עטלעכ ע הונדער ט מענע ר או ן געיאג ט ז ײ צ ו פום . אי ן שטעט ל װענגראװ , װ י מען הא ט אײנגעארדנ ט א לאגע ר פא ר עטלעכ ע טויזנ ט ײד ן פו ן דע ר געגנט . אי ן דע ר נאכט פו ן ױם־כפו ר האב ן ז ײ דאר ט דערשאם ן דע ם װענגראװע ר רב , הי״ד , א ן אײניק ל פון ר ׳ מענדעל ע קאצקער . בע ת דע ם טרײב ן ד י ױנגעלײ ט אי ז אויפ ן װע ג געפאל ן טוי ט שלמה ראזענשטי מ הי״ד • ...

אין ױנ י 1940, אין א פרײטיקצונאכט, האט די סאװיעטישע ״ענקאװעדע״ געמאכט אבלאװעס אויף אלע װױנונגען, װאו עס האבן זיך געפונען די ״ביעזשענצעם״. די אלע פליטים האט מען מיט לאסטאװטא ם אפגעפירט צום װאקזאל און זיי אנגעפאקט אין משא־װאגאנען. די מענטשן האט מען געשיקט אין די װײטע רוסישע מקומות, קיץ סיביר אץ קאמי. איך האב זיך װידער דערמאנט מיץ מאמעס טרערן אויפן װאקזאל אין לוקאװ~. נאך 6־7 טעג פארן אין די פינצטערע פארמאכטע װאגאנען, זענען מיר אנגע-

... ״דו׳ אבערהונט! װו ד״אםטו דײנע ױת פערשטעקט זין לוקאװ זענען דא 12 טויזנט ײדן און אױף דעם פלאץ געפינען זיך נאר 8 טויזנט... זאג, װו זענען די איבע • דיקע אװעק ...

... נקמה:... דאס איז געװען זייער לעצט געפיל און לעצטער טרוים. אבער נאר געצײלטע פון די, װא ם זענע ן געגאנגע ן אי ן יענע ם מארש האבן געד,א ט די זכי ה צ ו דערלעבן א נקמה אי ן ד י מערדער . א פוילישער לערער פון לוקאװ דערצײלט ...

... אין מיט ן חוד ש םעפטעמבע ר אי ז דערשינע ן א פארארדענונ ג צ ו שאפ ן אי ן לוקא װ.

... ערדערישער אקט. זונטיק בײ נאכט איז אנגע־ פארן א צוג. אין אויטאמאבילן זענען אנגעקומען דײטשע זשאנדארמעריע, לאטישן, אוקראינער א מ פוילישע פאליציאנטן. וױ נאר עס האט אנגעהויבן טאגן, האבן זײ ארומ־ גערינגלט דאם געטא און אנגעהויבן ארײנדײםן זיך אין די יידישע הײזער. מען האט ארויסגעפירט פמ דארט אלע יידן און זײ צונויפגעטריבן אויפן מארק■ נעבן דעם מעז־ ריטשער שאםײ. מ״האט דארט צוזאמענגעטריבן ארום א 4 טויזנט מענטשן. נישט תמי ד האבי זײ זיך באנוצט מיט דער קויל כדי צו ממיתן. גאנץ אפט האבן זײ אראפגעװארפן קינדער פון די שטאקן און זײ צעשמעטערט אויפן בריקן זײ פלעגן אויך דערהרגענען דורד קאפן מיט די פים. די גאנצע אקציע האט געדויערט צװײ טעג. אן אנגעפאקטער איז אפגעפאח דער צוג. אין משך פון די נאענטע 2 טעג זענען דורכגעפארן דורך לוקאװ ענלעכע טראנםפארטן פון פארצעװע און בענטשין. צו יעדן פון א ט די טראנםפארטן האבן די היטלעריםטן צוגעטײלט לוקאװער יידן, װאם מ׳האט אנטדעקן אין באהעלטענישן.

... א• ערד, ערד פון דער װעלט, עפ זיך און שלינג אונדז אלע אײן! לוקאװ, 8 נאװעמבע ר 1942 .

... ״מ׳האט מיך באפוילן איבערפירן דעם ײד קיץ לוקאװ. טראכט איך זיך, אז ווען כ׳װעל ארײנפאח אין װאלד ארײן, װעט דער כיטראק אנטלויפן. איך האב א שטארכע געגעבן דעם פורמאן און ער איז נישט געװע קיץ נארן ער האט פארשטאנען װעגן װאם דא גייט. ער האט גענומען די לײצעם. ער האט געמאכט א פעטליע און זי ארויפגע־ װארפן אויפן ײדס האלדז, דעם צװײטן עק האט ער זיך צוגעבונדן צום פום, און אזוי האבן מיר אים געבראכט קײן לוקאװ•■ .

... ״די ײדישע שטופט זיך צו מיץ פוד. װאם האב איך געקענט טאן ז כ׳האב זי פארטריבן״. אזוי האט דערצײלט דער אנפירער פון קאאפעראטיװ . לוקאװ, 16טער נאװעמבטר . ...

... און אט איז נאך א בילד פון א געשעעניש אויפן קאשטשושקא־אלעע אין לוקאו.

ײדן, װאס װערט געטריבן איבער דער שטאט. מיר האבן נישט געקענט שלאפן און עסן: די ארבעט איז געפאלן פון די הענט; דער געדאנק איז װי אפגעטעמפט געװארן. אונדז האט באהערשט א געװאלדיקער פחד. איך בין אנטלאפן פון לוקאױ און עטליכע טעג בין איך געלעגן א קראנקער. דאס איז געװען א נעדוץ־דערשי־ טערונג. איך שרײב, װי עס איז, װעגן דעם. עס איז אבער שװער צו געפינען די װערטער, װאם װאלטן געקענט ברענגען צום אויסדרוק די געפילן, װאם באהערשן מיך. און נאר די נײעס פון אפריקאנישן פראנט גיבן אונדז עפעס א האפענונג, אז עם קומט שוין אן דער םוף פון דער פארדאדבנקײט.

... באלד אין דעדער פרי האב איך אנגעשריבן א ברױו קיץ װארשע און געבעט דער מאמען מיר שנעל צו ענטפעח. דעם זעלבן טאג בין איך אװעק קיץ לוקאװ. איך האב באשלאםן זיך אומציקעח אהײם, צו מײנע אײגענער אין װארשעװער געטא. די קרובה האט מיר געזאגט, אז איצט איז גע&ערלעך צו לאץ זיך אין וועג אריץ: מ׳װעט מיו כאפזאץ דערד,רגענען. זי האט מיך געראטן צוריקגיץ אין דארף אריץ צום פויער. דארט װעל איך אפשד קענען איבערקומען די שװערע צײטן. ...

... אין א זונטיק האב איך זיד װידער אפגעבעט בײם באלעבאס און איך בין אװעק קײן לוקאװ צו מײן קרובד,. װען זי האט מיד דערזען איז זי אויסגעבראכן אין א שרעקלעד געװימ• איך האב זיד דערװוסט, אז איך האב שוין מער קײנעם נישט אין װאי־שע. דארט איז פארגעקומען אן ״אויסזידלונג״ און אלע זענען אװעק צום טויט. די קרובד, האט מיד שטארק געבעטן, אז איך זאל אומבאדינגט צוריק אװעק אין דארף ארײן. זאל כאטש בלײבן אײנער פ מ דער גאנצער משפחה. אירע רײד האבן געהאט א װירקונג אויף מײ• איך בין אריבער די געטא־דראטן און מיט פארזיכטיקײט זיד געלאזן אין װעג ארײן קיץ אלעקסאנדראװ, צוריק צום פויער. ...

... די באלעבאסטע האט מיר אויך דערצײלט, אז אין לוקאװ אויפן מארק האט זי זיך דערװימט װעגן עפעס שרעקלעכס, װאם מען גרײט פאר די לוקאװער ייִדן. זי האט מיד זײער באדויערט, זי איז געװען זיכער, אז שוין אויפן צו מארגנס גיי איך זיך צושטעלן צו די דײטשן. איר איז געװען א שאד מיך אפצולאזן. זי האט זיך שוין געהאט צוגעװוינט צו מיר און זי איז געװען צופרי ח פ מ מיץ ארבעט. זי האט זיך פאר מיר פארענטפערט, אז זי װאלט מיך נישט אפגעשאםט, אבער זי האט מורא, װײל אין דארף האט זי א םך שונאים און זײ װעא זי זיכער מםרן צו די דײטשן. איך האב געבעטן, אז זי זאל מיר דערלויבן בלייבן בײַ איר נאך עטליכע טעג, מיט אן אויסרײד, אז איך דארף זיך צוגרייטן רײנע װעש. ...

זי׳ די באלעבאםטע מײנע ׳ איז געװען זײער א פרומע. יעדן זונטיק איז זי געגאנגען קײן לוקאװ אין קאשטשא ל אריץ. זי האט אײד אכטונג געגעבן אויף מיר ׳ אז איד זאל זיד צלמען װען מען דארף. זי האט מיר יעגעבן א מתנה א קלײן צלמל איז איד האב עם אנגעטאן אויפן האלדז. אפט האב איד געמוזט מיטגי װ מיט איר אין קאשטשא ל אױװ׳ אין לוקאװ. איד האב דעמאלט זײער מורא געהאט ׳ אז עמעצער זאל מיד דארט נישט דערקענען. אין קאשטשא ל האב איד זיד גוט צוגעקוקט צו אלץ װאם זי טוט און איר נאכגעטאן • איד האב געקוקט אין הײליקן ביכל און געבעטן ׳ אז קײנער זאל מיד נישט דערקענען. מיװ באלעבאםטע איז געװען שטארק צופרי חפװ מײן פרומקײט אװ זי האט װעגן דעם דערצײלט איר מאן גאנצע געשיכטעם. ...

אויפן פערט ן טא ג בין איך אראפ פון בוידעם. די פויערטע האט מיר געגעבן עפעס אנצוטאן און אױך א האל ב ברויט. דערבײ האט זי מיך געבעטן, אז איך זאל זי נישט אויסגעבן אויב מען װעט מיך, חלילה, כאפן. בײם געזעגענען זיך מיט מיר האט זי נאך געזאגט, אז אין לוקאװ געפינען זיך װידע ד אבים ל ײד ן און עס איז דארט פאראן א געטא. ...

... בײ מײן חברטע אין שטוב זענען געװען פארזאמלט בערך א 50 אונגארישע און טשעכישע ײדן. זײ זענען געװען אנגעטאן אין טליתים און אין די תפילין און געזאגט תהילים. װען איך בין געקומען צו זײ נאך דער ערשטער איבערראשונג האב אי ו אויפגעזוכט מײן חברטע און איר פארגעלײגט, אז מיד זאלן זיך פרובען ראטעװען. אין לוקאװ זענען פאראן א ם ך באהעלטענישן און עס איז נאך נישט צו שפעט, וױיל די מערדער געפינען זיך נאך אויף יענער זײט פון געטא. אבער די חברטע האט געזאגט, אז ם׳איז נישט נײטיק זיך צו באהאלטן און צו ראטעװען זיך. ״מיר קומען אום אויף קידוש השם, װײל גאט האט אפגעזאגט יעדע הילף״.

... צום גליק איז די נאכט געװען א פינצטערע און דערפאר האבן מיר רװק זיך געקענט ארױסגנבענען פון לוקאװ. הינטער דער שטאט האבן מיד אנגעטראפן אויף א װאסערל און מיר זענען צוגעפאלן דערצו, כאטש עס האט זיך געפילט דערפון נישט קיץ גוטער טעם. ...

... װעט עס אװעקגעבן׳ כדי מען זאל קענען קויפן די רעװאלװערן. מיר האבן אראפגענומען פון די הענט די פינגערלעך׳ אויסגעטאן די אויערינגלעך׳ א ץ ווידער איז יאםל אװעק קײן לוקאװ׳ כדי צו ברענגען די רעװאלװערן • ...

שפעטער האב איך זיך דערװוּסט, אז דער אומבאקאנטער קריסט, װאם האט מיך אפגעראטעװעט פון טויט, הײסט זשעלאנקא. ער שטאמט פון לוקאװאו און איז געקומען צופעליק צוזאמען מיט קיץ גאלאמבקי צו זײנם א ברודער און מיך האט ער געפונען װען ער האט שפאצירט אין װאלד, ...

און מיט אמאל האבן זיך אין דארף באװיזן צװײ ײדישע בחורים. װי האבן מיר דערצײלט, אז אין לוקאװ געפינען זיך עטליכע אפגעראטעװעטע ײדן און צװישן זײ די משפחה פון לוקאװער ײד איזראל לאסט, װעמען איך האב געקענט פון פריער ...

... איך בין אװעק קי ץ לוקאװ. ...

בײנאכט ביז אי ד ארוים אין װעג • אי ד בין געגאנגען דורכ א טיפן װאלד, דור אומבאקאנטע װעגן. מיט יעדן טראט האב אי ד זי ד דערנענטערט צו מיץ מוטער, צו מײנע ברידער. אפשר דארפן זײ מײן הילף? אפשר װאלגערן זײ זיך ערגעץ אויף א װעג ן מײן ברודע ד שאול האט תמי ד געזאגט, אז קי ץ לעבעדיקן װעט ער זיך נישט לאזן נעמען: ער מוז פריער דערהרגענען, באטש איצ דײטש. מיץ טײערער ברודער, װו איז דאם געװען אין דער אמתן? צי האסטו געהאלטן װארט? יא, אי ד גלײב דיר. דו האסט יאד שוין א מאל געזען װי מען פירט ײח פון לוקאו״... ...

םרילינג. שטיל איז ארום, נאר די אויגן פארצלעט זי דװי מיט א הײטל, און די וועלט, דוכט זיך גייט אונטער. איך האב געלײגט אויפן װאגן דאם מיסט פון שטאל, כדי עם ארויסצופירן אויפן פעלד, און דאם מיסט איז מיר געפאלן אין פנים* איך בין ארויף אויפן װאגן מיסט, און באלד בין איך געלעגן אונטער אים. װאם איז געשען מיט מיר אין אט דעם םרילינג־טאג ז ביז איצט פארשטײ איך נישט, װי אזוי איך האב זיך דערוװםט• אז פון לוקאװ, פון ראדזין, פון מעזריטש, און פון אלע שטעטלעך ארום, האט מען אין דעם טאג ארויסגעפירט די לעצטע ײדן. דאם הארץ אין מיר האט געפלאצט, אבער איך האב נישט געטארט שרײען: ״װאו איז מיץ מוטער? װו זענען מײנע צװײ יינגערע ברידער שאול און יעקב? איך װיל צואײן, גײן צוזאמען מיט אײך, איך װיל נישט בלײבן אליין, אויף אײביק — אליין״■ . ...

... דו ביסט ארויס פון באהעלטעניש און גענומען די צעפעם. מיר האבן ביידע געדרעשט די תבואד״ אז די םטאדאלע האט זיך געטרײםלט. ווען דו ביסט ארויס פון די? באהעלטעניש, האב איך דיך דערזען אן אויסגעצויגענעם, אן אויסגעװאקםענעם, דו ביסט געווען א בחור פון 16 אץ א האלף יאר, װי שיץ און װי שטארק דו ביסט דעמאלט געווען: דו האסט מיך ארומגענומען און צום ערשטן מאל אין לעבן האסטו מיך געקושט. דו האסט מיר געדאנקט און מיך איבערגעבעט פאִר אלעם. ״עלוש, האסטו געזאגט, ביסט אזא גוטער פאִר מיר״. מיד האבן זיך געקענט דערלויבן אזוי פרײ צו פיח זיך, װױיל די באלעבאםטע מיט די קינדער און אויך די שכנים זענען אין יענעם טאג ארויםגעפאח קי ץ לוקאװ אויפן מארק. ...

... הלכתי ללוקוב. ...

אין יאר 1939, װי נאר די דײטשן זענען ארײן אין לוקאװ, האבן זײ צונויפגעזאמלט בײם קאשטשאלא עטליכע טויזנט ײדן און געיאגט זײ צופוס הינטער מעזריטש, װו עס איז אײנגעארדנט געװארן אן ארבעטס־לאגער. נישט אלע האבן געקענט גײן אזױ שנעל, װי די דײטשן האבן פארלאנגט, און דער װאס איז אפגעשטאנען, איז ײר ד זײ דער־ שאםן געװארן אויפן ארט. ...

... אלץ איז אװעק מיטן רויך און װינט. ע ם איז גארנישט געבליבן פון אונדזער לעבן איו ליקאװ׳ יײ איך בין דעדצויגן געויאח און אויסגעװאקםן. אבער דאס הארץ ריט נישט. דארט האב איך דאך איבערגעלאזט טאטע־מאמע׳ שװעמסטע ה ברידער, פעטערם און מומעס צתאמע ן מי ט יי אלע ײח, װאם מען האט אומגעבראכט בײם מאגיםטראט. ...

דעם 22סטן מאי 1943 האבן די היטלעריסטישע סאדיסט ן זיך אפגעזאגט פון זייערע זונטיק־פארוויילונגען און פינקטלעך 10 א זייגער אין דער פרי האבן זיי צוזאמען מיט דער גראַנאטענע ר פאליציי און אוקראינישע באנדיטן אומגעריכט ארומגערינגלט די געטא־יידן. זיי זענען אריין אין געטא אונטער דער אנפירונג פון א שטורמפירער פון ס.ס. און אונדזער באקאנטן שטאט־מערדער, דעם געשטאפאוויץ בירגער, װאם טראגט אויף זיין געוויסן אלע יידן פון לוקאװ. זיי האבן גלייך געעפנט א פייער אויף די יידן פ ץ געטא און שוין האבן זיך געװאלגער ט טויטע אויף די גאסן . ...

... װי ער האט שפעטער דערצײלט, האבן היטלעמיסטישע באנדיטן אנטדעקט זיך ״םבראז״ און ער איז אװעקגעפירט געװארן צוזאמע ן מיט זײַן בלה, ליבע ריבאק, צום זאמלהפונקט. דער גורל האט זי ך נישט געװאלט צעשײדן. ז ײ זענע ן צוזאמע ן ארײנגע־ טריבן געװארן אין װאגאן. צװישן לוקאװאו ן שעדלעץ האבן די אויפגעריסן די טיר פון װאגאן און מען האט אנגעהויבן דעם לעצטן טאנץ אין לעבן. דער צוג איז געלאפן מיטן שנעלסטן אימפעט. פון די דעכער און טרעפלעך פון די װאגאנען האבן די דײטשישע באנדיטן בסדר געשאסן אויף די שפרינגענדיקע. אײנער פון הונדערט האט געהאט א שאנס צו בלײבן לעבן. פונדעסטװעגן האבן ז ײ באשלאסן צו שפרינגען. ...

״עם האט מיר געצויגן צוריקצוגיין קיין לוקאװ. מיטן װעג פץ דארף האט מען נישט געקענט גײן, װײל אין די דערפער האבן גראםירט באנדעס, װאם פלעגן באפאלן ײדישע פליטים, זײ בארויבן און אפפירן צוריק צו די דײטשן. די דײטשן םלעגן זײ דערפאר געבן א פארגיטיקונג — א ביסל ציקער אץ א מאל אויד א פאר אלטע שטיװל, װעלכע זײ האבן געמעגט אראפציען פון די דערהרגעטע ײדן. מיט דעם שאםײ האט מעו אויד נישט געקענט גײן, װײל דאס איז געװען א זיכערער טויט — האב איך באשלאםן צו גײן מיטן פעלד דורד די זומפן. און אזוי האב איך געװאנדערט א טאג מיט א נאכט, ביז איך בין אנגעקומען אין שטעטל • איך האב געזוכט די פונקטן, װו מיר האבן זיד באשטעלט צו טרעפן. מיט שווערע טריט, אן אויסגעמאטערער און דערשעפטער פון הונגער און קעלט, מיט שרעקלעכע װױטיקן אין דער האנט׳ ביו איך םארזיכטי צוגעקומען און אנגעקלאפט אין דעם ״סכראױ, שטעלט זיך פאר מײן איבערראשונג: איך האב דא געטראפן מיץ ברודער ראובן. מיר זענען דא געלעגן צוזאמען א טאג מיט א נאכט. ראובן איז ארוים אין דער פינצטערער נאכט און געבדאכט פון טײד א ...

דעם 27סטן סעפטעמבער 1939, 27 טעג נאך אויסבראך פון דער מלחמה, בין איך מיט א ראװער אהיימגעפאקט קיין לוקאװ פון װארשע, װאו איך האב זיך געפונען די לעצטע צייט. אויפן וועג האב איך געזען ווי מען רוימט אפ די דערהרגעטע און מע לייגט זיי אין די ראוועם, כדי מתים זאלן נישט שטערן דער באװעגונג. ...

געװען אין לוקא װא דײטשע פידמע ״דיטץ״, װו מ׳הא ט געשאכטן געגדזא װײדן האבן דארט געארבעט בײם רײניקן די גענד ז און פליקן די פעדערן, די גענד ז םלעגן װערן אפגעשיקט קים דײטשלאנד. אבער װערן אנגענומען צו דער ארבעט אין אט דער פירמע איז געװען זייער שװער. מען האט געצאלט גרויסע םומע ם געל ט פאח װערן אנגענומען צו דער אדבעט, מחמת די באשעפטיקונג אין דער פירמע איז געװען א שו ץ פארן לעבן. אזוי האבן די ײדן געגלײבט.

... ל. ק. איז צוזאמען מיט אנדערע זשורנאליסטן אװעק פ ת װארשע אין דער נאכט םון 6ט ן אוים ן 7ט ן סעפטעמבע ר 1939. געגאנגען איז ער, אזוי ווי פיל הונדערטער טויזנטער אנדערע, מיטן וועג ק־י ן שעדלעץ. דער פינצטערער גורל האט ליפע קעסטין פארטראגן מיט זײן 18־יאריקן זון קײן לוקאװ. דארט האבן אים די דײטשן דעריאגט. אויפן צװײטן טאג איז ליפע קעסטין צוזאמען מיטן זון געשטאנען פאר א בעקערײ, װעלנדי ק קריג ן דאר ט א שטיק ל ברויט. אין דעם מאמענט זענע ן ארײנ־ געפארן אין שטאט אויף עטלעכ ע מאטאציקלע ן אן ערך 20 דײטשישע מיליטערלײט, ...

... דעם 5טן אקטאבער, װאם איז גראד אויסגעפאלן אין שמחת תורד״ זענען די דײטשישע רוצחים אױפן קײן לוקאװ׳ און באלד האבן זיך אנגעהויבן אונדזערע צרות. ...

נאד לאנגע באמױנגען פון אונדזערע משפחות און איבערקויפן די דײטשן מיט םחורות׳ געלט און צירונג איז געלונגען אונדז צו באפרײען און מיר זענען אװעק פון לובליןא הײם קײן לוקאװ. דארט האב איך שוין געטראפן אין שטוב די הײמלאזע פא־ מיליעם— דעם םװואלקער רבם אײדעם׳א פאמיליע פון5 פערזאן פון סעראצק און דוד הערש שידלאװםקי פון לוקאװ מיט זײן טאכטער און איר קינד׳ װעמענס הויז עם איז געװארן פארברענט דעם 16טן סעפטעמבער בעת דער שטראף־עקםפעדיציע. ...

דעם 9טן און 10טן מאי 1942 — דעם ערשטן און צווייטן טאג שבועות — האט מען קיקלאקאװ געבראכט צװײ טראנםפארטן ײדן פון סלאװאקיע, צוזאמען 1059 פערזאן. דאס זענען געװען פײנע אײדעלע מענטשן פון מיכאלאװיץ און פרחשאנאװ. די יונגע לײט האבן די דײטשן געשיקט פון סלאװאקיע אין ארבעטם־לאגערם, דאקעגן די עלטערע מענער, די פרויען און קינדער האט מען געשיקט קײן לוקאװ, מעזריטש דעמבלין און אין אנדערע שטעט. א טייל פון די צוגעקומענע הײמלאזע האט מען אײנגע־ ארדנט ביי לוקאװער משפחות, א ביסל — אין די בתי־מדרשׂים און 500 — אין טערא־ װיטשער הויף. מיר האבן זיי אויך געמוזט באזארגן מיט לעבנסמיטל םײ אין שטאט םײ אין טעראװיטש . ...

ססר לוקאו ו ...

דעם 23טן יולי 1944 האבן די רוסן אונז באפרייט. די סאװיעטישע ארמיי איז אװעק װייטער און די שטאט לוקאװ איז דערװײל געװען אן מאכט. די געראטעװעטע ײדן פון לוקאװ און פון דער סביבה זענען געקומען צו אונז אין ציגעלניע און מיר האבן זיך געהאלטן צוזאמען, װי א משפחה. אין לוקאװ גופא איז געװען א מורא צו װוינען, װײל די אקאװצע סלעגן באפאלן די ײדן און זיי שיסן. חײם פראםט איז 2 װאכן נאך דער באפרײונג אװעק אין זיין פאטערס הויז, אין לאזע. דער פאליאק, װאס האט דארט געװוינט, האט אים דערשאסן. עס זענען געװען נאך ײדישע קרבנות נאך דער באפריװנג. ...

עם איז אויך אדורך דער יום־כיפור. פרומע ײדן האבן אנגעהויבן צונויפקלאפן םוכות. אויפן אכטן טאג האבן מענטשן זיך באמיט משמח צו זיץ, װי דער שטײגער איז אין שמחת־תורה. אבער אין מיטן דער שמחה איז דער פרעזעס פון ױדענראט ר׳ הערש־לײזער לענדער ז״ל געקומען פון ״לאנדראט״ מיט דער אױב־בשורה, אז מארגן קומט דאס סאר: מארגן װעט זיך אנהייבן אין לוקאװ דאס װאם מען רופט מיטן שרעקלעכן נאמען — ״אקציע״. ...

... אין יענעם טאג האט מען אװעקגענומען א םך קאצקער און אויך לוקאװער ײדן. װידער זענען געשאסענע געלעגט אויף די גאםן. ...

אבער דעם 4טן טאג נאך פסח, דעם 2טן מאי 1943, איז א זונטיק־טאג, איז דאם געטא געװארן ארומגערינגלט צום לעצטן מאל. דאם איז געװען די אקציע ״יודנרית״. דאס ײדישע לוקאװ האט אויפגעהערט צו עקזיםטירן .

מיװ פאטער האט באקומען ארבעט אויף א ״פלאצוװקע״ אלם שנײדער. ער האט גענײט מונדיח פאר די דײטשן. דער ברודער האט געארבעט בײ דער באן. איך בין געװען מיטן פאטער עטלעכ טעג. אין איער נאכט האבן די ליטװינער ארומגעדינגע־ גלט דעם באראק װו מיר האבן געװ1ינט. װידער האט מען אונז אריינגעפאקט אין װאגאנען׳ און װידער איז געלונגען צו עפענען די טיר אין מיטן פאנפװצוג. כמעט אלע זענען ארויםגעשפרונגען פװ װאגאן. מיו ברודער האט בײם שפרינגען געקריגן א קױל אין האלח. נאכן אומקעדן זיק קי װלוקאװ האב איך דארט געפונען דעם טאטן. ...

... ביז מיר האבן צוריק זיך דערקליבן קײן לוקאװ. דארט האב איך געטראפן די עלטערן צוזאמען מיט דער גאנצער משפחה. קײן געטא איז נאך דאן אין לוקאװ נישט געװען. מיר האבן געהערט װעגן טרעבלינקע, װעגן אויםראטונג־לאגערם, אבער אין דער אמתן האבן מיר דערין נישט געגלײבט. מיר האבן זיך דאס גארנישט געקענט פארשטעלן. די מענטשן האבן אויסגעהערט אונזערע דערצײלונגען פון די װאגאנען, אבער זײ האבן װײטער געלעבט מיט אילוזיעם. זײ האבן נישט געװאלט גלײבן, אז עס דערװאדט זײ דאם שרעקלעכסטע.

... איד האב באגעגנ ט א גרופע באװאפנטע לוקאװער. ז ײ האב ן מי ט טערא ר געצװונ ־ ...

דאם איז געװען מאי 1937, די צײט פון שפאנישן קריג. די שטימונג איז געװען א גע־ דריקטע. אויפן טריט און שריט איז געװען צו באמערקן די מלחמה־צוגרײטונגען. די לופטן איז געװען אנגעזאפט מיט ײדן־האם. אויפן דער פוילישער גרענעץ האט מען בײ אונדז אדורכגעפירט א שטרענגערע רעװיזיע פון באגאזש און די דאקומענטן. װידער האבן מיר זיך דערמאנ ט די באנעמונג פון אונדזערע הײמישע פאליאקן. מיר זענען שוין פון דעם געװען אפגעװוינט. מיץ חבר יאםל איז אפגעשטיגן אין לאדזש, וווּ עס האבן געװוינט זײן פרויס עלטערן. איך בין געפאזן קיץ לוקאװ. ...

... איץ מאל האב איך זיך אנגערופֿן צו יאסל בורשטין, װאם איז דאן געװען מיט שותף: ״אפשר פאח מיר א ביסל אהײם זיך זען מיט די אײגענע?״ יאסל האט זיך אנגעכאפט אן דעם געדאנק און מיר זענען געפארן באזוכן לוקאװ. ...

... זונטיק, דעם 2טן מאי 1948 (אםרוח גפםח) אין פינפטן יארטאג פון אומקום פמד י לעצטע סססײידן םון לוקאװער געטװע ט פארקומען דאם ברענגען צו קבר־ישראל אויםן ײדישן בית־הקברות אין בריםל, די געבראכט בײנער פון שחיטה־פעלד אין לוקאװ. אלע לאנדסלײט א מ פרײנט פי ז לוקאװ און אומגעגנט, װי אויך פארשטײער פון אלע לאגדםמאנשאפטן און ארגאניזאציעם זענען אײנגעלאדן צו קומען און אפגעבן דעם לעצטן כבוד דעם םימבאלישן שארית פון די צען טויזנט לוקאװער קדושים. ...

... אין א םרילינג־טאג פמיאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע פון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האבן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעפירט קײן טרעבלינקע. ...

... געט א איז געװען באװאכט דורך פוילישע פאליציאנטן, װאם האבן געװארט אויף א ײדישן קרבן. פאר יעח פרימ האב ן מיר געװאלט דערשלאגן זיך צום בונקער פממים משפחה אויף דער יאטקע־גאם און זיך דערװיםן זײער גורל. װען מיר זענען ארײנגעקומען אין שטוב, װו דער בונקער איז געװען, האבן מיר צו אונחער פרײד דערזען, אז דער בונקער איז נישט גערירט, מיר האבן אונטערגעהויבן דאם ברעט פון דיל און בײם םקריפ, װאם האט זיך דערפון דערד.ערט איז פאר אונת פלוצלונג אויס־ געװאקסן א הויכער פוילישער פאליציאנט. ער האט אונדז באלויכטן מיטן עלעקטרישן לעמפל און מיך מיטן ברודער יעקב דערקענט. אבער זעענדיק די טויטשרעק אויף אונדזערע פנימער, האט זיך, װיחט אויס, דערװעקט אין אים א פונק פון מענטשלעכקייט. ער האט אונדז געד״ײםן װאס גיכער אנטלויפן, װײל מיט ײדן אין לוקאװער געטא איז געענחקט. ...

... אין דער צײט װען מיר זענען געזעסן אין באהעלטעניש זענען צו אונדז געקומען 2 לוקאװער בחורים מיט געװעד. משה װישניע און ױסף אריה שמיעטאנקע. װען זײ

דארטיקע געכאפטע אין לוקאװ, זענען דארט הונדערטער ײדן געכאפט געװארן און דערשאסן אויפן ארטיקן בית־עולם. אלע זענען געװען גלײכגילטיק צום טויט — די אנשטרענגונג פון שפרינגען האט פולשטענדיק אלע דערשיטערט. ...

... אלע געכאפטע ײדן האט מען ארומגעשטעלט מיט די קריםטן און באן־פאליצײ און זײ געטריבן קי מ לוקאװ. די אממערםטן צעשלאגענע האט מען אויפן ארט דערשאסן . אין לוקאװ האט מען אלע געבליבענע אײנגעזעצט אין דער װאד־תפיםה. ביז דינםטיק, דעם 11טן נאװעמבער, האט מען אן אויפהער ארויםגענומען גרופעס מענטשן און זײ ...

... אין האנדל און אין דער האנטװערקערײ נעמען די ײדן זייער אן אנגעזעענעם אנטײל. די לוקאװער ײדן האבן זיך קי מ מא ל נישט אויסגעצײכנט מיט קי ץ םפעציעלע ר עשירות. ם׳רו ב יידן, און צוױשן ז ײ דער הארעפאשנער טײל, האט געלעבט אין דחקות. זי י האבן געלעבט פ מ קלײנדואנדל און מלאכה, זי י זענע ן געװען שנײדערם, שוםטערם, שלאםערם, רימערם, בעקערם, פריזירערם קאװאלעם, םטאלערם א מ םופרים ז טרעגערם, מלמדי ם א מ דראזשקאזשעם ז שוחטים, בלעכערם, היטלמאכערם און מצבה־ קריצער. ע ם זענע ן איי ד געװען דארפם־גײער, ד. ה. אזעלכע װאם האבן געהאנדלט

... די ײדן האבן זיך אין לוקאװ באזעצט אין םוף פון 12טן יארהונדערט, ד. ה. ...

... די געשטאפא האט אויפגעפאדערט דוד ליבערמאן צו זײן א מיטגליד אין ױדענראט, תמי ד װען דער ױדענראט האט באקומען א באפעל צוצושטעלן ײדן אויף ארויםצושיקן די, האבן לענדער און ליבערמאן זיך באמיט צו שאפן געלט, כדי אפצוקויפן די געשטאפא און אפלייגן די גזירה.

... אנהייב 1940 האט די עס־עס אין לוקאוו צוגעשיקט א באפעל צום יודענראט׳ אז אלע ײחאין עלטער פון 16 ביז 60 יאר מחן גיץ אויף צװאנגסארבעט. אויב נישט װעלן זיי דערשאסן ווערן צוזאמען מיט זייערע פאמיליעס. ...

א זון פון נתן צוקערמאן דער איתן־מוחר. דער האט אונז תיכף אײנגעטײלט אין צװײ גרופעס. אײנע האט געארבעט פון 6.30 ביז 1 נ.מ. און די צװײטע — פון 1 ביז 7.30 אװנט. מיר האבן געארבעט בײם אויםגראבן א קאנאל אויף צו פאראײניקן דעם בוג מיט דער װױיםל. אט די ארבעט איז שוין געהאט געװארן אדורכגעפירט ביז ביאלע דורך פוילישע קרימינעלע פארברעכער. בײ דער ארבעט זענען מיר געװארן באװאכט דורך פאלקסדײטשן און פון ױנגע עם־עם מיט מאשינגעװער. בײם קלענסטן אפנײג אפילו׳ װי בײם אויםגלײכן די פלײצע׳ איז מען דערשאסן געװארן. פון די לוקאװער זענען אויף אזא אופן דערשאסן געװאח עקיבא קצבס א זון׳ לײבעלע טענצערס א ן אײניקל און ױםף בעקערס א זון׳ פון דער יאטקע־גאס.

םםד לוקאו ו ...

... באפרײטע זענען מיר ארײן קיץ לוקאװ און קײנעם דארט נישט געטראפן — נישט קײן ײדן און נישט קיץ פאליאקן. די שטאט איז געװען חרוב. מורא האבגדיק, אז די דײטשן קענען נאך ארײנקומען קײן לוקאװ, זענען מיר אװעק אויפן זעלבן װעג װו ד י רוסישע ארמײ איז געגאנגען. מיר זענען געליגן א פארטאג אויפן פעלד הינטער ראדזין און מיר האבן זיך דערװוסט, אז מיר זענען שוין עגדגילטיק געהאלפן, אז די דײטשן זענען פארטריבן. דאן זענען מיר צוריקגעקומען קיץ לוקאװ און געפונען דארט עטליכע ײדישע פאמיליעם. ...

... הגם מיץ פאטער, זײדע און עלטער־זײדע זענען געווען געבוירן אין לוקאװ, און אויך מײַן פרוי עלקע׳ פון דער היים טיקאצקי, שטאמט פון לוקאװ — איז מײַן ערשטער באזוך אין דער שטאט פארגעקומען ערשט אין יאר 1944, עטליכע טעג נאד דעם ווי לוקאװ איז געװארן באפרײט פון די נאצישע רוצחים. און געקומען אד׳ין בין איך אין מונדיר פון א פוילישן םאלדאט׳ צוזאמען מיט די םאװיעטישע און פוילישע ארמײען, וואס האבן ארויסגעטריבן די היטלערימטן פון פוילן.

... אין קאלושין האבן ו.וי ר געטראפן א סך באקאנטע. טייל פון זײ זענען צוריקגעקומען םון שעדלעצער װעג און זײ האבן אונז אפגערעדט פון גײן װײטער קײן לוקאװ׳ װײל ם׳איז כמעט אוממעגלעך זיך אדורכצורײסן דורך די דײטשע באמבארדירונגען. מיר האבן באשלאםן אומצוקערן זיך קײן װארשע נא ך א ן אפרו פון עטלעכ ע טעג׳ װײל די פים זעגן געװען בײ אונז אפגעריבן נא ך דעם פריערדיקן מארש.

... 6 א זײגע ר אי ן דע ר פר י הא ט מע ן שוי ן איבערגעגעבן׳ א ז אונדזער ע האב ן גענומע ן לוקאװ. בארקאװסק י הא ט געבראכ ט א ביס ל בראנפ ן או ן מי ר האב ן אויסגעטרונקע ן לכבוד דע ם זיג, ...

אין דעם זעלבן צימער זענען געווען מעת־מעשד. געזעסן א ייִדישער אפיציר פון דער פוילישער אַרמיי און א ייִדישער פאליציאנט. דער פאליציאנט האט מיך שטארק אנגעקוקט און סוף האט ער זיך אנגערופן. אז איך בין זייער ענלעך צו א יינגל. װאם איז געווען מיט אים אין טראנספארט קיין טרעבלינקע. דעם יינגל האט געהייסן מרדכי גערעכט. בעת דער לעצטער אקציע אין לוקאװ האט מען זיי אנגעלאדט אין צוג. מען האט תיכף אניעד״ויבן טראכטן װעגן שפרינגען פון צוג. מרדכי האט פארגעלײגט. אז מען זאל װארפן גורל׳ ווער עס זאל שפרינגען דער ערשטער. דער גורל איז געפאלן אויף מיץ ברודער מרדכי. ער איז געשפרונגען דער ערשטער. די דייטשן האבן אים דערשאסן. ער, דער פאליציאנט, איז געשפרונגען דער צװייטער, אים האבן די דייטשע קוילן נישט געטראפן. ...

... איך בין געבליבן נאך עטליכע טעג אין לוקאװ, ארומגעגאנגען איבער די גאסן פון דעם אויסגעהרגטן ײדישן שטעטל און דאם הארץ איז פול געװארן מיט צארן. ...

שנייסער פתחיה, בלאכאװיט שמיסאל, װאלאװסקי שלום, עמטרײך שמואלילו׳ קאדנער מנסה. אט די לוקאװער ײדן האבן זיך געשאפן געװעראץ זיך געשטעלט בראש פון א ײדישער קאמף־ארגאניזאציע אין לוקאװ. זיי האבן אנגעפירט מיטן פאםיו ץ װידערשטאנד פון דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג און זענען מיט געװער אין האנט געפאלן אץ קאמף קעגן די היטלער־באנדיטן. ...

שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר מאלעמשאזש), אדער װי מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פון א חסידישער פאמיליע. פון זײן פרימסטער יוגנט אן װידמעט ער זיך דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיסה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיך אין בריסק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעפט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריסטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלײך און קומט צוריק קײן מינסק. דא ווערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די װױסרוסישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אײדל לוקאװער, מחל פארלאזן מינסק און זיך ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא ווערט ער דער אנפירער פון א פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפ ט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויך אפ א גרויסע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענען דאנק זײן שוץ געבליבן לעבן ביז נאך דער מלחמה. פאר זײנע פארדינסטן ווערט ער אײניקע מאל אויסגעצײכנט פון דער סאװיעטישער רעגירונג און אויך פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.

... אזוי זענען אוועק חדשים און יארן אין קאמף און האפענונג. ענילעד איז דער סאג געקומען. מײן הײמשטאט לוקאװ איז שוין אויך באפרײט. איצט האט מײן האפענונג מיך נישט גענארט... איך קום װידער אין מיץ אלטער הײם, זען זיך מיט די, װעלכע ב׳האב אזוי שװערלעך געזעגנט. ...

״םטאציע לוקאװ!״ — רופ ט אוי ם דע ר קאנדוקטאר. אי ך כאפ זי ך אוי ף װי םו ן שלאף. כ׳גלײ ב ניש ט מײנ ע אויגן. אי ך פרע ג זי ך אלײן: בי ן אי ך באמ ת שוי ן אי ן לוקאװ? נאר ט מע ן מי ך ניש ט? אל ץ אי ז פא ר מי ר פרעמד, פוםט, חורבן... אי ך דערקע ן נישט דא ם ארט, ו װ אי ך הא ב מײנ ע בעםטע, בליענדיק ע יאר ן פארבראכט. װ ו זענע ן אל ע מײנע טײערע, װעלכ ע האב ן אי ן יא ר 1939 מי ך באגלײ ט או ן צוגעוװנטש ן צ ו מי ץ אפפאר קײ ן ראטן־פארבאנ ד ז ו װ אי ז דא ם שטעטל ז ו װ אי ז אל ץ אהי ן געקומעןז... פאר מידקײ ט זע ץ אי ך זי ך אװע ק אוי ף א קופ ע קופ ע אלט ע בלעך, װא ם אי ז דע ר אײנציקע ר זכר׳ א ז ם׳אי ז ד א װע ן געװע ן א ײדישע ר ישוב... אי ך דרימ ל איץ. אי ך ז ע דא ם שטעט ל מיט זײנע ם אויםזען, אי ך ז ע מײנ ע עלטערן, ברידער, שװעםטער, שכנים, םרײנד, חברים. אי ך ז ע װ י קינדערלע ך שפיל ן זיך. ע ם װער ט אזו י גוט... מי ט א מא ל װער ט מי ץ חלום צעשטערט. מי ץ שכ ן אדא ם װעק ט מי ך אױ ף מי ט זי ץ ״דזשע ן דאברי״ או ן םרעג ט מיך ו נא ך װא ם ביםט ו געקומע ן אד׳ע ר ז בים ט געקומע ן שלאפ ן אוי ף דע ר קופ ע בלע ך ז ער נעמ ט מי ך ב ײ דע ר האנ ט או ן פיר ט מי ך איבע ר פוםט ע פלעצ ...

... עטלעכע טעג נאכן באקומען די טעלעגראמע, איז מיץ ברודער ארײנגעפאלן צו מיר אין שטוב מיט א געװױץ. מיר האבן דך געזעצט שבעה אױף א שעה נאך אונדזערע נאענטע. מיר האבן באשלאסן, נאכן אפרוען א טאג, צו פאח קי ץ לוקאװ. ...

... דעם 6טן סעפטעמבער 1939, 3 אזײגע ר נ. מ., האבן זיך איבער לוקאװ באװיזן דייטשע עראפלאנען און אנגעהויבן באמבארדירן די שטאט. איך האב שנעל געכאפט די קינדער און ארײנגעפירט די אין מיץ אויטא. אחוץ זײ, מײן פרוי און איך, האב איך אויך אויפגע־ נומען מיץ שװאגער ױסף זובראװיטש, מײנע פרײנד פח װארשע און אויך פרעמדע. מיץ מאשין האט געקענט ארײננעמען 30 פערזאן • ...

... קײן לוקאװ זענען מיר אנגעקומען פאר נאכט. װען מיר זענען ארויס פון װאקזאל, זענען מיר געבליבן שטום און דערזען דעם ערשטן םימן פון חורבן: נישטא קײן אי״ץ ײדישע דראזשקע, קײן אי״ץ ײדישער שליטן. און אמאל פלעגן דא װארטן א 15 יידישע דראזשקאזשעם מיט זייערע דראזשקעס און שליטנס. אײן זאך פון אמאל איז יא פאראן ז דער װײסער שנײ. ער ליגט גלײך און אומבארירט. װער װעט דער טרעטאן אויף אים? נישטא די יידישע פיס, װאם פלעגן דא איבערלאזן אין אים זייערע שפורן. און אז ױי זענען נישטא — טא װער װעט קומען ז ...

... — יא׳ אי דלעב — האבא יד געענטפערט — אדן איך בין געקומען קי ץ לוקאװזיד זען מיט אייד׳אץ אפנעמען א גרום פון די לוקאװער יידן.. . ...

... פירן זײ קײן בעלגיע און זײ קובר זײן אויפן בריסעלער בית־עולם. קומענדיק צוריק קײן לוקאװ זענען מיר אריץ אין מאגיסטראַט. דער בורמיסטרש איז געװען מײנער א באקאנטער, א שכן פ מ מיץ שװער ע״ה. אגב, איז ער געװען א פראגרע־ סױוער מענטש. מיר האבן אים דערצײלט װאס מיר האבן געזען אין מאלצינאװ. ער האט אונח אויסגעהערט און זיך אנגעחפן, ^ די אײנציקע עצה איז צו מאכן א פארקן ארום דעם בית־הקברות, אבער לײדער — גיט ער צו — האט דער שטאטראט נישט קײן געלט דערויף. אױב מיר װעלן באקומען םמװארשעװער ראבינאט א דערלויבעניש, אז דאס איעציקע בית־מדרשװװעם איז איצט א קלאזעט, זאל איבערגעגעבן װערן דעם מאגיס־ טראט אויף א םקלאד, װעט זיך אים אפשר אײנגעבן צו באקומען געלט אויף א פארקן ארום דער מאלצינאװער פעלד.

אקאדעמיע געװידמעט דאס אויסשטעלן דעם דעגקמאל אין לוקאװ ...

... נאכן דורכפא ל פ מ דע ר רוםישע ר רעװאלוצי ע אי ן יא ר 1905 , װע ן ד י רעאקצי ע הא ט אנגעהויכן א געיע ג אוי ף ד י םרייהײט־קעמפע ר אי ן אל ע שטע ט או ן שטעטלע ך פו ן דע ר רוסישער מדינה , הא ט דע ר צארישע ר טערא ר גענומע ן װילדעװע ן אוי ך אי ן לוקאװ , װא ס האט א ס ך בײגעשטײער ט צו ם קאמף . א ם ך פו ן דע ר ױגנ ט האב ן געמוז ט פארלאז ן זײע ר הײם, כד י זי ך צ ו ראטעװע ן פו ן םיביר , קאטארג ע אדע ר אפיל ו פו ן טויט . א גרוים ע צא ל פון ד י אנטלאפענ ע זענע ן אנגעקומע ן קײ ן אמעריקע . אי ן ד י יאר ן 1906— 1910 אי ז ד י צאל לוקאװע ר אי ן ניו־יאר ק שוי ן געװע ן א גאנ ץ היפשע . מע ן הא ט אנגעהויב ן טראכטן , אז פונק ט װ י ד י שעדלעצער , מעזריטשער , ביאלע ר או ן אנדערע ׳ דארפ ן אוי ך ד י לוקאווע ר האבן א ן אײג ן װינקל , א לאנדםמאנשאפט . ד י פרײנ ד על י יאנגשטײן , לוי ם ראזענבוים , פיװול קאפמאן , מרם . הארשטײ ן (נחמ ה ד י פריזירערקע ) האב ן צוזאמענגערופ ן א גרופ ע לאנדסלײט, או ן פרײטי ק אװנ ט דע ם סנסט ן דעצעמבע ר 1910 אי ז געשאפ ן געװאר ן א ן ארגאניזאציע׳ פ מ װעלכע ר ע ם אי ז שפעטע ר אויםגעװאקס ן ״ד י לוקאװע ר אינדעפענדענ ט יאנג מענ ם או ן לײדי ם אםאםיאײשאן״ .

... קודם כל — א פאר װערטער װעגן זיך. איך בין געבוירן אין לוקאװ אין יאר 1890. מײן פאטער ע״ה איז זינט לאנגע דורות א לוקאװער. מען האט אים גערופן מלך שוםטער. מײן מוטער ע״ה איז געװען א געבוירענע אין שעדלעץ. אין 1895 זענען מײנע עלטערן, צוליב פרנסה־שװעריקײטן, ארויםגעפארן קײן לאדזש, און שפעטער — קײן װארשע. אין לאדז׳ האב איך געלערנט אין דער ישיבה פונעם באוװםטן גאון ר׳ חײם מײזיל ז״ל.

... עם הײב ט זי ך א ן א שטארק ע אײנװאנדערונ ג פ װ לוקאװע ר ײדן. אוי ך אי ך הא ב ארי־ בערגענומען מי ץ משפח ה. • מײנ ע עלטערן, 5 ברידע ר או ן אי ץ שװעםטע ר מי ט 5 קינדער. מיץ פאטע ר אי ז געװאר ן חז ן אי ן א קלײנע ם חםידיש ן בית־מדר ש אוי ף 114 םטריט. ע ר פלעגט דאר ט אוי ך לערנע ן מי ט ד י ײד ן משנױ ת או ן גמרא. אי ך שריי ב װעג ן דעם ׳ וױי ל אין ישרא ל זענע ן פארא ן א ם ך לוקאװער, װא ם האב ן געלערנ ט ב ײ מי ץ טאט ן אי ן חד ר אין לוקאװ • ...

... לוקאװ, 17 יאנוא ר 1939 ...

אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חסידישער ײד און דער קרימינאלער קאמינסקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לויאלקײט פון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאווקי ץ װארשע, װע ר טרע ט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיוו און װערט ארויםגעשטעלט װי א קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט װייטער אלם ארבעטער בײ זײן פאך. אין 1925 הײראט ער, צום צװייטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיוו אין דער קאמוניסטישער באװעגונג. בײדע זענע ן זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר 1929 און װאנדערט אױף קי מ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקיס שיך־פאבריק אין בריסל. ...

... אין װארשע הײבט ער אן ארבעטן אלס בעקער־ײנגל. 2 יאר צײט איז ער געװארן אויםגענוצט דורכן בעל־הבית׳ און נישט קענענדיק מען אויםהאלטן, איז ער אין יאר 1927 צוריקגעקומען קי ץ לוקאװ. ...

... שלמה זאקאליק, דער זון פון ראובן און רײזל, איז געבוירן אין יאר 1895 אין לוקאװ. ...

... אין יא ר 1920, װע ן ד י רויט ע ארמ ײ צי ט זי ך צורי ק פו ן פוילן׳ לויפ ט ע ר מי ט אי ר קיץ רוםלאנד. נא ך א קורצע ר צײ ט קער ט ע ר זי ך או ם קײ ן פויל ן או ן באהאל ט זי ו אוי ם אין װארשע. װע ן ע ר קומ ט קי ץ לוקאװ, װער ט ע ר ארעםטיר ט פא ר מיטארבעט ן מי ט די באלשעװיקעם. מי ט קייטלע ך אוי ף ד י הענ ט פיר ט מע ן אי ם א פ קי ץ לובלין, ...

... געבוירן אין 1908 אין לוקאװ, איז הערש קאראםיק געצװונגען אין עלטערס 14 יאר גײן ארבעטן אלס שוםטער, כדי צו פארדינען אױף ברויט • ...

... קיין םך יידישע גימנאזיע־שילערס זענען אין לוקאװ נישט געװען. קדם כלא האט נישט יעדער ייד זיך געקענט דערלויבן מאטעריעל צו שיקן זיינע קינדער אין דער גימנאזיע. צװײטנם, האט מען אין גימנאזיע געלערנט אויך שבת, און פאר א םך יידן איז דאס געװען א פראבלעם. פון דעםטװעגן האבן עטלעכע ײדן, מערסטנטײל פאר־ מעגלעכע, געשיקט דיערע קינדער אין גימנאזיע. צװישן זײ זענען געװען: די ברידער צוקערמאן, זײ האבן געהאט א גחים אײזנװארג־געשעפט, דער קאנפעקציע־סוחר יצחק הײבלום, דער מיל־אייגנטימער בערל בארנשטײן, דער לעדער־סוחר נח פלאמאן, ד״ר הערמאן. ...

... אין גיכן איז מרים שומיק געװארן א מיטגליד פון קאמוניסטישן יוגנט־פארבאנד . א דאנק איר ארגאניזיר־פעיקײט איז געשאפן געװארן דאס ערשטע קאמױגישע קעמערל אױ לוקאװ •

... נאכן ענדיקן דעם חדר האט משה נישט קי ץ חשק צו לערנען װייטער אין דער ישיבה. צו יענער צײט איז אין לוקאװ געװען א שטארקע לינק־פועלי־צױגיםטישע פארטײ׳ אין װעלכער משה װערט א חבר. עס דויערט נישט לאנג׳ און ער װערט אויך אן אקטױוערטוער אין דער פראפ. באװעגונג. דעם ערשטן שטרײק ארגאניזירט ער אײן יאר 1923 בײ זיץ פאטער אין פאבריק. נאד דעם דאזיקן שטרײק װערט ער אן ארבעטער־טוער אין דער קאמוניםטישער באװעגונג. צו יענער צײט פארלאזט ער זיץ שטוב און ער װערט א פוצער־ארבעטער בײ געגרױועטע שוםטער.

... אוםגעבראכטע דור ו ד י היטלער־םערדע ר א ױ 1943 אי ן לוקאװ, בע ת דע ר לעצטע ר אקצי ע 1 ...

... אין דע ר לוקאװע ר ישיב ה — אליעז ר ליכטנשטיי ן . . .. . 98 ...

... נאך יארן פון זאמלען מאטעריאלן וועגן דעם לעבן און געראנגל פון די יידן אין לוקאײ, און אײן וועגן דעם אומקום פון דער לוקאווער יידישער קהילה, איז אונדז ענדלעך געלונגען צו ברענגען פאר דער עפנטלעכקייט דאס ספר לוקאוו. ...

... כתב הזכויות (או כפי שנקרא: ה״פרױילגיה״) האוריגינלי נשרף בבית הכנסת בזמן המרד. ידיעה תמימה זו פותחת לנו חלון לעבר ההיסטורי. מתוך כך שהמלך חידש • בסולנית לוקוב פודליאסקי. היהודים היו אומרים ליקעװע, ליקאװע. ראה שו־ת בית חדש הישנות, סימן ם״ח, לוקאװא וליקבא. ראה שו־ת מהר״ם מלובלין - סימן נ־ט. ...

ססר לוקא װ ...

פון די אויבן אויסגערעכנטע פאכלײט זענען געװים א 75 פראצענט געװען ײדן . געװען, םארשטײט זיך, הונדערט־פראצענטיקע קריםטלעכע ״פאכן״, װי, למשל, היצלער ײ (דדנט־כאפערס), קוימענקערעם. דערצו דארף מען מםתמא צוגעבן א היפשן פראצענט פון אזעלכע, װאם האבן זיך נישט רעגיסטרירט אלם בעל־מלאכד, אדער ארבעטער, װארעם עם איז דאך געװען א חרפה צו זיװ א ן ארבעטער... מען דאדף נאך באמערקן, אז איז לוקאװ איז געװען א גרויסע צאל םופרים, שרײבערם פון מזוזות, תפילין, םפרי־תורה און ענלעכע הייליקע זאכן, וועמענם אויסארבעטונגע•ם פלעגן אויך גיין קיין אויסלאנד (אגב האב איך געקענט קאמוניסטן, װאס זענען געװען דערבײ באשעפטיקט).

... דער כראנישער עקאנאמישער קריזיס אין פוילן האט אויך שטארק געטראפן אונדזער שטאט. גאםטמאן האט געשלאסן די פאבריק. אין אלע פאכן הערשט א גרויסע ארבעטס־ ייאזיקײט און דער גרעסטער טייל לוקאװער ארבעטער זוכן ארבעט אין די גרעסערע שטעט. אויך דער פאליצײאישער טעראר האט אפגעשװאכט די ארבעט פון פאראײן. ...

... אויף א זיצונג פון דער פארװאלטונג איז געפאלן א געדאנק װעגן שאפן א דראמקרייז. דער פארשלאג איז דורך אלעמען אויפגענומען געװארן מיט באגײםטערונג. מיגדאל האט דערקלערט ׳ אז זיץ פרוים שװעסטער אין שעדלעץ איז באגאבט און זי קאן העלפן בײם ארגאניזירן דעם דראמקרית׳ אויב מען װעט זי אײנלאדן צו קומען קיץ קוקאװ. זײן פדו י איז אויך באגאב ט און װעט אויך העלפן דעם דראמקרײז. ...

... םםר לוקא װ ...

... איצמאל האט א פריץ פון הינטער לוקא װ געבראכט צו זלמנען זײנע 3 זץ, תא ם לערנען זיך אין װארשע אין גלחים־סעמינאר און מען דאר ף זיי אויפנײען קירכלעכע בגחם. זלמן יאבקע נעמט אן די ארבעט׳ דער פריץ װיל אבער׳ אז דער שנײדער זאל פארן צו אים אין הויף, כדי די קינדער זאלן נישט דארפן בײם פאםן צו פיל זיך דחיען אין א אידישער שטוב. זלמן האט אײנגעפאקט די מאשין מיט די שער און מיטגענומען די קינדער װאם העלפן אים אין דער ארבעט, װי אויך דעם געזעלן. זלמן האט אױך נישט פארגעםן מיטצונעמען א מזוזד, אין טלית־זעקל.

... פאר אלע ם װעט װערן באצאהלט, ער האט אין לוקא װ2 פארםעגענם, ...

... באלד װיד י דײטש ן זעגע ן ארי ץ קיי ן לרקאוו, האב ן ד י אײנגעפיר ט א פאליצײ־שעה. ...

זײ האבן מיך אװעקגעפירט אין דער קאאפעראטיװער קאםע בײ דער םטאראסטװע. דארט האט מען מיך געשלאגן בײם פארשרײבן מיך און פארשפארט אין א פארקראטע־ װעטן צימער. דארט זענען שוין געװען פארשפארט 8 לוקאװער גלחים׳ דער אדװאקא ט יאקוב׳ װאם איז שפעטע ר געװען אן אקאװיעץ׳ פיליפעק פון געריכט׳ הערש לײזער לענדער׳ םאנע ברינזל׳ מנשה שפילפויגל׳ שמחה לענדער׳ אדװ. ביאליסטאצקמדודעםיג־ מאכערס אײדעם (קײמאן). ...

12 אײזײגער, זענען ארײנגעפאלן קיץ לוקאװ ראדזינער געשטאפא־לײט און דערשאסן צװישן אנדערע נחמיה װענגער, יצחק ליבמאן, אלטער ליבמאן׳ יהושע פץ ברויזם זון — צהאמען ביז א 60 פערזאן. ביז טאג האט דער ױדענראט געמוזט אפװאשן דעם בלוט און צונעמען די מתים . ...

... אזוי האב איך זיך ארומגעװאלגער ט איבער אליי ן ביז װינטער. דאַן האב איך זיך באגעגנט מיט צװײ ײנגלעך. איינער, א אקאװער, איז אלט געװען 15 יאר, דער צװייטער, א װארשעװער, האט אויסגעזען צו זײן פון א יאר 13. ...

... װידערשטאנד אין לוקאנוער געטא ...

... דעם ערשטן ציטער האבן מיר ׳לוקאװער ייִדן, דערפילט דעם 18טן סעפטעמבער 1939׳ װען אויף די גאסן פ מ שטעטל האט מען דערהערט דעם גזלנישן דייטשן׳ צעױ• שעטן געשריי ־ ״מענער ארוים!׳ מיט געװאלד האבן די געשטאפא־לײט ארויםגעשלעפט מענער פ מ די שטובן׳ א ביסל דערשאםן אויפן ארט און א גרויסן טייל האבן זיי פאחאמלט אויפן פלאץ נאחטאוױטשא און דערנאך םארטריבן פון שטאט אויסן שעד־ לעצער שאםײ. ...

עגדלעד איז דירויטע ארמיי געקומען. די גאסן זענען געװארן באלעבט פו ן מענטשן׳ די קראמען אפן. אין שטאט איז ױם־טוב. מען הײבט שוין אן פארגעסן װאם מיט עטלעכע טעג צוריק איז געװען, מיטאמאל א נייע ידיעה, דער גרענעץ־פאס װעט זיץ בײם בוג׳ נישט בײ דער װײםל. הײסט עס, מיר פאלן צוריק ארײן אין די הענט פון די דײטשע מערדער. װידער זעט מען אויף די ײדישע פנימער אויסגעגאסן א מרה־שחורה און צער. װען א טייל ײדן װילן זיך נישט צולאזן דעם געדאנק, אז דאס זאל זײן אמת, קומט אבער דער טאג׳ װאם װערט, צום גרויסן אומגליק, א פאקט. די רויטע ארמיי ציט זיך צוריק ביז איבערן בוג. אין שטאט הערשט א פאניק. פיל לויפן אוועק מיט דער רויטער ארמיי אין די צוגעגרײטע װאגאנען. אבער דער גרעסטער טייל פון דער ײדישער באפעלקערונג רירט זיך נישט פון ארט. דער טאג איז געװען א רעגנדיקער׳ א טריבער • גלײך װי די הימלן װאלטן שוין געװײנט אויפן קומענדיקן ײדישן הורבן. ...

... צײט > װען מיר האבן אײדי א געשריבט און מיר האבן כסדר דערװארט פון אײד ענטפער. מיר האבן אפילו װעגן דעם דעם ח׳ אלבערט אין שיקאגא אנגעפרעגט — פאר װאם מיר האבן נישט קײן שום ידיעות פון נױ־יארק. נאר װארשײנלעך איז די קארעםפאנדענץ םארלויר ן געגאנגען. און אפשר האבן מיר נישט געדארפט װארטן אויף ענטפער, נאר ביי יעדע געלעגנהײט אײד באריכטן װעגן אונדזער לאגע און דעם צושטאנד פון דער קאםע. פולקאם ריכטיק, ליבע חברים! נאר איר דארפט פארשטײן, אז די אנפירער ביי דער קאםע זענען פריװויליקע מענטשן, און װעלנדיק אפהיטן די פינקטלעכקײט פון דער קאםע, מיט װעלכער מיר זענען אין ״דזשוינט״ א מוםטער פון אקטױויטעט, קאסט דאם אונדז א םד צײט — א װ יעדע ר פון אונדז האט דאד זײן פרױואטע באשעפטיקונג — אזוי, דאם מיר האבן, נישט קוקנדיק װאם די נויט אין שטאט איז גרויס, נישט געװאלט אײד באאומ־ רויקן מיט מערערע ברױו, גלויבנדיק, אז איר האט אונדזער לעצטן ברױו דערהאלטן, און װען איר װעט האבן עפעס קאנקרעטם פאר דער קאםע, װעט איר אונדז מודיע זײן — אזוי װי דאס איז טאקע געװען. נאר װײזט אויס, אז מיר האבן א טעות געהאט, און איר, חברים פץ רעליף־קאמיטעט, זענט גערעכט. ע ם דארף אפילו אויף אײן חודש נישט איבערגעריםן װערן די קארעספאנדענץ. דער קאנטאק ט פון אונח מיט אײד דארף ז יץ א כםדרדיקער און אויספירלעכער, און אויב צוליב דעם איז אײן מינוט םארהאלטן געװארן אייער הילף, דאן זענען מיר באמת שולדיק און מיר װײסן נישט װיאנאד דאם צו פארריכטן. נאר גלײבט אונדז, ליבע חברים, בײם אנבליק פון אונדזער טרויעריקער װירקלעכקײט פילן מיר זיד נאד מער פאראנטװארטלעד פארן גורל פון דער שטאטישער נויט, און דערפאר איז ח ארבעט פון דער פארװאלטונג אין קאסע א םאלידארישע. א מ

... דאס איז געװען אין ברויזנדיקן יאר 1905 . װען ער קומט צוריק קײן לוקאם, אין יאר 1909 װערט ער צוגענומען אין צארישן מיליטער . ער דינט אפ דרײ יאר אין ט.'ל ע און אין ריאזאן. װען ער איז אהײמגעקומען פון מיליטער האט א דאראזשקע אים צוגעפירט צו זײן פאטערס הויז מיט א באגאזש, װאם איז באשטאנען פון א גרויסן קאםטן . שכנים זענען זיך צונויפגעלאפן זען די אוצרות, װאם ישראל האט געבראכט פמ״טי ף ראםײ״ . באלד האט זיך ארויסגעװיזן, אז דער קאםטן איז פול מיט לערן־ביכער און רוסישער ליטעראטור! פושקין, טאלסטאי, גאגאל א״א . ...