David-Horodok Jewish community

בספר זה שלפנינו הננו מתיחדים עם זכרם הקדוש של בני עירנו היקרים., אשר הושמדו בצורה כה איומה ומחרידה ואשר אין מלים בפי אנוש עלי אדמות לכנותה בשם. % יהי הספר אבן מצבת קודש, מצבת נצח לחיים שנקטפו ללא רחם ויחד עם זה ישמש נא אות קין בל ימחה על מצח בני השטן, אשר כחיות טרף שפכו דם זקן וטף, עולל ויונק ולא חמלו. % נסינו להקים ולשזר פרקים מחיי העיירה, חיי עמל ויצירה, חיי חומר ורוח, חיים תוססים לכל צורותיהם ותקופותיהם. הדורות הבאים ימצאו בספר הזה, כבכל ספרי הזכרון לקרבנות השואה. עדות וראי למה שהיה בתפוצות באירופה לפני החורבן הגדול. אין הספר המונח לפנינו, מתיימר לשקף את כל צורות החיים המגוונים של חיי היהודים בדויד-הורודוק העיר וזה שיש בו -- הוא מעט מזעיר מהמציאות המקורית. עיירתנו איננה בבחינת יוצאת מהכלל במקוריותה משאר העיירות שבפולין הטרום-מלחמתית, אולם בשביל ילידי העיר ותושביה היא מהוה מקור לא אכזב לחויות בלתי נשכחות, לזכרונות וסיפורים על שהיה ואיננו עוד. % כדאי להדגיש במיוחד, כי עיירתנו היא אחת הקהילות המעטות, אשר ראשי מרצחיה ומשמידיה מתוך אנשי המקום הגוצריים (הבילורוסים--,הורודצ'וקים") נתפסו אחרי המלחמה ונכלאו מאחורי בריח וסורג הודות למאמצים ומסירות הנפש של בן עירנו אהרן (ארצ'יק) בן דב מורבצ'יק. % עברו כבר 15 שגה מיום הרצח ההמוני בעיירתנו -- הוא יום י"ז באב תשי"א -- והפצע לא הגליד ולא יגליד לעולם. הדבר היחידי שיכולנו לעשות לזכר הקדושים הוא להציב המצבה הזאת. תעמוד המצבה ותשלח שאגתה עד לב השמים לדורי דורות.

... יהי ספר זה לעיון וללימוד לפרט ולכלל, למשפחת דויד-הורודוק האבלה והדוויה. ...

ניגשתי לעבודתי זאת בדחילו ורחימו. הניעו אותי לכך הרצון והחובה, להנציח את עירנו. זאת העיר, בה חיו במשך מאות בשנים, אבות-אבותינו, הקימו בית ומשפחה, גיבשו מנהגים והרגלים, ראו בה חיי שלוה וצער -- ולבסוף ניספו באופן כה טראגי. יחד עם הרוב המכריע של יהודי אירופה, עלה הכורת ההיטלריסטי גם על יהודי דויד-הורודוק ! ...

... דוד"הורודוק נמצאת בלבה של פולסיה -- ליד הנהר הורין (כ-10 קילומטר לפני השפך אל הפריפט). אורך ההורין -- 570 ק"מ ומאחד הוא את וולין עם פולסיה. הודות לתחבורה זו היו וולין ופולסיה קשורים -- עם אוקראינה מזה ועם ליטה מזה. ...

... אין ידיעות ברורות איך יצאה דוד-הורודוק מהחורבן, אולם יש הוכחות שקהילת דוד-הורודוק, יחד עם קהילות אחרות שבסביבה, נאלצה לקבל הלואה בשביל שיקום מוסדות העיר שנהרסו. ...

... מצויים היו בדוד-הורודוק מתווכים שקשרים להם עם סוחרי יערות ועם אנשי-ים ואלה המתווכים היו ממציאים לסוחרים הנ"ל את העובדים הדרושים להם. היו ביניהם גם בנאים. טיחים, צבעים, בוני ספינות מכל גודל וסנדלרים. כן היו מצויים ביניהם סוחרים מוכשרים.

... הישוב היהודי בדוד-הורודוק ...

... אחרי כשלון מהפכת 1905 כאשר נוסדה ברוסיה ,המאה השחורה" -- ארגון ריאקציוני- טירוריסטי, שתפקידו היה לעמוד לימין הצאר ונגד המהפכנים -- הוקם בדוד-הורודוק ארגון חזק ופעיל של אותה ,המאה השחורה". אנשי הארגון הזה ניסו פעם אף לערוך פרעות ביהודים, אולם הודות לעמידתה התקיפה של האוכלוסיה היהודית ובפרט הודות לנוער ולהגנה היהודית וכן הודות למפקד המשטרה אווצ'נקוב, שהתקים מהיהודים, נסתיים נסיון זה בפצועים יהודים אחדים בלבד. ארגון ה,מאה השחורה? בדוד-הורודוק התקיים עד שנת 1917.

הידיעה ההיסטורית, המוסמכת, על קהילת דוד"הורודוק היא משנת 1667. בשנה זו קיבלה קהילת פינסק מכנסית להישון הלואה לצרכיה היא ולצרכי הקהילות השכנות. בערבויות שניתנו, מוזכרת גם קהילת דוד-הורודוק. היה זה אחרי מרד בוגדן חמלניצקי שהחריב את הישוב היהודי במזרח אירופה. הפליטים החלו לשוב לבתיהם החרבים. העוני והמצוקה היו גדולים. צריך היה להקים הכל מחדש ואמצעים כספיים -- אין. צריך היה, איפוא. להזקק לעזרת השכנים הנוצרים, ואלה נענו לבקשת העזרה על-ידי הלואה -- לאו דוקא מטעמים הומניטריים, אלא פשוט, מטעמי עסק. הם לקחו בתור ערבונות את בתי המוזגים, את המרחצאות ואף את בית-הקברות. קרה, לא אחת, שבעד אי תשלום רבית בזמן, החריבו את בית-המדרש, או שלא נתנו לקבור את המת. מלבד זאת הגן החוק על המלווים ברבית ובעד אי תשלום חוב. היו מטילים קנסות כבדים ואף עונש מוות אפשר היה להטיל. ...

וכך היו קמים הישובים החדשים בליטא: סביב כל ישוב גדול, היו קמות עיירות קטנות. וכך חדרו היהודים יותר ויותר אל עומקה של ליטא. לדעת ההיסטוריונים היהודיים, אפשר לקבוע, לפי הלוח הגיאוגרפי, איזה מן הישובים עתיק יותר. בחלקה המערבי של ליטא הישובים הם עתיקים יותר מאלה שבחלק המזרחי. לפי נקודת השקפה זאת, אין לחשוב שקהילה יהודית מאורגנת בדוד-הורודוק קדמה לקהילה יהודית בפינסק. ...

... בסביבת פינסק החלו במאבק הקהילות : דוד-הורודוק. סטולין, קלצק. טורב, כומסק, ודרוהיצין. המאבק היה ממושך וקשה, משום שלצידם של הקהילות הגדולות עמד השלטון המרכזי, שהיה מעונין בגביית המס במרוכז. מיניסטר המלחמה הליטאי ציווה להעמיד לרשות הקהילות הגדולות עזרת הצבא בגביית המס מהקהילות הקטנות. אפס, הצבא לא היה יכול לעזור, ואף לא בתי-הדין הרבניים. וזה משום חולשתו של השלטון המרכזי, משום הנטיות הספרטיסטיות של השליאכטה, ובעיקר -- משום החלטת הסיים הורשאי בשנת 1766, לבטל את המס הכללי של יהודים ולהחליפו במס אישי, 2 זהוצים לגולגולת. (המס הוטל החל בתינוק בן שנה אחת). ...

דוד-הורודוק 8 נפשות טורב 6 אע הורודנה 9 ; סטולין 8 ץע ינוב 2 | ,א דרוהיצין 0 שא ...

בכלל, היתה ניכרת בדוד-הורודוק השפעת יהדות ליטא. רבנים היו מובאים רק מליטא. בחורי דוד"הורודוק למדו בישיבות שבליטא. תנועת ההשכלה ויותר מאוחר -- הציונות -- חדרו מליטא. דוד-הורודוק קיבלה את התורות החדשות, מוקדם יותר מכל עיירות פולסיה. על דוד-הורודוק פסחה, איפוא, אחת המלחמות המרות, היא המלחמה בין החסידים והמתנגדים, אשר גרמה מרירות רבה ליהדות ליטא. לעומת זאת היתה בדוד-הורודוק המלחמה סביב הרבנים -- חריפה יותר מאשר בכל עיירות הסביבה. ...

... כמעט בכל הערים והעיירות, קיבלו היהודים את הסוכנות לגביית מסים. את המונופולין לממכר סיטונאי וקמעונאי של יי"ש, שיכר: וכיוצא באלה -- המונופולין על המלח/ בתי מוזגים ופונדקים, טחנות קמח ובית המכס. את תשלום המכס היה חייב כל סוחר לשלם עוד בטרם מכר את סחורתו. ,מיטא" -- היה שם המס. את הסחורה היו הסוחרים נאלצים להוביל בדרכים, בהם היו קיימים בתי המכס. אלה היו בתקופה ההיא פרנסות היהודים., ויש לשער שגם יהודי דוד- הורודוק התפרנסו מאלה הפרנסות. נוסף לזה עסקו, כנראה, יהודי דוד-הורודוק גם בסחר העצים לבנין ספינות, אשלג וזפת -- כל אלה, החמרים שהיו מצויים בסביבה בשפע רב. ...

... באביב היו מטעינים עצי הסקה וכל חומר עצים אחר. ומפליגים עם הזרם עד קיוב, ובאחרונה אף עד יקטרינוסלב. הנסיעה מדוד-הורודוק עד קיוב, בתנאים נורמליים של מזג אויר ובו', נמשכה שבועיים ימים. ...

... הסוחרים הגדולים היו בעצמם קונים את הסחורה ומוכרים אותה, עד היד האחרונה. הסוחרים הזעירים היו מוצאים את פרנסתם מההובלה. כדאי כאן להזכיר את משפחת ברגמן מדוד-הורודוק, שניהלה, בסוף המאה ה-19, עסקים גדולים. לברגמנים היו הרבה בארלינות, ונוסף לזה היו מדי פעם בפעם, שוכרים בארלינות אצל אחרים לשם העברת סחורותיהם. ...

... פולסיה שימשה מקור קרוב ביותר לחמרי גלם אלה. מסחר ענף העץ התפתח עם אוקראי:ה. וזה. כמובן, השפיע גם על דוד-הורודוק שנמצאה על-יד הנהר הורין ובמרכז של יערות וחומרי עץ. במחצית השנייה של המאה ה-19 התחיל להתגבש מעמד של סוחרים בחמרי יער ועצים וכן ,אנשי מים"?. סוחרי היערות בדוד-הורודוק, מלבד מתי מספר, לא היו עשירים מופלגים, אולם, בכל זאת, הם ו,אנשי המים" היוו מעמד סוחרים די ניכר. המסחר ביערות לא היה דבר של מה בכך. דרושה היתה בקיאות רבה וידיעה מקצועית. בקניית החומר הגלמי מן היער נחוצה היתה ידיעה בהערכת האיכות, חישוב הוצאות העיבוד, הובלה וכו'.

... משפחות רבות בדוד-הורודוק התפרנסו ממסחר הבשר. תנאים מסייעים לכך: סביבה גדולה של כפריים, שדות מרעה ושפע של בקר. קצבי דוד-הורודוק, היו קונים את הבקר. לתצרוכת האוכלוסיה המקומית וכן בשביל יצוא (בעיקר לורשה). היו ביניהם סוחרי בקר גדולים, שהיו עוברים באוקראינה, ובמיוחד בסביבת פולטאווה. קונים בקר ומעבירים משלוחים לורשה. מענין, שמשלוחים אלה, ומלויהם, עשו את כל הדרך ברגל. היה זה מסחר, הקשור בסיכון, בגלל היעדר יציבות מחירים ואלה היו נקבעים על פי הכלל הידוע של ,היצע וביקוש" בשוק הבקר בורשה. ...

... מסחר הדגים בדוד-הורודוק., שימש מקור פרנסה לדייגים הנוצרים וכן לסוחרי הדגים, היהודים. כדאי לציין, שסוחרי הדגים לא עסקו במכירתם במקום -- זה נעשה עלדידי הדייגים הנוצרים עצמם. הסוחרים היהודים קנו את העודפים מעל לתצרוכת המקומית ושלחום לורשה. היה זה מסחר, לא מן הקלים אולם נתן לעוסקים בו שפע של פרנסה, ואפילו עושר. ...

... דוד-הורודוק בשנות מלחמת העולם הראשונה ...

... תיאור המבנה הכלכלי של דוד-הורודוק -- עד מלחמת העולם הראשונה מוכיח שהעיר לא הצטיינה בעשירים מופלגים בין הסוחרים וכן לא בעניים מרודים בין בעלי-המלאכה. ...

בזמן הראשון, עם צאת המגוייסים, לא הורגש בהרבה צוק המלחמה. אותותיה ניתנו רק כשהרוסים התחילו לנחול מפלות בחזית גליציה -- רק אז, כל מוראות-מלחמה הזאת נתנו אותותיהם. גזירה יצאה מעם המפקד העליון ניקולאי ניקולאיביץ, שיהודי מחוז סוכלק, לובלין וחלם, חייבים תוך 24 שעות לעזוב את בתיהם. בדוד-הורודוק והלאה מזה, נראו פליטים יהודים, קרועים ובלויים, מזי רעב. פליטים, חסרי ישע. -- מחרידים את הנפש. יהודי דוד-הורודוק כוננו מיד ועד לעזרה. יהוויי העיר כולם, -קיבלו את הפליטים בזרועות פתוחות ובלב יהודי רחום. האכילום, הלבישום, וסדרו אותם בבתי-כנסת ובתים פרטיים. ...

... ההתלהבות היתה עצומה, השמחה -- גדולה. וכך הגיעו בדוד-הורודוק לחג הפועלים הבין- לאומי -- חג האחד במאי. ...

... אף בדוד-הורודוק הנידחת, המרוחקת מהמרכז, הורגש משב הרוח המרענן מפטרבורג הרחוקה | מפה אל פה, בחשאי ובפעימת לב, התפשטה השמועה שהמשטר הצארי, השנוא ברוסיה, עוד מעט קט ויעבור מן העולם. יהודים התפללו בחשאי, להתאמתות השמועות. פשטה שמועה שהנסיכים ברוסיה הרעילו את רספוטין, והנה מתלחשים שבחצר המלך -- מהומה. מצפים לבשורות, אולם קשה להאמין שחלום של דורות עומד להתגשם. הייתכן, שהצאריזם, שנעץ את צפרניו, עמוק בתוך המציאות במשך מאות בשנים -- מט לנפול ? האין זה חלום שוא?... אך הנה מביאה העתונות הרוסית דבלתי מצונזרת() ידיעה מרעישה: הצאר ניקולאי ויתר על כסא המלוכה לטובת בנו. עוד הידיעה בעתון -- לנגד העיניים, אבל הלב אינו מאמין, שאכן אמת הידיעה -- עד שמאורע רב-ערך הפיג את הספק: קצין משטרת המחוז -- מיופה-כח הצאר, אובטשיניקוב -- קרע, לעיני הבריות, הנאספים בשוק, את הכתפיות מעל מעיל השרד שלו. ...

... יום האחד במאי 1917, היה היום המאושר ביותר בחיי הישוב היהודי בדוד-הורודוק : הנה התגשם חלום אחרית הימים -- ,וגר זאב עם כבש"... ממש ,ימות המשיח". ...

חזית המלחמה הוקפאה, קצה הנפש במלחמה, האופנסיבה של קרנסקי נכשלה. העם -- נפשו עייפה, והוא מיאן להלחם. נגע השחיתות פשה בצבא -- חיילים הופיעו בעיר ומכרו אקדוחים, רובים ואף -- מכונות יריה. הבולשביקים פיזרו את האספה המכוננת ותפסו את השלטון. אי-שקט השתרר בעיר. שלטונות דוד-הורודוק -- רפויים -- הכל התנהל לפי שיטת המשטר הקודם. ...

... יש ברצוני למסור כאן על חוויתי האישית בזמן ההוא. יחד עם אחי, החזקתי אז מסעדה בלוליניץ, והכרנו את אנשי השלטון הצבאי, ששלחו את החיילים להפקיע את עדר הבקר. הם ידעו שאנח:ו מדוד-הורודוק ושאלו אותנו לטיבה של העיר. הבן לא יכלו, מה הניע את היהודים להתנגדות לבולשביקים. ...

... כך שילמה דוד-הורודוק בעד נסיון התנגדות לצבא הבולשביקים. העיר נרשמה ברשימה שחורה של הבולשביקים וה,הורודצ'וקים", הפכו לשונאים בנפש של השלטון הבולשביסטי. ...

... יהודי דוד-הורודוק החלו להתאים את עצמם לחיים החדשים. החזית רחקה ועד קיוב הגיעה. נוצרה אפשרות של קשר עם פינסק -- התחיל גם מסחר. מיצרך המסחר העיקרי היה -- מלח. לפי מיצרך זה, אמדו ומדדו ערך כל סחורה. בעד פוד מלח קיבלו 3 פוד שיפון. ...

... הימים -- ימי סיוט ליהודי דוד-הורודוק. במשך שבועיים ימים עברו את העיר הכוחות הגסוגים של הצבא הפולני. אנשים פחדו להראות את פגיהם בחוץ. ...

... בחול המועד ס'יכות 1921 עזבו הבולשביקים את דוד-הורודוק ובליל הושענא רבה נכנסו לעיר קלגסי באלאכוביץ. חיל ורעדה אחזו את האוכלוסיה. נשים ונוער נחבאו באשר יכלו. איש לא העיז להראות את פניו בעיר. מתי מעט נועזים -- יצאו -- ושבו על עקבותיהם בבהלה. ...

החל זרם אמיגרציה חזק. אחרי זוועות המלחמה, לא היה רצון להשאר בדוד-הורודוק. בהתחלה זרמה האמיגרציה לאמריקה -- ולאחר מכן -- כשנתקלו בקשיים בנסיעה לאמריקה -- נסעו יהודים לארגנטינה, קובה וקנדה ולכל מקום אחר שלשם אפשר היה להגר. נוסדה קבוצת ,החלוץ", במטרה לעליה ארצה, אולם אחרי מאורעות מאי 1921 בארץ-ישראל נפסקה העליה והקבוצה נשארה בדוד-הורודוק. ...

בערי פולין, החלו פרעות ביהודים ורדיפות הסטודנטים היהודים. הונהגה מדיניות החרם הכלכלי (,בויקוט-אובשם" -- כאימרת שר-הפנים הפולני) על הסוחר, על בעל בית החרושת ועל בעל בית-המלאכה היהודי. לדוד-הורודוק הובאו במיוחד פולנים, שפתחו חנויות לשם התחרות בחנוונים היהודים. ...

... דוד-הורודוק היתה עיר ציונית -- עוד מימי ,חובבי ציון". כפי שהזכרנו כבר, נמצאה העיר בהשפעת יהדות ליטא -- משם חדרה תנועת ההשכלה בסוף המאה ה19. משם -- גם התנועה הציונית. ...

הציונים הכלליים קיימו אספות והרצאות, עזרו בהקמת בית-ספר ,תרבות? ויותר מאוחר, יסדו את תנועת הנוער שלהם ,השומר הלאומי"* (אחר כך: ,הנוער הציוני"). הציונים הכלליים השתתפו במערכת בחירות, כגון: בחירות לסיים, למועצת העיריה, לועד הקהילה, לקונגרסים הציונים וכו'. זמן מה היה בעיר גם קיבוץ הכשרה -- ,הנוער הציוני", שבאו ממקומות שונים ועשו את הכשרתם בדוד-הורודוק. קיבוץ זה לא התקיים זמן רב בגלל מחסור עבודה בעיר. הוא חוסל בשנה הראשונה לקיומו -- היא שנת 1934. הנוער של קיבוץ זה, עבר לנקודות הכשרה במקומות אחרים ושם חיכה לאישורי עליה לארץ. ...

לעת ההיא החלה העליה לארץ-ישראל ומדוד-הורודוק עלו חלוצים וכן משפחות שלמות : ל. דושניק, ד. רימאר, א. לאכובסקי, ש. מסטר, ז. פאין ועוד. ...

בשנת 1939 כאשר נכנסו הבולשביקים לדוד-הורודוק -- היו אלה בין הפעילים במקום, ולא מעט צרות גרמו לעסקנים הציוניים. מלשינותם הביאה למאסר רבים מבין מנהיגי הציונים בעיר. ...

... כאמור בפרק הקודם, היתה דוד-הורודוק תחת השפעת יהדות ליטא. תנועת ההשכלה, במאה הקודמת, חדרה אלינו על-ידי בחורים שלמדו בישיבות שבליטא, ולרוב עלזידי סוחרים מדוד-הורודוק, אשר בנסיעותיהם, חשו ברוחות החדשות. שהחלו מנשבות במרכזים הגדולים של יהודים. ...

בית-הספר העברי הנ"ל, התקיים עד שנת 1920. בשנים של סערת מלחמה, כשדוד-הורודוק עברה מיד ליד -- מן הנמנע היה לנהל פעולת חנוך נורמלית ובית-הספר נסגר. ...

... בפולין. תנועה זאת התפשטה בכל ערי פולין, אולם בשום מקום, לא היה רישומה ניכר כמו בדוד- הורודוק. ...

... ,ועד היתומים" התקיים במשך כל זמן השלטון הפולני בדוד-הורודוק. ...

אחרי מלחמת העולם הראשונה, היתה ד.-הורודוק מרוששת וחסרת כל. ה;ג'וינט", שהתחיל את פעולת העזרה שלו בפולין, הקים גם סניף בדוד-הורודוק. אחת מפעולות. העזרה החשובות בעיר, היתה הקמת בית-היתומים. רבים היו אז היתומים בעיר. 32 מהם, עד גיל 14 סודרו בבית-היתומים, בדירה מרווחת ובה 3 חדרי שינה, חדר אוכל גדול, ששימש גם מקום להכנת שיעורים וחצר גדולה למשחקים. בית-היתומים היה מצויד באינונטאר טוב, מיטות נוחות, כלי מיטה טובים, לבנים והלבשה במידה מספקת. אוכל ומזון בשפע, כל אלה השפיעו על מצב-הרוח של הילדים, על מראה פניהם והתפתחותם. הוצאות ההחזקה של בית-היתומים היו על חשבון ,ג'וינט'". העיר לא היה בכוחה להשתתף במאומה -- מלבד זה, שהילדים למדו חינם בבית-הספר. כך נמשך הדבר עד שהבולשביקים כבשו מחדש את דוד-הורודוק בימי המלחמה הפולנית-רוסית ...

... משהתחילו ברוסיה לקום ולהתפתח קופות מלווה וחסכון -- הוקמה גם בדוד-הורודוק קופה כזאת, וזמן קצר אחרי זה -- גם קופה שנייה. שתי הקופות שירתו מטרה אחת, אולם תחת שמות שונים, האחת ,קופת שלמה רוזמן" -- על שם מנהל החשבונות והאחרת -- ,קופת פיניה שיינבוים" -- על שם מנהל החשבונות שלה. ...

אחרי גמר המלחמה, כשדוד-הורודוק עברה לפולנים, והחיים נכנסו למסלולם הנורמלי, נוסד בשנת 1923 הבנק למסחר בהנהלתו של מי. קוויטני. ...

... לצערנו, אין לנו מקורות מהם נוכל לשאוב ידיעות על פעולת הקהילה היהודית בדוד-הורודוק. לא נשארו ספרים או מסמכים -- לא מזמנים עברו, ולא מהשנים האחרונות שלפני השואה. ...

מובן שה;מחותנים" הראשיים בשמחה היו הקומוניסטים היהודים שאגב, התחילו לנהוג מעשה ,בעלי בתים". אליהם הצטרפו אחדים מה,עירונים? הנוצרים -- ,מישצ'ני" בלע'יז שבדוד- הורודוק. כל היום ועד שעות הלילה המאוחרות, שקקה העיר מהמוני תושבים, ניהלו שיחות עם אנשי הצבא האדום, התעניינו בצורת החיים בברית-המועצות, שאלו לשלום קרובים. מכירים וסיפרו על דכוי המיעוטים הלאומיים., ובפרט היהודים, בימי שלטון פולין. ...

הלילה של ה-19-207 לספטמבר היה לילה של שנת ישרים ליהודי דוד-הורודוק. חלמו היהודים על אפשרות של המשך החיים בלי זעזועים. ...

... ב-22 ליוני 1941 התנפלו גייסות היטלר על ברית-המועצות ובזאת התחיל קצם המר של יהודי דוד-הורודוק. ...

... הנה כי כן עלה הכורת על קיום הישוב היהודי בדוד"הורודוק -- ישוב בן 500 שנה. ...

יהודים אחדים שניצלו מן השואה בהיותם בברית-המועצות בזמן המלחמה: מאיר הרשל קורמן ושני בניו, נטה מתתיהו (היום בארץ), אידל נחמנוביטש (נמצא עכשיו בארצות-הברית של אמריקה), מנדל קרבטשיק (נמצא בארץ) וליטמן מורבטשיק (בארץ) ביקרו בדוד-הורודוק ומצאו עיר חרבה ואדמה חרוכה. אף לא נפש יהודי חיה -- מצאו קבר אחים גדול של יהודי דוד-הורודוק המעונים. ...

... הישוב היהודי היה ברובו עני ואביון; הרבה מלמדים, הרבה קצבים, אבל ביחוד הרבה, הרבה מאוד חנוונים, בעלי חנויות כל-בו, שבהן אפשר היה להשיג בשביל העירונים גם דג מלוח שלם -- כי לרוב היה נמכר המלייח חלקים-חלקים -- וגם יתר צרכי ,המשק המגוון", כביכול, של העירונים; אבל לעומת זה היו משיגים כאן את רוב צרכי החוחול לביתו ולמשקו, כי מ,פדיון"? זה, מהגוי, ,שמן חלקו" של היהודי... ...

... לק ראשון של ספר הזכרונות, מהפרק: ,דמדומים ובין השמשות" : ראשון לאוגוסט 1950. היום מלאו לי שמונים ושלוש שנים ושבעה חדשים. מהן, אני כשבעים שנה הוגה דעות וחושב מחשבות, כאיש בא בשנים, כמובן, הכול לפי התקופה והמצב. מהשמונים ושלוש שנות חיי ביליתי כחצי בחו"ל וכחצי בארץ; אבל גם במשך הארבעים שנה שביליתי בחו"ל, הגיתי בארץ הקודש, כי אמי זייל, שהיתה בת לאחד מראשי הישיבה בק"ק מיר, בתו של ר' לייב קונעס, ידעה את כל התפילות בעל-פה. ובהיותי אני כבן שלוש כבר לימדה אותי להתפלל קריאת-שמע, שמונה- עשרה וברכת המזון. ובכל יום הייתי חוזר פעמים רבות על ,ובנה ירושלים עיר הקודש במהרה בימינו", על ,רחם על ציון" וכו', על ,רחם ה' אלוהינו על ישראל עמך, ועל ירושלים עירך, ועל ציון משכן כבודך". וכשגדלתי מעט ונעשיתי בקי בתורה, היתה דוד-הורודוק ל,עירדדויד", וכל נחל בגולה לירהן, ליבוק או לארנון. וכל , גבעה -- ללבנון, וכל עץ לעצידשיטים או לארזי דייר מ .זגורודסקי זיל הלבנון.

... דוד"הורודוק, לעומת זאת, רובה עיר-עמלים היתה, כולה זועפת וקודרת, כולה ביצות : השוק -- ביצה, הרחובות -- ביצה, בקושי תעבור מרחוב לרחוב, וכולה בעיני כיום-סגריר ארוך. ...

הקדרות הזאת של העיירה כאילו אמרה לנוער: אל תשקע בבוץ. חתור ועלה. בחורים מוכשרים, ולא בני עשירים בלבד, יצאו מבית אבא לעולם הגדול -- לרכוש תעודת בגרות ולהגיע לאוניברסיטה. גם בית-ספר עירוני כללי, מקום השכלה יסודית אלמנטרית וחנוך מעורב עם ילדים לא יהודים -- נפתח בהורודוק ; לא היו מעיזים בני סטולין, למשל, להעלות על דל שפתותיהם, כי נושאים הם נפשם לכך. ...

... בעצם לא היה בה שום דבר מיוחד. כמוה כמאות עיירות ב,תחום המושב" לשעבר. עיין מנדלי, פרץ, שלום-עליכם, שלום אש, ביאליק וכל חבורת הסופרים בני הדור ההוא; ודויד-הורודוק תעלה לפניך כולה כמות שהיא, על יהודיה וגוייה, גביריה וקבצניה, על מפלגותיה ואלרגוניה. הכל, בכל, כל, ככתוב. אולם מעלה גנוזה אחת לה -- עיר ילדותי היא. וילדות רק אחת בחיים זוכה לה אדם, ועיר-ילדות רק אחת הנה. וכל שתרחיק ממנה, תחוש במציאותה, כל שתמרוד ותסתלק מעברך, הרי הוא חי בך, חלק מישותך הוא ומים רבים לא ישטפוהו. ...

... זהו כנראה כוחה של ערש הילדות : שהרי מה היתה בעצם ד.-הורודוק זו? ...

מכירים היו אחד רעהו בעיירה הזאת, לא רק לפי שמותיהם ושמות המשפחה, כי אם לפי כינויים מיוחדים. מתוך הכינוי הזה ניבטת אליך הדמות יותר משם ומשפחה, שם אב או מקצוע -- כי הכינוי הוא המקצוע. ...

... עיקר פעולתו הציבורית היתה בימי כיבוש העיר עלזדידי הפולנים. באותם הימים היתה בעיה של פספורטים מנסרת בחלל עולמנו. יהודים רבים ברחו מרוסיה ועברו את הגבול הפולני, ובלי תעודת זהות אי אפשר היה לזוז , מאחר שבדויד-הורודוק לא היה פנקס של רישום התושבים, כי הבולשביקים בנסיגתם, לקחו אתם את ספרי האחוזה והרישום, אפשר היה לקבל תעודת זהות זמנית בהסתמך על חתימתם של שניים מאזרחי העיר, וכן הוענקה להם הזכות להשאר בפולין. חתימתו של אבא היתה הקובעת והמחייבת.

ותמיד בהיותו בסטולין, היה סר אליו לשיחה ידידותית .כן היה נכנס גם אצל הרב הסטולינאי בביקוריו בדויד-הורודוק. ותמיד קיבל הרבי את פניו בשמחה רבה. ...

גם הסתדרויות נוער והסתדרויות בוגרים יש לך פה, מכל האגפים הציוניים. וקיבוץ של ,הנוער הציוני" אף הוא קיים, עובד ונהנה מתמיכתם המוסרית והחמרית של יהודי העיירה. עולים מפה ארצה יחידים וכן משפחות שלמות ; כי עַל כן בחלו יהודים אלה בחיים חצי-גלותיים וחצי-עבריים ובוחרים הם לעלות ולכונן חיים עבריים שלמים בארץ-ישראל. ...

... בדקתי ומצאתי שאין עיירה יותר חביבה מבחינה ציונית, מאשר דוד-הורודוק. הלשון העברית שגורה פה בפי כל, וברחוב תשמע לפרקים את צלצולה בין הצעירים. והברכה בה יקדמו העוברים ושבים אחד את רעהו היא ,שלום* (עובדה פחותת-ערך לכאורה, אבל מעידה על הרוח השוררת). ביה'"ס ,תרבות", הקיים פה יכול לשמש מופת של ביס עברי בכל המובנים. בשלושה בתים מרווחים ונאים הוא נמצא; מספר תלמידיו למעלה מ-400; ומתוך דיבורם ויחסם של החניכים אל העבודה הציונית אפשר לשפוט. שביה"ס בשבילם הוא לא בית-לימוד גרידא, כי אם סביבה ואוירה של חיים ארצישראליים.

יהודי דויד-הורודוק בכללם שומרי מסורת היו, אך לא סילקו ידם גם מן ההשכלה; ובשנת 1900 הקים שם המורה ישי אדלר את ביה*ס המתוקן. הציונות אף היא עשתה חיל בדויד-הורודוק. ראשוני הציונים היו: ישראל פרידמן, משה יהודה ליפשיץ, אליעזר פינצ'וק, אהרן כגן אהרן-יונה שפר, משה ונח גרושקין, ישראל מאיר לחובסקי, צמרינסקי. אהרן דבורין, שמעון לייכטמן, שלמה רוומן, שלמה זגורודסקי, אשר זגר, משה אהרן מישלוב, משה'קה, חתנו של ירחמיאל, שיפמן, שמואל ליפשיץ, שמעון אופינגנדין ויצחק כץ, שעבר אח"כ לגור ללונינץ. ...

בעלי-התפילה הנודעים של דויד-הורודוק רבים היו. בבית-המדרש הגדול נודעו בעיקר : יונה רימר, משה לחובסקי, יוסף מקלר (הקצב), לייבלה החזן, שלמה נובק (בעל-הקריאה), מאיר בן דוד (דוג'ס). בבית-הכנסת הגדול: נח זגר הנפח, איזיל ביילין הנפח, ר' שמריהו לנסקי החזן, עם מקהלת משוררים. בבית-הכנסת של הרב: וולף דער אלייניק, ליפמן דרייזין, נוח בנו של פנחס דוברושין. בבית-הכנסת של החסידים: אברהם משה המלמד, יוסף חשה-בשעס (שצקי), איזל קלוז'ני, משה קלוז'ני, יוסף קלוז'ני, יודל שצקי אשר מרגולין, יעקב בגון (במנחה לשבת) ויעקב מילמן הנפח, מרדכי בגון. בבית-הכנסת של הנגידים: ר' יהודה בן הרב ר' דוד ברקוביץ. רבים היו באים לשמוע את תפילתו (לעתים היה ר' דוד מזמינו לבית-הכנסת הגדול. שהיה ממתפלליו), אברהם הורביץ, שכנא מורבצ'יק וישראל מאיר לחובסקי. ...

... רבנים וגדולי תורח נימנו עם תושביה של דויד-הורודוק : ר' יוסף רייזין, מ"יץ (שעבר אח"כ לסלונים), ר' פסח, ר' יעקב ישעיהו רוזנבלום, המכונה הסלונימאי, ר' דוד ברקוביץ, ר' ברוכל, וכן הרבנים והרביים לבית גינזבורג. וזו שלשלת המשפחה למן ר' וולף, הצדיק הזקן: ר' וולף, ר' דויד בנו, ר' יוסף בנו, ר' וולוולה ור' אלתר'קה בניו, ר' אהר'לה, ר' יעקב דויד ור משת'לה -- בניו של ר' וולוולה (הראשון שימש כרב בלונינץ, והשני כשו"ב בדויד-הורודוק. ור משה'לה אחרון הבנים, ניספה בידי הנאצים), ר' יצחק (איציקל) בנו של ר' אלתר'קה (ר' וולוולה בנו משמש עתה כרבי בארצות-הברית). ...

בעיירה סיפרו, כי רופא צעיר, בא יום אחד -- להשתקע. כשראה את השלולית המהוללה, עם מימיה המרופשים -- נתחלחל. עמד וכנס את: יהודי העיירה ואמר להם : ,יידן, קלייבט אויף די פעקלאך, און אנטלויפט פון דאנען" (יהודים, ארזו את חפציכם ועקרו מכאן). בצבעים שחורים תיאר להם -- כפי שעתה למד בתורת הרפואה -- את הסכנה הנשקפת לחייהם, ומה עלולה שלולית זו להביא עליהם; מגפה-שחורה. חולירע וכיוצא בהן מחלות. איני יודעת אם אמנם שמע מישהו בקולו ועזב את העיירה. האחד שעשה כך, היה הרופא. בכבודו ובעצמו. למחרת האסיפה, ארז את המטלטלין ונעלם. שנים רבות סיפרו היהודים את המעשה על הרופא המוזר הלזה ועל נבואותיו השחורות ומדי ספרם התגלגלו מצחוק, והשלולית עם מימיה המזוהמים נשארה במקומה כמימים ימימה. הצפרדעים הוסיפו לשיר את שירת הקוה-קוה שלהם. ושירתם התערבה עם שירתם הנוגה של בחורי הישיבה. ...

... הרב משה גינזבורג מדויד-הורודוק בחברת בני העיר בניוזיורק הרב ר' משה-לע גינזבורג מיט א גרופע דאוויד"האַראַדאַקעַר אין ניו"יורק ...

... איזור זה שימש כעין מרכז רוחני ליהודי העיירה. בשבתות ובחגים, בעיקר, היה הרחוב מתמלא יהודים בבגדי חג, האצים לתפילה או יוצאים מן התפילה. ...

... לדויד-הורודוק הגיעו בערב שמחת-תורה. משפשטה השמועה על בואם, ונושאי הנוצות נראו בעיר -- נפל פחד גדול על היהודים ואיש-איש חיפש לו מקלט, בבתי-גוים, או במקום"סתר אחר כלשהו. את הרכוש הפקירו ובלבד להציל את הנפש. ייזכר לטוב הכומר הפולני, שהחביא בביתו ובבית-היראה, לפני העוגב ובמקומות-סתר אחרים, עשרות יהודים ולא התיר למשחית לבוא פנימה. ...

... בדויד-הורודוק עצמה נרגעו הרוחות במקצת, אך בכפרים ובדרכים -- אימה. והנה קריאת ,הצילו" מטורוב, בפי ברוך לוצקי: ,אנו גוועים ברעב!" ר' אשר מעמיס מיד עגלה מלאה דגן, מביאה בשלום לטורוב -- ומציל את יהודיה מחרפת רעב. עִם צאתו את ט.,רוב, הגיעתו השמועה כי מתנכלים אליו. הסתתר ימים מספר עד יעבור זעם -- ובשוובו לביתו לא סיפר לאיש מה שעבר עליו. ...

... מבחינה אדמיניסטרטיבית היתה דוידהורודוק כלולה במדינת פולין (איזור בריסק, דליטא, נפת פינסק, ושמה הרשמי היה בפולניה | %*0"086) 6ושוג2] בשנת 1766 -- 6 שנים לפני הכיבוש הרוסי -- מנתה 408 נפשות. ...

הכפרים והישובים, שמספר תושביהם היהודיים היה מצער מכדי להקים קהילה לעצמה, היו נספחים לקהילות הקרובות להם. בדרך זו סופחו אל דוידהורודוק תושבי הכפרים הסמוכים. היא עצמה היתה כפופה לועד הקהילות המרכזי, אשר ייצג את הקהילות בפני השלטונות המרכזיים הפולניים. ...

מנחיגי יהדות רוסיה ניגשו לארגן את הקהילות על יסודות דמוקרטיים לפי רוח הזמן. מרכז החיים הפוליטיים היה בפטרוגרד, ומשם יצאה הקריאה לכל התושבים בערי תחום המושב לכונן ועדות-בחירות ; משם נתקבלו הוראות ונשלחו שליחים. לדויד-הורודוק הגיע שליח ממינסק בשם פינצוק. ביזמתו הוקמה ועדת-בחירות, שהיתה מורכבת מנציגי המפלגות ובאי כוח בתי-הכנסת. כיויר הועדה נבחר בצלאל יודוביץ וכמזכיר שלום קויטני. מזכירות הועדה ערכה רשימות מדויקות של כל בעלי זכות-הבחירה. הבחירות נערכו בבית-הכנסת הגדול, בראשותו של בצלאל יודוביץ. שלוש היו הרשימות : ,ציונים", ,פועלי ציון", ובלתי מפלגתיים בראשותו של יוסף ברקוביץ, בנו של הרב דוד ברקוביץ. קדמו לבחירות ויכוחים סוערים על אופי הקהילה. הציונים הכלליים הבטיחו במצעם לדאוג לכל צרכי הקהילה, חילוניים ודתיים כאחד. לעומתם טענו פועלי ציון, שיש להפריד את עניני חהדת מעניני הקהילה ואין היא חייבת לספק כלי-קודש ובתי-כנסת וכו? על חשבון משלמי המסים -- הכל לפי רוח הזמן הסוער של אותם הימים. 2 מבין 8 הפרנסים שנבחרו היו ציונים כלליים ו"6 מפועלי ציון. הבלתי-מפלגתיים נחלו מפלה. מן הציונים נבחרו: בצלאל ...

ב-1930 נערכו תחרויות מחוזיות בעיר סטולין, והועדה הספורטיבית שליד קצין המחוז הזמינה גם את הס' ,המכבי" בדויד-הורודוק. נשלחו מיטב אנשינו. שלמה קלוז'ני זכה ב-3 מדליות זהב, ויוסף אלפינר זכה ב-2 מדליות כסף. גם תחרויות אלו הוסיפו כבוד ותהילה להס' ה;מכבי". ...

... טחנת הקמח של משפחת ברוכין בדויד-הורודוק באַרוכיניס מיל אין דאוויד-האַראָדאק

כחברים של שני הבנקים השתייכו כמעט כל ראשי המשפחות של הישוב היהודי בעיירה, לרבות היישוב היהודי מהסביבה. ...

... השריפה הגדולה של שנת 1936 בדויד-הורודוק די גרויסע שריפה פון יאר 1936 אין דאוויד-האָראַדאָק. ...

התנועה הציונית בדויד-הורודוק

הלכנו לאסיפות ברטט קודש, כיהודי חרד האץ אל בית-התפילה לשפוך שיח לפני קונו. זכורני האסיפה הציונית הראשונה בהורודוק, שנערכה באולם הגדול של ליאדצקי. אולם זה, כאילו ציפה מראש לתפקידו הרם. שנים עמד שומם, ונפש חיה לא עברה על סיפו, ורק עם המהפכה ניצקו אל תוכו זרמי חיים תוססים וסוערים. נאם כל מי שרוח ה' פעמו, גם האילמים שבנו לא הדירו עצמם מלהופיע ב,מלים אחדות" לפני הקהל, אינני זוכר אם השתתפו בנאומים גם מ,בעלי הבתימ'י החשובים -- שרבים מהם היו בעלי רוח לאומית ושיתפו פעולה עמנו, הצעירים, -- או שהנאומים נשאו עלדידי הצעירים בלבד. ...

ראשית התנועה הציונית בדויד הורודוק א. האזכרה החעשאית ...

1 < בע למו בופור היתה בדויד-הורודוק עוד מפלגה של פועלי-ציון. אלה היו לאומיים מחוגי ,עמך". בתקופה ההיא עדיין לא היתה שפה משותפת אתם ושררה כעין מחיצה בינינו לבינם אף כי למחלוקת פומבית ושנאה לא הגיעו הדברים. בראש החוג הזה עמד משכיל, מורה בן הכפר אורלי, פפיש שמו. בהמשך השנים סיפרו ...

... ברצוני להעלות בזה, ולו בקוים כללים, משהו מן החיים הציבוריים. מהתנועה הציונית הענפה ומוסדות החינוך. מהתרבות והכלכלה ששירתו את הישוב היהודי בעיירתנו ב-- 10 --15 השנים האחרונות לפני השואה. רק עתה לאחר שכל זה היה ואיננו עוד, יכולים אנו להעריך מה היתה לגו עיירתנו היקרה דויד-הורודוק. ...

... פועלי-ציון (צ.ס.). -- בדוד הורודוק ...

... הפעולה התרבותית של סניף המפלגה הסתעפה עוד יותר בשנת 1925. באותה שנה הוקמו ע"י המפלגה שני מפעלים תרבותיים רבי ערך, שמילאו שליחות חינוכית חשובה מאוד בדויד- הורודוק. הלא הם : החוג הדרמטי ,אונזער ווינקל* והספריה ע"ש. י.ל. פרץ. ...

... בועידות הארציות של המפלגה וכן גם של ה,ליגה" השתתפו בקביעות נציגי הסניף בדויד- הורודוק. סדר היום של כל ועידה שימש נושא לדיונים באסיפות הסניף לפני ולאחר הועידות. ...

... חוברת לא-עבה, עטופה כחול, נתגלגלה ,גלגול-מחילות" מארץ ישראל לגולה, ובאחד הימים, בראשית שנות העשרים. הגיעה לעיירה. ...

... ואף"על-פי-כן, ציונית היתה העיירה. למרות ספיחי בונדיזם וקומוניזם אנטידציוני, למרות קהל החסידים ושפע הרבנים, למרות בולמוס אמריקה שסחף את כולם. כי לא היה דבר מלבד ציונות, ואפילו אם היא ציונות של מעלה, של שבת ויום-טוב, של שיגרה ומצוות אנשים מלומדה.

... עוד לא נכתבה ההיסטוריה של הנוער בעיירות פולין הקטנות ואם פעם תיכתב פרשה זאת, אפשר יהיה לבחור את הנוער בדויד-הורודוק שישמש דוגמה וחומר למחקר אשר ייעשה. ...

... הסתדרות ,.החלוץ+ בדויד-הורודוק ...

... ובימים ההם הוגדלה מיכסת הסרטיפיקטים (רשיונות-העליה) לבני ,החלוץ". עד מהרה נתרוקנו נקודות ההכשרה מחבריהן, ונדרשו חברים חדשים מתוך הסניפים. ההכשרות שלחו שלוחות ,לכבוש* מקומות-עבודה נוספים בסביבה הקרובה והרחוקח, וכך הוקמו עשרות הכשרות בעיר ובכפר, בתעשיה ובחקלאות, רובם ככולם חיו מתוך דחקות ועוני. נקודת הכשרה כזאת קמה גם בדויד-הורודוק על-ידי שלוחה מקיבוץ קלוסובה, ולאחר זמן קצר, באה אף שלוחה של קיבוץ ,השומר הצעיר". אולם כאלה כן אלה לא החזיקו מעמד, וכעבור תקופה קצרה עזבו את העיר לחפש מקום מתאים יותר. שתי סיבות גרמו לעזיבה זו: א. חוסר תעשיה במקום : ב. ה,רחמנות* של יהודי העיר על חוטב-העצים היהודי: מימים ימימה ידעו היהודים שחטיבת עצים ושירות בבתי-יהודים -- מלאכת גויים היא. ...

... משפחה בעלת מסורת יהודית ציונית, ישרה ועובדת. אחת מרבות בדויד-הורודוק, אשר כולם יחד היוו ציבור יהודי ער לעם בגולה, לציונות ולארץ-ישראל, עד אשר הניף עליהם העמלק את חרבו הטמאה להכחידם ולהשמידם. ...

התחלנו גם בפעולות לטובת. הקק"ל, הסתדרותנו שלחה את טובי חברינו לעבודה למען גאולת הארץ. נוצר ארגון כללי. בארגון הזה התרכזו באי כח כל המפלגות השונות בעירנו. לא הזנחנו כל שעת כושר ולא החמצנו כל הזדמנות לנצלה בעד הקק"ל. ברית מילה, ,תנאים" או חתונה בעיר, כבר היינו מופיעים ולעולם לא שבנו ריקם, אחד המרבה ואחד הממעיט, נתבעו ונתנו. חולקו בכל הבתים קופסאות של הקק"ל ובכל חודש היינו באים להריק הקופסאות. יש לציין שהיו בהרבה בתים עוד קופסאות לטובת הישיבות ולטובת מוסדות אחרים. באותו הקיץ בקר בדוד-הורודוק השליח בונים מרדכי שבא מטעם קרן היסוד. הוא נאם כמה פעמים בבית המדרש הגדול והצליה לאסוף הרבה כספים לטובת קרן היסוד. הוא גם בקר את החווה החקלאית שלנו. ...

... סניף החלוץ-המזרחי בדויד-הורודוק ...

מיום שהליגה התארגנה, בדצמבר 1927 עם בקורו של עזריאל ביגון מפינסק, הקיפה הליגה את כל השכבות העממיות בדוד-הורודוק שהתחיבו לתשלום חדשי, ואם כי ההכנסות לא היו כל כך גדולות, הרי עצם הקשר החי של הליגה למען א"י העובדת עם הצבור היה בעל חשיבות רבה. ...

... התנועה הריביזיוניסטית בדוד-הורודוק ...

לנהל אצלכם את המגבית". קם לבש את מעילו ופנה ללכת. הצעירים, מנאמני קרן-היסוד, לא הניחו לו לצאת -- ולאחר שידולים רבים ניאות לחזור אל מקומו. עתה החלה התרומה מן האמידים פחות, והם עמדו בדיבורם ותרמו איש-איש 30-25 דולרים. משהגיעה תורם של האמידים ביותר- תרמו איש-איש מהם 300, 400 ו5007 דולר. החתימות על שטרות שנשלחו לגוביינה לפינסק. (בדויד-הורודוק טרם היה אז בנק). כשהגיע מועד הפרעון יצאתי עם יעקב גלמן כמשלחת לפדיון השטרות. נתפרסמה הודעה כי הרוצה לחסוך טירחה לעצמו -- יואיל להכניס את הכסף והשטרות יובאו לו מפינסק. מיד נתאסף תור ארוך -- עד כי היה הכרח לדחות בשעה את הפלגת האניה עד שנסתיימה הכנסת הכסף. אריה לחובסקי ...

... הייתי הראשון לעליה ארצה מדויד-הורודוק יחד עם המשפחה ב- 1924, ואף כי לא הייתי ציוני נלהב. באקראי היה הדבר. בעברי ערב אחד בפינסק ברחוב, הגיעוני צעקותיו של שען אחד אל פיינשטיין, מזכיר ה,משרד הארצי-ישראלל" בפינסק : אני רוצה לעלות לארץ-ישראל. -- ,אנו שולחים עובדי-אדמה בלבד" -- השיב פיינשטיין. ניגשתי אל פיינשטיין ורעיון-פתע שנצנץ בי פיתני לאמור לו: ,אביא לך אישור מהנסיך רדזיביל, כי עובד-אדמה אני, התתן לי לעלותי? ,תעלה" השיב. מיד הריצותי מכתב לגיסי הרשל צ'ציק בדויד-הורודוק, והאישור הגיע כעבור שלושה ימים. כמחצית השנה לאחר מכן עליתי ארצה. ...

... המחזור העשירי של ביה"ס ,תרבות" בדויד"הורודוק -- 1938 דער 10"טער ,ארויסלאז" פון דער ,תרבות"-שולע אין דאווידיהאַראָדאָק -- 1938 ...

הידיעה על יסוד אגודת בני"יהודה בדויד-הורודוק עשתה לה כנפיים. בבתי-הספר העבריים בערים הקריבית החלו להתענין בנעשה. שני הלגלגנים, אליהו בן החזן ומוטילי שניידרמן, היו אחרי כן לעמודי-התוך של האגודה. עד היום מתפלא אני על מוטילי שניידמן נמוך הקומה והצנום, בעמדו -- והוא בן 12 בלבד, בין אנשים ונושא דברו, נואם בהתלהבות ובשכנוע, וכמוהו כאליהו בן החזן. שניהם נשלחו לסיבוב בבתי-הספר העבריים בערים הקרובות. סטולין, לונינץ ועוד, התלהבותם דבקה אט-אט גם בבני הערים הללו, למרות שתחילה לא האמינו למשמע אזניהם : ,כיצד יתכן לדבר עברית כל הזמן ? * שאלו: האם אתם גם חושבים בעברית ? וכשקמים אתם משנתכם -- מלותיכם הראשונות הן בעברית ?" אף אנו שאלנו כך בראשית התהוותה של אגודתנו... ...

האמת ניתנה להאמר, שעירנו דויד הורודוק,. מיום היוסדה עד היום האחרון שלה, היתה מחולקת לכמה כתות : לחסידי סטולין שהיו חלק גדול מאזרחי העיר, ולהם היה בית-כנסת משלהם, וביניהם אנשים חסידים, יקרי גפש ועליהם אספר באחרונה. נגיע עכשיו לעיקר העיקרים לרבנות בעירנו, היינו, המשפחה הגדולה והכי חטובה, זו משפחת גינזבורג, שלה מתיחסת הרבנות והאדמו"רות מדורי דורות.. נשמף: בזברוני שם נכבד כמנ <הצריקי": כך' היו קוראים להאחרון, שמידו נמסרה הרבנות לידי הרב והרבי ר' ישראל יוסף זצ'יל, שרבים מהנמצאים פה, ודאי מכירים אותו. הוא שימש בתור רב ורבי, ועליו היתה המעמסה לכלכל את כל המשפחה שלו. את ר' אלתרקע עם ילדיו, בניו ובנותיו, וכן את ר' וועלוועלע עם כל ילדיו, כי לידי סמיכות לרבנות לא הגיעו, ולו אף הגיעו -- לא היה מקום בשבילם -- וכך נשארו תלויים ועומדים ומצפים לתמיכת אביהם, הרב ר' ישראל יוסף, והם היו עוסקים בתורה ובעבודה ביראת שמים. ובאמת זכו להוליד בנים חשובים : לר' אלתרקע -- בן בשם איצקל, שראוי היה אף הוא להיות מורה הוראה. ולר' וועלוועלע גם כן בן -- ר' מ ...

ידוע, שהקב"ה מכין רפואה קודם למכה, וזה, עד שלא שקעה שמשו של הרב ר' פסח נתגלה באופק שמשו של ר' דוד ברקוביץ. הוא היה יליד לכווה, בנו של הרב ר' דוב ברקוביץ. בהגיעו לבן שמונה"עשרה התחתן עם נערה אחת, מרת פעסל בת אברהמל-דוד יודעס. ולר' דוד היתה משפחה גדולה בדויד-הורודוק מצד אביו, היינו: יונה רימר ואיצ'ע רימר ור' זאב יודוביץ הגדול (סבא של יוסף יודוביץ שאצלנו), וכן ר' זאב יודוביץ השני, סבא של ברל יודוביץ, ועוד אחרים כמוהם. והם הושיבו את ר' דוד שלהם בבית המדרש הגדול, במקומו של ר' פסח ז"ל, נגד רצון כל עדת ישראל. הרב ר' דוד בעצמו היה איש צדיק, תם וישר, וזהיר בכל דרכי קדושה כחוט השערה ; אין דבר ממנהגי היהדות, שלא שמר עליו. חזר בכל בתי-הכנסת והשגיח שיהיו המתפללים מניחים תפילין במקום המיוחד לזה. בחג הסוכות היה חוזר על החצרות לראות למי שיש סוכה עם פליגל, שתעמוד הפליגל ישר ולא כפוף. בימי אפיית מצות קודם הפסח, היה חוזר בכל בתי-מאפיות, כמה פעמים ביום ,להשגיח על כשרות האפיה, ואין לך דבר מצוה שלא נגע אל לבו ולא עסק בו. אך בכל זאת, כל המעלות האלו, לא העלו אותו עד שיהא רצוי לכל העם כולו. הוא בעצמו דחה את הרבנות, שלא רצה להתערב בשאלות השייכות להקצבים ושאלות גיטין וקידושין ועוד כמוהם. ובכן מוכרחים היו טובי העיר לחפש רב המתאים לזה, ומצאו את הרב הגאון ר' יעקב ישעיה רוזנבל ...

באתי להורודוק בשנת תרס"א (1901). ב-4 שנותי הראשונות בעיירה שרר שם שקט, אולם ב-1905 התחילו הגויים להתאנות לנו. גיסי לייזר קריינס ,איש ,הבונד", קרא לצעירים, להצטרף להגנה העצמית. ואני, כמסגר, למדתים את מלאכת היריה. מתאספים היינו במרתפו של ברוך קסלר, מעלים אור נר, מציגים בקצה החדר בקבוק-בירה, וקולעים בו. חצי שנה נמשכו אימונים אלה, עד לאותו יום,. שהשוטר ליבונקו גילה לי על החיפושים העומדים להיערך. ליבונקו זה, נהג לבוא אלי מפעם לפעם -- ומאחר שאנכי טיפלתי ברובי המשטרה, כמסגר, התידדנו, והנה יום אחד, סיפר לי ליבונקו לתומו, כי המשטרה עומדת לבוא להורודוק ולאסר ולחפש את חברי ההגנה העצמית. מיד מיהרתי והודעתי לכל החברים, כי אם חפצי-חופש הם -- ישאו רגליהם ויימלטו. לייזר קרייניס נמלט לסלוצק -- ונאסר שם; ישב 4 שבועות, והכיר שם צעירה שנשאה לו אחר-כך לאשה. אנשי ,ההגנה העצמית" שלא שעו לדברי-אזהרתי -- נאסרו באותו לילה. לאחר שהזהרתי את כולם, העברתי בחשאי את הנשק והטמנתיו ליד הגשר. ...

... רעיון זה צף ועולה במוחי, מדי היזכרי באותה אישיות מופלאה ואצילה, רבת המעלות וזכת המידות, הלא הוא החסיד הנלהב והת"ח, המנגן הידוע בין חסידי סטולין-קרלין ומחוצה להם, ששימש שש שנים כשו"ב בדויד-הורודוק -- רבי ישראל יהודה קולא ז'"ל, הי"ד. ...

... אביהם של הרב ר' דוד ואחיו הרב ר' איטשה מלחבה, הרה"ג והצדיק ר' אברהם דוב בער בר' יוסף זצ"ל נולד בשנת תקפ"ה 1825 בעירנו דויד-הורודוק להורים נכבדים ויראי ד'.

... זכתה דויד-הורודוק, שעם גדוליה תימנה האישיות, רבת הזוהר והחן -- ר' אברהם יצחק, דער מלאך'ל זצ"ל. זה שמו וזה זכרו. כך קראו לו בדויד-הורודוק, וכך גם נקרא בפי חסידי סטולין וקארלין. ...

... נערץ ונכבד לאין ערוך, לקטון ולגדול, למאמין ולחפשי בדעותיו, לחסיד ומתנגד כאחד. נועם הליכותיו, אורח מידברותיו, חריפות שכלו ובהירות מחשבותיו, הקנו לו ידידים בנפש, שהיו צמאים לפתחי פיו. חמישה עשר מנינים בבית-הכנסת דחסידי קארלין וסטולין שבדויד-הורודוק, היו ממתינים מתוך חרדת-קודש, עד שיסיים בתפילת שמונה עשרה שבלחש, שהיה מתפלל מתוך רגש וכוונה עצומה. ידוע ידע קהל המתפללים, שלא בכדי מאריך ר' אברהם יצחק בתפילתו, הן בעמדו על שתי רגליו הכואבות והן לאחר שקטעו את רגלו האחת, כדי להציל את השניה -- לא שינה ממנהגו וקבל על עצמו את היסורים באהבה. בליל שבת לאחר הסעודה, ובמוצאי שבת היו חסידי קארלין מתאספים אצלו. הניגונים, הזמירות וספורי הצדיקים היו משתלבים ומיצטרפים לכוח רוחני אדיר, עד כדי ביטול היש. החמימות, האהבה והאחוה היו פורצים מתוך הבית, וכל העובר, נשאר כמוקסם, אפילו בימי הקור והכפור. עַל גדולתו תעיד העובדה הבאה.

משנפטר הרב מסלונים, שכהן בדויד-הורודוק שנים רבות, החלו בעלי-הבתים וגבאי בית- המדרש הגדול לבקש ממלא מקום. לראשונה, הובא להורודוק הרב הירשקוביץ הנודע. אך לאחר ששהה בהורודוק שבועיים ימים, וראה את היחס הקר אליו, החליט לעזב את המקום, למרות כל ...

יהודה היה ציוני ועברי משחר נעוריו. מושרש בתרבות העברית המקורית. כמורה עברי התחיל בעיירתו, דוד-הורודוק שבפולסיה, וכעובד צבור בשדה העליה המשיך -- עד שנתו האחרונה. תחילה -- במשרד הארץ-ישראלי בורשה, בו כיהן כמזכיר במשך שנים רבות. המשרד הארץ-ישראלי בורשה היה בזמנו הגדול שבמוסדות-העליה בגולה. רבבות עולים עברו דרכו, ורבים רבים מהם זוכרים עד היום את טפולו האבהי של י. קשטן, את סבלנותו הגדולה, את סבר פניו. היה שמח, כאשר יכול היה לעזור בפועל ממש, להדריך בעצה טובה. עם עלייתו לארץ בראשית מלחמת-העולם נכנס למחלקת העליה של הסוכנות-היהודית ; תחילה בחיפה ואחר-כך -- בירושלים, בתפקידים אחראיים. עבד בהתמסרות כל הכוחות, כי בעבודתו זו ראה שליחות חייו, היתה לו עין פקוחה וראה הרבה דברים, ביניהם כאלה שדכאו מאד את רוחו. אך הוא לא היה איש מלחמה. לא ידע להיאבק בתוקף, לא בעניני צבור ולא בעניניו האישיים. ידע רק לשפוך את מר לבו באזני חברים וידידים. כשנודע לרבים מידידיו, כי יהודה חלה במחלת לב -- הופתעו: יהודה השקט, בעל מזג-טוב כמוהו, איש שאינו מסוגל לכאורה להתרגז ו,אינו יוצא מכליו" אף פעם -- מה לו ולמחלת לב? ואולי דוקא משום כך, ...

... אמנם כן, לכאורה כך הדבר : אין בבריסק ובפינסק אלא מה שבטריסק ובמינסק. ואין בלוצק ובדויד-הורודוק אלא מה . שבסלוצק ובקוזן-הורודוק ; בתי-כנסיות ובתי"מדרשות הכא ‏ % והתם, ולהבדיל בתי מרחצאות פה ושם, רח"ש וכל"ז כאן ואף . כאן, בריתות. פדיונות-הבנים, תנאים וחתונות, שבתות חגים ' ומועדים, חדרים וחדרים מתוקנים, קצבים ועגלונים,. סוחרים ובעלי-מלאכה, בתי-קברות ישנים וחדשים, אגודות-אגודות וכו', וכו', הכל-הכל לכאורה היינו-הך.

... ביחד עם בני משפחתו, מבכים כל בני דויד-הורודוק את מותו של היהודי היקר והדגול ר' נתן נטע גלויברמן ז"ל. ...

... זהו שמו! וכך נקרא בפי בני דויד הורודוק משלוח ידו זעום מסחר שעריחזיר בזעיר אנפין, מסתפק במועט ומרבה בשי- ...

... אחד ממאה הקצבים שבעיר שפרנסתם בקושי, יהודי ישר, זקוף קומה ובעל הליכה איטית, מקבל את קושי החיים בלי תרעומת ועובר על הכל בשתיקה. בין בני אומנתו נחשב לאחד הישרים והנאמנים. יזכר נא לטובה בין כל קדושי הורודוק. ...

והיש הסתפקות במועט, בעניני-חומר, כהסתפקותכם. והתמסרות והעפלה לצרכי רוח, כהתמסרותכם והעפלתכם ? אזכרה את בתי-הספר העבריים, שרבים מספור היו קשייהם, ובכל אלה עמדו והורו לקח לתשעים למאה מילדי העיירה. אזכרה את צלילי העברית המדוברת, שנישאו על שפתיהם של ,בני יהודה"* האמיצים, שחייהם קודש להשרשתה בעיירה ומחוצה לה. הנה בית- היתומים, הספריות, המועדונים, בתי-כנסיות -- וכל כולם רוח ציון שורה על כל בית. זו ההתמסרות לציונות ולארץ-ישראל, עד כי, דימית לפרקים, שעל אדמת ישראל עומדות רגליך. ...

... מה יפים היו מעשיכם, בני דוידהורודוק ? תומכים וסועדים, מסייעים ומקילים, יוצרים יש מאיז, בזיעת אפיכם ופרנסה ברחמי שמים.

... רצו] עז פועמני להציב ציון לדוד-הורודוק, שבה חונכתי וגדלתי. עיירה עוטה אוכלוסין משכנותיה שבגליל פולסיה המשובש ביצות והלוקה בתחבורה, עיירה שדלות ודחקות חברו בה יחדיו ולעומתן תרבות עברית וחיים עבריים פיכו בה. עוד לפני כחמישים שנה פעל בה ישי אדלר בהפצת השכלה עברית והחיאת השפה ; רבים עזרו על-ידו והמשיכו בהצלחה גם לאחר נסיעתו. עיירה יהודית זו, פעולה ציונית נלהבת היתה בה ואנשיה היו בין הראשונים שלקחו חלק בעליה השניה, הבריחו גבולות, ועברו שבעת מדורי גיהינום כדי להגיע ארצה. לא אעמוד כאן על תיאור עיירה זו. נדמה לי ששמה וזכרה מדברים בעדה. ...

ג) אזרחים סתם, שיש להכשירם זמן רב, לקראת נאמנות, מתוך תקוה, שאי-פעם יהיו ראויים להיקרא בשם אזרחי ברית המועצות. רוב אוכלוסי דוידהורודוק נמנו עם הסוגים ב' וג'. אנשי סוג ב', שלא הולשן עליהם ולא הוגשו נגדם תלונות רשמיות ובלתי-רשמיות -- הועברו ממילא לסוג ג'. ...

... ביום השלישי, 27.8.1939, ארבעה ימים לפני פרוץ המלחמה, הודבקו הודעות על גיוס כללי ברחובות דוד-הורודוק. הישוב היהודי שבעיר הומם, אנשים התהלכו כצללים בידעם את הבאות. עם זאת, האמינו רבים שהמלחמה אינה קרובה. ...

משהגיעה השעה המקווה, והמלחמה נסתיימה, התקשרתי עם עיריית דוד-הורודוק וכעבור זמן מה קבלתי את תשובתם : ,גורל הוריך, כגורל כל היהודים בהורודוק. כל ,היהודים חוסלו ורכושם נשדך". באותו זמן ביקר אצלי יששכר קירז'נר, ויחד הלכנו לדואר לקבל את תשובותיהן של עירית דויד-הורודוק, סטולין, ויסוצק, פינסק ניסויז' ‏ -- והנוסח היה שווה. רגעים אלו היו האיומים שבחיינו. לא האמנו ולא יכולנו להשלים עם האמת המרה שטפחה על פנינו. ...

(מתוך מכתב אחד הפרטיזנים מן הצבא האדום, שלוח אל אחותו בארץ. במכתב זה באה עדות ממקור ראשון על גורלם של שתי עיירות בפולסיה, סטולין ודויד-הורודוק, שתיהן ידועות בפעולותיהן למען הקרנות ולמען השפה העברית. בזו האחרונה, דויד הורודוק, נוצרה כעשר שנים לפני המלחמה תנועת ,בני יהודה*, נוער של בית הספר שנטל על עצמו לעבור לשפה העברית פשוטו כמשמעו, בבית, ברחוב ובכל מקום. והגשימו החלטה זו בעקביות ובמסירות יוצאת מן הכלל ושימשו דוגמה ומופת להרבה בתידספר ,תרבות* אחרים בפולין המדינה. ...

... בסטולין עוד היה שקט בזמן ההוא. פראי הס.ס. פסחו משום מה על סטולין. הם תפסו רק את דויד הורודוק והתושבים הנוצרים עשו את מלאכתם -- גם בכפרי ברובליה ביצעו את הרצח ה,שקצים" מאכרי המקום וגם מן הכפר הסמוך ה. ...

... אותו יום כינס מפקד הפלוגה הפולקובניק סאטאנובסקי אספה ונתן הוראות לפרטיזנים ולפליטים כיצד להתנהג. איש לא הורשה לזוז מהמקום, פרט לאלה שיישלחו לפעולות חבלה. העובר על ההוראות -- דמו בראשו -- יירה במקום וללא משפט. המפקד דרש שהבאים מדוד- הורודוק, סטולין וטורוב ומכירים את הסביבה -- יתיצבו לפניו.

... ...במחצית יולי, היה זה בסוף השבוע, לאחר שהגרמנים שהו כמה ימים בדוידהורודוק, נפוצה שמועה שהרוסים חוזרים -- מיד קמו הגרמנים וברחו עם אנשי שלומם, גויי העיירה. אותו רוצח, איוואן מארייקו שעמד בראש השלטונות המקומיים, נמלט עם אנשיו לפינסק. משנשאל לפשר עזיבת העיירה ללא שלטון -- השיב כי מיריות היהודים והרוסים נמלטו. ביום א', יום השוק, כשיצאו היהודים כרגיל לעשות את קניו- תיהם -- חזרו הגרמנים ועמהם חזרו גם הרוצח אונישו. מיד פקדו על היהודים לענוד מגן דוד כחול על סרט לבן שנקשר לשרוול. הגברים נלקחו -- באותו יום -- לעבודה מחוץ לעיר. מביתו של יעקב ברגמן נלקח גם ברוך ברגמן. כעבור שעות מספר נשמעו הדי יריות מעבר מקום עבודתם של הגברים -- מה ומי לא ידע איש. את אבא הסתרנו במרתף -- ומדי היכנס הגויים לחפש גברים הקימונו רעש באותו חדר כדי להסיח את דעתם. כעבור שניים-שלושה ימים, היה זה לפנות ערב וגשם עז ניתך בחוץ - -- שמעתי לפתע צעקות, הצצתי בעד החלון | % ש ו רן 0 והנה נשים וילדים צועדים ותרמיליהם על

מ. קרבצוק ביקורי בדויד-הורודוק אחרי השואה ...

... לבסוף לא יכולתי עוד להחזיק מעמד בהורודוק, מחמת היחס העוין כלפי -- ועקרתי משם. ...

... לאחר טבח הגברים גורשו הנשים מהורודוק לעיירות הסמוכות, מהן נקלטו שם ומהן נספו בדרך; הנותרות שחזרו להורודוק, נרצחו על ידי הגויים ונקברו בקברות הגברים. ...

... בזמן החקירה, שנעשתה בנוכחותי, הוא פנה אלי בזו הלשון: ,מורבצ'יק, את מי אסרת ? הן תפקידי אצל הגרמנים היה לא מן החשובים. מדוע אין אתה אוסר את איוון מארייקא, שבזמן שלטון הגרמנים היה ראש העיר דוד-הורודוק ? הוא שרצח והשמיד את יהודי דוד-הורודוק, ועכשיו יושב בשלווה בורשה"!...

... את שיא האכזריות של עבודת מארייקא יש לראות בפרובוקציה השטנית כלפי יהודי דוד- הורודוק -- פירוש הדבר כלפי הפצינטים שלו במשך שנים, מהם התפרנס ועשה הון. זה החובש -- ,איש הרפואה" מארייקא, הטמין יחד עם ידידיו וחבר מרעיו -- בבית המדרש מוטות ברזל, גרזנים וכמה אקדחים לאחר מכן הודיע למפקדת הגרמנים בלוניניץ שהיהודים מתכוננים למרד נגד הגרמנים ולמטרה זאת מקיימים בבית המדרש מחסן נשק ,שעלה בידו לאושרו לגלותו". על סמך הפרובוקציה הזאת הוציאו הגרמנים פקודה להשמיד את כל הגברים שבין יהודי דוד- הורודוק.

... בהגיעו כעבור ימים אחדים לדוד-הורודוק -- נרצח לייזר רונקין בפקודת ,אחיו" לכלא -- יבפלוב ימ"ש. ...

... בכל הענינים היתה הקהלה הקטנה קשורה לא לסטולין, כי אם אל הורודוק. הרוב הגדול של הכפר לא נמנה על החסידים, אף על פי כן היו מתפללים לפי נוסח ספרד.

... היה זמן שהספריה בכפר היתה משמשת את בני העיירות הסמוכות את סטולין וגם את הורודוק. זוכרים בני הורודוק כי בשנים שלפני המהפכה היתה בעיירה ספריה גדולה אולם סגורה על מסגר עד שהציע מי שהציע להעביר את הספריה מן הכפר אל העיירה כדי לזכות את הרבים. אולם בני המקום התנגדו לזה ואמרו: טוב לנו בעניותנו פה, מאשר בעשירות במקום אחר. ...

... באנו להורודוק להפרד ממנו. הוא שם ידו על ראשנו וברך אותנו, את ניניו, ונתן לכל אחד מתנת ח"י פרוטות לסימן ברכה. ...

אלה היו שנים : מרדכי הזגג. איש תם וישר מפשוטי עם, דל ועני כל ימי חייו. והשני משה קוטש, עושה תנורים לפי מקצועו גם כן עני גדול בגופו וברוחו. הם היו רגילים להפליג לדרום רוסיה לעבד שם בקיץ. משם נסחפו, כנראה, עִם זרם העליה השניה לחפש עבודה בארץ. שהו בה כמה ששהו, והארץ כשם שקלטתם, כן פלטתם, וחזרו לכפר ואיש לא ידע מה ומה. ולא :בא בדין עליהם, מטענם הרוחני היה למטה מאפס. וידוע גם ידוע, שמעטים מאד מבני העליה השניה עמדו בכל הנסיונות ונשארו בארץ, כתשעים אחוז ממנה יצאוה. רק 10% נשארו בארץ. לעומת זה זכה הכפר ושמש אכסניה לכינוס אזורי של ,החלוץ". זה היה בעיצומה של העליה הרביעית. בפסח שנת תרפ"ה 1925 באו מסטולין ומהורודוק ומן הסביבה כמאה חלוצים לדון בתכנית להכשרה, להתכונן לעליה לארץ. ...

... אולם למעשה הזה היו תוצאות שהגיעו עד להורודוק הסמוכה.

... הנערים שמעו הדבר וחרה להם עד מאד, אולם אין לדון עם התקיף במקומו. עמדו ומסרו את מעשה העול שנעשה לפטרונם וידידם, לחבריהם בני מעמדם שבהורודוק. ואלה החליטו להגיב. כשבא ש. ג. להורודוק ועבר את הגשר בכוון אל ספינתו שעגנה על חוף הנהר, מצא קהל גדול של צעירים וצעירות שחסמו לו הדרך אל הספינה : על מה הכית את חברנו מגיננו שמואל זעלדין ? לא ניתן לך לעלות על ספינתך עד שתבקש ממנו סליחה בפומבי על המעשה הזה שעשית ! ...

... יום אחד הגיעו העתונים מהורודוק לכפר. מסופר שם שד"ר חיים ז'יטלובסקי, הסופר והוגה הדעות המפורסם, בא לארץ ישראל ועמד להרצות הרצאה באידיש ביפו. באו תלמידי הגימנסיה ,הרצליה" וערכו אובסטרוקציה באולם. הנאספים היו מוכרחים להתפזר וההרצאה לא התקיימה. ...

... רוחות מהפכה ומרד נשבו אלינו תמיד מהורודוק. היתה השפעה בלתי אמצעית מצד הנוער שבעיירה על הנוער שבכפר, הן בכוון שאיפה להשכלה והן בענין אידיאות ומפלגות.

... חלק מהנוכחים באזכרת האבל לקדושי דויד-הורודוק בתל- האראדאק תל ...

... בן אהרן ופסיה, נולד בדויד-הורודוק בכס- : : לה תרס"ד :(10: בדה" אהרן שרמן צמבר 1904). עלה ...

שושנה לב, אשת זלמן, בת יעקב ופשה צפורין. נולדה בדויד-הורודוק עלתה לארץ ב-1921, היתה פעילה בתנועה הציונית, וחברה בקבוצת מרחביה. חלתה משברון-לב אחרי נפילת בתה פסיה ומתה בי"ז באדר תשי"ב (14 במרץ 1952). ...

... לה זכרו: ברוף: שלמה עידן צבי היה בנם של עטיל אלפינר מהורודוק וישראל נחום דורצין מרובליה. ...

... יעלה זכרונם של אנשי עירנו יהודי דויד-הורודוק הקדושים והטהורים, אנשים ...

... דאס בוך פרעטענדירט ניט אפצושפיגלען דאס גאנצע פילזייטיקע און פילפארביקע יידיש לעבן אין דאוויד-האראדאק, ווייל אויך דאס, וואס ס'געפינט זיך אין אים -- איז בלויז א קליין טייל פון דער אריגינעלער דאוויד-האראדאקער ווירקלעכקייט. ...

מיר דריקן אויס אונדזערע דאנקבארקייטס-געפילן און אנערקענונג די אלע, וועלכע האבן אונדז געהאלפן ארויסגעבן דעם יזכור-בוך צום אנדענק פון די קדושים פון דאוויד- האראדאק און אומגעגענד. -- דעם דאוויד-האראדאקער פרויען קאמיטעט אין דעטראיט און דער פרוי חנה שפילבערג-גראנאדיר, וועלכע האט א גרויסן חלק אין די אויפטוען פונם קאמיטעט ; -- דעם דאוויד"האראדאקער קאמיטעט אין ניו-יארק און דעם הער יעקב קיטאי, וועלכער האט פיל אויפגעטאן אויפן געביט פון זאמלען מאטעריאל און געלטער פארן בוך : -- אונדזערע חברים יצחק זעלדין-עידן, יוסף ליפשיץ און יעקב מאַר (קאָפל מוראווטשיק), וועלכע האבז זיך באטייליקט אין שרייבן, רעדאגירן, איבערזעצן און קארעגירן דעם ביך : - די אלע, וועלכע האבן געווידמעט צייט אוּן מי, כדי דאס בוך זאל דערשיינען. ואל דאס בוך דינען פארן פרט און פארן כלל און פאר דער גאנצער, אין טרויער און ווייטיק, לעבענס-געבליבענער דאוויד-האראדאקער משפחה, אלס בוך פון לערע און פארטיפונג. זאל דער דאזיקער אויפטו -- דאס בוך צום אנדענק פון די דאוויד"האראדאקער קדושים -- פארטרעטן אן אייביקייטס-מצבה ביזן לעצטן דור. קאָמיטעט פון די דאוויד-האראדאקער און אומגעגנד אי שראל ...

איך מיין, אז כ'וועל ניט זינדיקן מיט קיין לאקאל-פטריאטיזם, אויב איך וועל וואגן צו זאגן, אז דאוויד-האראדאק, איז געווען אן אויסערגעוויינלעכע שטעטעלע, וואס האט זיך אונטערשיידט פון אלע ארומיקע שטעט און שטעטלעך.: ...

... כ'האב אויף זיך גענומען די אויפגאבע צו געבן אין מיין דאזיקער באשרייבונג א געשיכטלעכע אפהאנדלונג און א בילד פון אונדזער שטעטל דאוויד-האראדאק אין אלגעמיין און פון דער יידישער באפעלקערונג אין איר בפרט. ...

... די אלגעמיינע געשיכטע פון דאוויד-האראדאק ...

די דריטע לעגענדע זאגט, אז דאוויד איז געווען א פארשפרייטער נאמען צווישן די טאטארן און זיי האבן דאס א נאמען געגעבן דאוויד-האראדאק. אגב, ביז היינט צו טאג זענען געבליבן די שפורן פון דער טאטארישער ראסע אויף די דאוויד-האראדאקער מיעשטשאנעס, וועלכע הייסן ,האראדטשוקעס". זיי אונטערשיידן זיך פון דער ארומיקער קריסטלעכער באפעל- קערונג מיט זייער ברייטער טאטארישער נאז, מיט דער העל-ברוינער פארב פון זייערע געזיכטער און מיט זייער קערפערליכן געבוי. ...

לויט אלע ווארשיינלעכקייטן איז דאוויד"האראדאק געגרינדעט געווארן אין ענדע פון 1טן אדער אנהויב פון 12-טן יארהונדערט דורך די טאטארן. ...

... אלס ביישפיל, וואס אילוסטרירט אויף א בולטן אופן דעם קאמף צווישן ביידע קירכעס, קאן דינען די געשיכטע פון מארק מיט די קראמען אין דאוויד-האראדאק. ...

... ווען אין דאוויד-האראדאק איז אנגעקומען דער ענערגישער גלח יוכניעוויטש, האט ער זיך גלייך גענומען פארריכטן די עוולה, וואס איז געטאן געווארן דער פראוואסלאוונער קירכע און ער האט אינמיטן מארק אויסגעבויט א קלויסטער. וועלכער שטייט ביז היינט צו טאג. ...

די גרינגשעצונג און די שנאה פון די ,האראדטשוקעס"* צו די ארומיקע פויערים איז ניט געווען קיין קלענערע ווי צו די יידן. ס'איז איגטערעסאנט צו באמערקן, אז זיי האבן זיך קיינמאל ניט משדך געווען פון דער פרעמד. געשעפטליך פלעגן זיי ארומפארן איבערן גאנצן לאנד, אבער חתונה-האבן פלעגן זיי קומען אהיים אין דאוויד"האראדאק. צוליב דעם, האבן זיי זיך טאקע, יארן לאנג ניט אסימילירט און זייענדיק ויי דירעקטע יורשים פון די גרינדער פון דאוויד"האראדאק, פליסט אין זייערע אַדערן קאזאקיש-טאטאריש בלוט. ...

אנטייל פון די דאוויד"האראדאקער גויים. דער יידישער ישוב אין פינסק איז דאן כמעט אינגאנצן פארניכטעט געווארן. ...

ווען די באלשעוויקעס זענען דעם 19-טן סעפטעמבער 1939 אריין צוריק אין דאוויד- האראדאק האבן זיי באגעגנט שפיזיקע, פול מיט שנאה און האס אויגן פון די ,האראדטשוקעסי. זיי האבן אויסער קליינע אויסנאמען, זיך ניט אנגעשלאסן אין דער קאמוניסטישער פארטיי און זיך ניט באטייליקט אין פאליטישן לעבן. זיי זענען געווען זייער אנטוישט, ווען זיי האבן זיך איבערצייגט, אז אנשטאט דעם געגארטן דורך זיי היטלעריסטישן רעזשים זענען גאר אריין די באלשעוויקעס. וואס מער די באלשעוויסטישע מאכט האט זיך באפעסטיקט און אנגעהויבן רעקווי- זירן און נאציאנאליזירן, אלץ מער איז זייער שנאה צו דער מאכט געוואקסן, אלץ מער האבן זיי געווארט אויף היטלערן. זיי האבן דאס דעמאנסטרירט ביי די וואלן, וועלכע זענען אין נאוועמבער 1939 פארגעקומען אין מערב ווייסרוסלאנד, צו דער נאציאנאלער פארזאמלונג, וועלכע האט געדארפט באשליסן וועגן אנשלוס פון מערב ווייסרוסלאנד צו מזרח ווייסרוסלאנד. זיי האבן אין די וואל-אורנעס אריינגעווארפן צעטלען מיט אויפשריפטן ווי: ;א טויט די קאמוניסטן און יידן", ,נידער מיט די באלשעוויקעס", ,זאל לעבן היטלער", א.א.וו. ...

... אין פינסקער געגנט האבן דעם קאמף אנגעהויבן די קהילות : דאוויד"האראדאק. סטאלין, סלוצק, טורעוו, כאמסק און דראהיצין ...

דאוויד"האראדאק -- 408 נפשות טורעוו - 316 | ; האראדנע - 109 | , סטאלין -- 408 | ; יאנעווע -- 422 , דראהיצין - 510 - , ...

אינטערעסאנט, אז די חסידישע באוועגונג האט אין דאוויד"האראדאק קיין טיפן אפקלאנג ניט געהאט. ס'האט ניט געווירקט אויף דאוויד"האראדאק די נאענטקייט פון פינסק, וווּ ס'איז אגעוויסע צייט געווען רב ר' יצחק לוי (בארדיטשעוו). און דער באווסטער ר' אהרן הגדול ז"ל. אין פינסק איז פארגעקומען דער גרויסער קאמף צווישן די חסידים און מתנגדים -- דאוויך- האראדאק האט זיך אין דאזיקן קאמף ניט אריינגעמישט. ...

בכלל איז אין דאוויד-האראדאק געווען שטארק די השפעה פון ליטווישן יידנטום. רבנים פלעגט מען ברענגען נאר פון ליטא, דאוויד-האראדאקער בחורים פלעגן זיך לערנען אין די דארטיקע ישיבות. די השכלה באוועגונג און שפעטער דער ציוניזם זענען אויך געקומען פון ליטע. דאוויד-האראדאק האט די נייע תורות אויפגענומען פריער ווי אלע שטעטלאך אין פאלעסיע. ...

מיר האבן ניט קיין גענויע ידיעות וועגן דער עקאנאמישער סטרוקטור פון די דאוויד"האראדאקער יידן אין די ערשטע יארן פון יידישן ישוב דארט. כדי זיך קלאר צו מאכן די פראגע. מוזן מיר זיך באנוצן מיט די מאטעריאלן פון די ארומיקע שטעטלאך און פון דער אלגעמיינער עקאנאמישער סטרוקטור פון גאנצן ליטווישן יידנטום. מיר דארפן געדענקען, אז די ליטווישע מאכט, האט געעפנט אירע טויערן פאר די איינוואנדערנדע יידן פון דייטשלאנד ניט צוליב הומאנע געפילן, נאר ווייל דאס איז געווען אין הסכם מיט זייער פאליטיק, וועלכע האט געזען אין די יידישע איינוואנדערער אן עלעמענט. וואס וועט אויפלעבן און אקטיוויזירן די אפגעשטאנענע ווירטשאפט פון לאנד. דערפאר טאקע, האבן זיי די יידן געגעבן גרויסע רעכט. יידן האבן זיך גערעכנט פאר פרייע מענטשן (ניט קעניגלעכע דינער), צוגלייך מיט דער שליאכטע און באיארן. פאר אומ- בריינגען, אדער פארווּנדן א ייד האט געקומט טויט"-שטראף. מען האט הזיל ניט געטארט שטערן אין זייערע תפילות, שבת האט מען זיי ניט געטארט רופן אין געריכט און ניט מאנעז קיין חובות. זיי האבן געמעגט האנדלען מיט וואס זיי האבן געוואלט און זיך ...

די דאוויד"האראדאקער וואלד-סוחרים, זענען, אויסער געציילטע. קיין גרויסע גבירים ניט געווען, אבער זיי און די אזוי גערופענע וואסער-מענטשן, האבן צוזאמען געבילדעט א גאנץ הויך אנטוויקלטן סוחרים שטאנד. דער וואלד-האנדל איז ניט געווען קיין איינפאכער -- ער האט געפאדערט פיל קענטניס און פאכמענישקייט. ביים קויפן די רוי"מאטעריאלן האט מען געדארפט פאכמעניש באטראכטען די קוואליטעט, מאכן א גענויע קאלקולאציע פון אויס- ארבעטונג, פון טראנספארט א.א.וו. ...

... דאס האט, פארשטייט זיך, געווירקט אויך אויף דאוויד"האראדאק. וועלכע איז געלעגן ביים טייך הארין און אין צענטער פון וואלד מאטעריאלן. אין דער צווייטער העלפט פון 19-טן יארהונדערט, האט זיך אין דאוויד"-האראדאק אנגעהויבן אויסבילדן א סוחרים קלאס פון וואלד פראדוקציע און די אזוי גערופענע וואסער-מענטשן.

ביי דער געלעגנהייט איז כדאי צו דערמאנען די משפחה ברעגמאן פון דאוויד"האראדאק, וועלכע האט אין סוף פון 19-טן יארהונדערט געפירט גרויסע געשעפטן. די ברעגמאנס האבן געהאט א סאך אייגענע בארלינעס און פון מאל צו מאל פלעגן זיי דינגען אויך פרעמדע אויף אריבערצופירן זייערע סחורות. זיי האבן אין א סאך פונקטן געהאט זייערע סקלאדעס. לעצטנס האבן זיי אויך געהאט אן אייגענעם דאמף"שיף מיטן נאמן ,מאנטיפיארי". זייערע אגענטן, וועלכע זענען געווען צוזייט איבערן גאנצן וועג פון פינסק ביז יעקאטערינאסלאוו, פלעגן פאר זיי קויפן און פארקויפן. צוגרייטן ארבעטער און שפייזדארטיקלען פאר די ארבעטער, און אויך אינפארמירן וועגן די פרייזן פון תבואה, צוקער, זאלץ א.א.וו. זיי פלעגן אויך אינפארמירן וועגן צושטאנד פון די האלץ רעזערווען אין אוקראינע. ...

... דער וואסער האנדעל האט געשאפן אין דאוויד"האראדאק אינדוסטריע פון שיףדבויעריי, פון וואס פיל יידן און קריסטן האבן געהאט פרנסה בכבוד. ...

... די איינוווינער פון נירטשע זענען געווען טיפן פון געזונטע פאלקס-מענטשן. זיי האבן געהאט א טאגטעגלעכן קאנטאקט מיט די יידן פון דאוויד-האראדאק און אדאנק דער בארירונג מיט פארשיידענע מענטשן פון סוחרים"שטאנד, זענען זיי אויך ניט געווען קיין פארגרעבטע דארפס-מענטשן. פאר די קינדער פלעגן זיי ברענגען די בעסטע מלמדים. וועלכע האבן. אגב, זייער גערן געפארן אהין. ...

... פינה בשוק החדש בדויד-הורודוק א ווינקל פון נייעם מארק אין דאוויד"האַראַדאָק ...

צווישן די דאוויד-האראדאקער קצבים זענען געווען גרעסערע סוחרים, וועלכע פלעגן פארן קיין אוקראינע און איבערהויפט אין פאלטאווער געגנט, אויפקויפן דארט טראנספארטן מיט אקסן און שיקן זיי קיין ווארשע. אינטערעסאנט, אז די דאזיקע טראנספארטן. ווי אויך זייערע באגלייטער פלעגן דעם גאנצן וועג מאכן צופוס. ...

אין יאר 1898 האט זיך ארגאניזירט א גרופע פון 5 בעלי-עגלות און געקויפט א קליין פאראכאדל מיטן נאמן ,וויון", וועלכער פלעגט קורסירן צווישן דאוויד"האראדאק און נירטשע, צושטעלנדיק דאוולד-האראדאקער פאסאזשירן צום גרויסן פאראכאד, וואס האט קורסירט צווישן פינסק און קיעוו, ניט אלע בעלי-עגלות האבן געהאט צוטרוי צום דאזיקן געשעפט און דערפאר האט טאקע די מערהייט פון זיי ניט געוואלט צושטיין צום שותפות. די ערשטע יארן, האבן נאך די בעלי-עגלות, וואס האבן געקויפט דעם פאראכאד, ווינטער געארבעט מיט די פערד. ביסלעכווייז האט זיך אבער דאס געשעפט אנטוויקלט, זיי האבן געשטעלט נאך א פאראכאד קיין סטאלין און גארין און זיי האבן אינגאנצן אוועקגעווארפן דעם פריערדיקן פאך. שפעטער זענען צום דאזיקן שותפות צוגעשטאנען אויך פינסקער יידן און ס'איז איינגעשטעלט געווארן אויך א פאראכאד-קאמוניקאציע פינסק--דאוויד-האראדאק. ...

... אין דאוויד"האראדאק. איז געווען א גרויסע גרופע בעלי-עגלות, וואס פלעגט ארומפארן איבערן גאנצן לאנד. פון דאוויד"האראדאק איז מען געפארן מיט פורן קיין פינסק. מינסק, ווילנע, בראדי און אדעס. ...

... דער פלייש-האנדל האט אריינגעטראגן זייער א סאך געלט און האט שטארק צוגעהאלפן צו דער אנטוולקלונג פון דער געגנט און איבערהויפט פון די פויערים. ער האט אויך געשאפן א באזיס פאר גארבערייען, אין וועלכע ס'האבן זיך אויסגעארבעט די גרויסע קוואנטומס פעל פון דער סביבה. פון די אויסגעארבעטע פעלן, פלעגן פראדוצירט ווערן אין דאוויד-האראדאק דורך די ארטיקע שוסטערס שטיוול פאר דער גאנצער אומגעגנט. ...

די בעלי-עגלות אין דאוויד"האראדאק זענען געווען גוט ארגאניזירט. זיי זענעז געווען איינגעטיילט אין 2 גרופן. איינע, וועלכע האט געארבעט אין שטאט, איבערהויפט ביים פאנאנדערפירן די סחורות, וואס פלעגן אנקומען מיט די פאראכאדן אין די געשעפטן און סקלאדעס. און די צווייטע גרופע פלעגט פארן צום באן קיין לאכווע און סטאלין און ווינטער פלעגן זיי אויך פארן קיין פינסק. זיי האבן אלע געארבעט בשותפות און מיט די פארדינסטן, פלעגט מען זיך יעדע וואך טיילן. ...

... דאס זענען אומגעפער די פאכן, אין דאוויד"האראדאק ביזן אויסברוך פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. ...

... דאוויד"האראדאק איז געווען א שטעטל מיט פיל בעלי-מלאכות, וואס האבן געארבעט זעלבסטשטענדיק. קיין ספעציעלע ארטיקלען, וועלכע זאלן זיין כאראקטעריסטיש נאר פאר דער שטאט, האט מען אין דאוויד"-האראדאק ניט פראדוצירט. האבנדיק, אבער, אבאפעלקערונג פון אומגעפער 10 טויזנט נפשות און א גרויסע דארפישע סביבה, איז דארט געווען אנ'ארט פאר פיל פאכלייט, וואס האבן ארבעטנדיק פאר דער ארטיקער באפעלקערונג געהאט א בכבודיקע עקזיסטענץ. ...

די אויבנדערמאנטע קורצע שילדערונג וועגן דער עקאנאמישער סטרוקטור פון דאוויד- האראדאק ביז דער ערשטער וועלט-מלחמה ווייזט אונז, אז די שטעטל האט ניט פארמאגט קיין גאר גרויסע גבירים צווישן די סוחרים און אויך ניט קיין גרויסע ארעמעלייט צווישן די בעלי-מלאכות. אין אלגעמיין איז דער לעבנס-סטאנדארט אין יענער צייט ניט געווען קיין הויכער און די פאדערונגען ניט קיין גרויסע. ...

דער איינדרוק איז געווען א דערדריקנדער צוליב דעם, ווייל זייט כמיעלניצקיס צייטן, האט די שטעטל קיין קריג ניט געדענקט. די שוועדישע מלחמה האט דאוויד-האראדאק אויס- געמיטן, נאפאלעאנישע חיילות האבן דאוויד-האראדאק פאר די אויגן ניט געזען. וועגן דער רוסיש"טערקישער מלחמה האט מען אין שטעטל בלויז געהערט און דאס זעלבע איז אויך געווען אין דער צייט פון רוסיש-יאפאנישן קריג. ...

דער הויפט-קאמאנדיר ניקאלאי ניקאלאיעוויטש האט געגעבן א באפעל, אז די יידן פון סוּוואלקער, לובלינער און כעלמער גובערניעס, מוזן אין פארלויף פון 24 שעה פארלאזן זייערע היימען. דורך דאוויד-האראדאק האבן אנגעהויבן דורכפארן הונגעריקע, נאקעטע און אומ- גליקלעכע יידישע פליטים. דער דאזיקער אומבאהאלפענער אויסזען פון די יידישע פליטים, האט געמאכט א דערשיטערנדן איינדרוק אויף די דאוויד"האראדאקער יידן. פארשטייט זיך, אז ס'איז גלייך ארגאניזירט געווארן א הילפס-קאמיטעט און די גאנצע יידישע באפעלקערונג האט מיט ליבע אויפגענומען די פליטים. זיי געגעבן הילף, איינגעארדנט זיי אין שולן און פריוואטע הייזער און באזארגט זיי מיט קליידונג און עסן. ...

אינצווישן זענען אנגעקומען ניט קיין פריילעכע גרוסן פון די דאוויד"-האראדאקער עוואקואירטע. די יידן, וועלכע האבן ביי די דייטשישע פליטים געקויפט פערד און וועגענער, כדי ס'זאל זיין מיט וואס צו עוואקואירן זיך האבן דאס צוריק פארקויפט. מ'האט זיך אנגעהויבן צוגעווינען צו דער נאענטקייט פון פראנט. די אנוועזענהייט פון מיליטער גארניזאנען אין שטעטל האט געגעבן א פרישן מקור פון פרנסה. מ'האט מיט זיי געמאכט גוטע געשעפטן און די עקאנאמישע לאגע האט זיך פיל פארבעסערט. ...

... דער פראנט האט זיך אלץ מער דערנענטערס. די פאניק איז געווארן גרויס. אין שטאט האבן זיך באוויזן קאזאקן. מ'האט אראפגענומען די גלאקן פון די קלויסטערס. כדי זיי זאלן ניט אריינפאלן אין דייטשישע הענט. ביינאכט האט מען געהערט הארמאטן שיסעריי. די דייטשן האבן, אבער, פארנעמענדיק דעם 16-טן סעפטעמבער 1915 פינסק, געבליבן דארט שטיין. נאכדעם, ווי ס'איז דורכגעגאנגען א קנאפער מאנאט און דער פראנט האט זיך ניט גערירט און נאכדעם, ווי די הערבסט-רעגנס און די בלאטעס האבן זיך אנגעהויבן האט מען אין דאוויד- האראדאק פארשטאנען, אז דער פראנט וועט זיך איבער ווינטער ניט רירן און מ'האט זיך צוביסלאך אנגעהויבן צופאסן צו דער לאגע.

אפילו אין פארווארפענעם ווייטן פון צענטר דאוויד-האראדאק, האט מען דערפילט די נייע, אפפרישנדע ווינטן וועלכע האבן אנגעהויבן בלאזן אין ווייטן פעטערבורג. פון מויל צו מויל, אין דער שטיל, מיט גלאנציקע אויגן פון דערווארטונג, זענען ארומגעגאנגען קלאנגען, אז דער געהאסטער צארישער רעזשים אין רוסלאנד גייט צוגרונט. יידן האבן אין דער שטיל תפילה געטאן, אז ס'זאל זיין אמת. אט קומט אן א ידיעה, אז פירשטן האבן אין פעטערבורג פארסמט ראספוטינען, אט זאגט מען, אז אין קייזערלעכן הויף איז אומרואיק. מ'דערווארט פון טאג צו טאג נייע בשורות, אבער ס'גלויבט זיך דאך ניט, אז דאס געגארטע וועט פארווירקלעכט ווערן... צי איז דען מעגלעך, אז דער איינגעפונדעוועטער, זייט הונדערטער יארן צאריזם, וועט צוזאמענגעבראכן ווערן? איז דאס ניט קיין פוסטער טרוים ?... ...

... דער ענטוזיאזם איז געווען גרויס, די שמחה איז געווען אומגעהויער און אזוי האט מען זיך דערווארט ביזן פייערן דעם אינטערנאציאנאלן ארבעטער יום-טוב -- דעם 1-טן מאי אין דאוויד"האראדאק. ...

די צוגרייטונגען צום יום-טוב זענען געווען אין פולן ברען. ס'איז געגרינדעט געווארן א ספעציעלער געמיינזאמער 1-טער מאי קאמיטעט פון יידן און קריסטן. א ספעציעלע דעלעגאציע איז ארויסגעשיקט געווארן צום הוסארן-קאוואלערן פּאָלק, וואס איז געשטאנען ניט ווייט פון דאוויד"האראדאק כדל איינצולאדן זיי מיט זייער ארקעסטער אויפן יום-טוב. אין פלאן איז געווען פארויסגעזען, אז דער ארקעסטער זאל אויף דער פייערונג שפילן די מארסעליעזע און די התקוה. ס'האט זיך אבער ארויסגעוויזן אז דער ארקעסטער האט ניט קיין נאטן, ניט פון איינגעם און ניט פון צווייטן הימן. צוהילף איז דאן געקומען דער מוזיקאנט וועלוול קרעפעל, וועלכער האט אנגעשריבן די נאטן פון התקוה און אדאנק דער הילף פון די אלטע רעוואלוציאנערן פון 5 זענען אויך צוזאמענגעשטעלט געווארן די נאטן פון מארסעליעזע. אמת, דאס וואס דער ארקעסטער האט דערנאך געשפילט (לויט די צוזאמענגעשטעלטע נאַָטן) איז ניט געווען שטארק ענלעך צו דער מארסעליעזע -- די כוונה איז אבער געווען א גוטע און אלע האבן ,פארשטאנען"., אז דאס דארף זיין די מארסעליעזע.. ...

... אין יענער צייט, האט זיך שטארק אנטוויקלט די ציוניסטישע און געזעלשאפטלעכע טעטיקייט אין דאוויד"האראדאק. דאס וועט אבער געשילדערט ווערן אין א באזונדער קאפיטל. ס'איז כדאי בלויז צו באמערקן, אז די עקאנאמישע לאגע האט זיך דאן שטארק פארבעסערט. יידן האבן זיך דאן געקאנט פריי באוועגן און קיין פרנסה האט ניט געפעלט. ...

כאראקטעריסטיש פאר יענער צייט, איז אן אריגינעלע שטראף. וועלכע איז דורך דער דאמאלסדיקער ארטיקער מאכט ארויפגעלייגט געווארן אויף א דאוויד-האראדאקער ייד, בערל אייזנבערג, פאר ניט אפהיטן דאס געזעץ. מ/האט אים געכאפט טרייבנדיק בראנפן -- ,סאמאגאן". אין יענער אומרואיקער צייט, איז אויך דאס געזעץ געווען אין דאוויד"האראדאק אפגעהיט. די שטראף איז געווען פאלגענדע: מ'האט אים אייף זיינע אקסלען אויפגעהאנגען די קעסלען. אין וועלכע ער האט געקאכט דעם בראנפן, א שטאטישער גוי, אדאם פאוווּ איז געגאנגען פארויס מיט א פויק און געפויקט און אזוי האט מען בערל אייזנבערג געפירט איבער אלע גאסן פון שטאט ביים אלגעמיינעם געלעכטער פון די איינוווינער. ...

... די שטאט איז געבליבן אֶן א מאכט. די באן-קאמוניקאציע איז געווארן ניט נארמאל און געפערלעך. פיל דאוויד"-האראדאקער יידן זענען פארבליבן אין פארשיידענע שטעט פון אוקראינע און ניט דערגרייכן אהיים. אלע. געשעפטן האבן זיך אפגעשטעלט און קיין איבעריקע ארבעט איז אויך ניט געווען. ...

... 1 -- -דדאראדאק גייט איבער פון האנט צו האנט מיט א געפיל פון מורא און שרעק האבן די דאוויד-האראדאקער יידן אויפגענומען די פאליאקן. די קלאנגען וועגן האלטן זיך פון פוילישן מיליטער, איבערהויפט פון די ,האלערטשיקעס* לגבי די יידן, די דערגאנגענע קלאנגען וועגן א פאגראם אין לעמבערג האבן געגעבו א גרונד צו זיין שטארק באזארגט. ס'איז אנגעקומען די טרויעריקע און דערשיטערנדע ידיעה, אז אין פינסק האבן די פאליאקן דערשאסן אֶן א גרונד און אֶן שולד 35 יידישע יונגעלייט! איז טאקע ניט קוקנדיק אויף דעם, וואס פאר די באלשעוויקעס האבן די יידן אין דאוויד-האראדאק געלעבט זייער שווער, כמעט האלב הונגעריק, האט מען דאך מיט זארג געקוקט אין דער נייער צוקונפט. די פאליאקן זענען אריין אין דאוויד"האראדאק. יידן האבן זיך באמיט ניט צו ווארפן זיך אין די אויגן. דער רעזשים אין שטעטל איז געווען זייער א שווערער. צוערשט האבן זי ...

וואס ס'האט זיך נאר געלאזט ארויספירן. ס'זענען דאן געווען אין שטעטל פיל שפייזדרעזערוון, וואס מ'האט איבערן זומער אנגעפירט פון אוקראינע. דאס אלץ איז רעקוויזירט געווארן. מ'האט אפילו אראפגענומען שיינע שיך פון די פיס. די אלע רעקוויזירטע זאכן איז די דאוויד"האראדאקער באפעלקערונג געווען פארפליכטעט אליין צושטעלן צום באן אין לאכווע און לוניניעץ. ...

ס'האבן זיך אנגעהויבן קאשמארפולע טעג פאר די יידן פון דאוויד"האראדאק. צוויי וואכן נאכאנאנד, באטאַג און באנאכט, זענען דורך דער שטאט דורכגעגאנגען די אפטרעטנדע טיילן פון דער פוילישער ארמיי. מענטשן האבן זיך מורא געהאט צו ווייון אין די גאסן. צולעצט האבן די פאליאקן פארברענט דעם בריק און געבליבן שטיין אויף יענער זייט טייך. יענער טאג איז געווען דער ערגסטער. אין פארלויף פון דאזיקן טאג, פלעגן זיך די פוילישע זעלנער אריבערכאפן איבערן טייך און זיך לאזן איבער די הייזער ראבירן. ערשט באנאכט איז געווארן רואיק. די באלשעוויקעס זענען צוגעגאנגען ביז צום שטאט און אינדערפרי זענען זיי אריין אין דאוויד- האראדאק.

... דאוויד"האראדאקער יידן האבן זיך אנגעהויבן צופאסן צום נייעם לעבן. דער פראנט איז אוועק ווייט -- אזש ביז קיעוו. ס'האט זיך געשאפן א מעגלעכקייט צו פארבינדן זיך מיט פינסק. מ'האט צוביסלעך אנגעהויבן האנדלען. דער הויפט ארטיקעל איז געווען זאלץ. מיטן דאזיקן ארטיקל האט מען דאן געמאסטן דעם ווערט פון אלע סחורות. פאר א פוד זאלץ, האט מען באקומען 3 פוד קארן.

מיט געמישטע געפילן האט די יידישע באפעלקערונג אויפגענומען די נייע מאכט. פון איין זייט איז מען געווען צופרידן, ונאס מען איז אויסגעלייזט געווארן פון דער פוילישער מאכט, וועלכע האט באוויזן פאר דער קורצער צייט פון איר הערשאפט ארויסצוווייזן איר אנטיסעמיטישן פרצוף. איבערהויפט אלז מען געווען צופרידן, וואס ס'האט זיך סוף-סוף געענדיקט די שפאנונג פון לעצטן מאנאט. פון דער צווייטער זייט, אבער, איז דאוויד-האראדאק מיטן אריינטרעטן פון דער רויטער ארמיי, אפגעשלאסן געווארן פון דער אויסערלעכער וועלט. ס'איז איברגעריסן געווארן די פארבינדונג מיט אמעריקע און ס'איז אפגעשלאסן געווארן דער וועג קיין ארץ-ישראל, וווהין פיל יוגנטלעכע האבן זיך געגרייט עולה צו זיין. ...

אינצווישן האט זיך ארגאניזירט דאס געזעלשאפטלעכע און פאליטישע לעבן אין שטעטל. ס'זענען אויפגעשטאנען פאליטישע פארטייען, יוגנט באוועגונגען, ס'האבן זיך געגרינדעט געזעלשאפטלעכע, קולטורע און וווילטעטיקע אינסטיטוציעס. די יידישע באפעלקערונג פון דאוויד-האראדאק און איבער הויפט די יוגנט האט זיך מיט ברען, טעמפעראמענט און אויסערגעוויינלעכער איבערגעבנהייט אריינגעווארפן אין דער דאזיקער ארבעט. ס'איז געגרינדעט געווארן אנ'העברייאישע ,תרבות" פאלקס-שולע, וועלכע איז מיט דער צייט געווארן, איינע פון די בעסטע אין פוילן. ס'זיינען געגרינדעט געווארן בענק., ווי די ,פאלקס-באנק? און ,סוחרים-באנק". ס'האט זיך אנטוויקלט א שיינע און פארצווייגטע ארבעט ארום דעם יתומים-קאמיטעט. ס'זענען אויפגעשטעלט געווארן ביבליאטעקן, ספארט-קלובן, דראמאטישע קרייזן, א.א.וו. מיר וועלן זיך, אבער, יעצט ניט אפשטעלן גענויער אויף די אלע אינסטיטוציעס, -- וועגן דעם, וועלן מיר באזונדער שילדערן אין די שפעטערדיקע קאפיטלען. ...

די פאליטיק פון באיקאט פון יידישן סוחר, קרעמער, האנדווערקער, און פאבריקאנט. קיין דאוויד- האראדאק זענען ספעציעל אראפגעבראכט געווארן עטלעכע פאליאקן, וועלכע האבן געעפענט קראמן און קאנקורירט מיט יידישע קרעמער, די לופט איז געווארן אנגעזאפט מיט זאאלאגישן אנטיסעמיטיזם און טראץ דעם, וואס אין דאוויד-האראדאק איז דער דאזיקער אנטיסעמיטיזם ניט געקומען אין אזא בולטער פארם צום אויסדרוק, ווי ס'איז געווען אין אנדערע פוילישע שטעט (דאס דערקלערט זיך דערמיט, וואס אין דאוויד-האראדאק האבן די פאליאקן געבילדעט 10--5 פראצענט פון דער באפעלקערונג און די איבעריקע 95%--90 זענען געווען יידן און ווייסרוסן -- די ,האראדטשוקעס", וועלכע האבן זיך אליין אויך געפילט באעוולט פון דער פוילישער מאכט), טראץ דער רואיקייט אין שטעטל. זענען אבער די יידן געוועזן שטארק באאומרואיקט. ...

... דעם 1"טן סעפטעמבער 1939 -- פרייטיק פרי -- האבן די היטלעריסטישע חיילות באפאלן פוילן. די יידישע באפעלקערונג פון פוילן, אוז בתוכם די דאוויד-האראדאקער יידן, האבן זיך געשטעלט צום קאמף מיט דעם הלטלעריסטישן שונא. ...

... אין דאוויד"האראדאק האט מען געלייענט די העברעאישע פרעסע. די הצפירה'ס האט מעז געקליבן און איינגעבונדן. נחום סאקאלאוו'ס ערב-שבתדיקע ארטיקלען פלעגט מען ניט נאר לייענען, נאר לערנען. מ'האט זיך אולך באמיט צו דערציען אין ציוניסטישן גייסט דעם יונגן דור. צו דעם צוועק האט מען געבראכט אין דאוויד"האראדאק די בעסטע לערער, וועלכע האבן איינגעפירט דעם אזוי גערופענעם ,חדר מתוקן", וווּ מ'האט געלערנט עברית בעברית. נאך פאר דער ערשטער וועלט-מלחמה, זענען אין דאוויד-האראדאק געווען יוגנטלעכע קרייזן, וועלכע האבן גערעדט צווישן זיך אוסשליסלעך עברית. אין יאר 1915 האבן דאוויד"האראדאקער יוגנט- לעכע איינגעארדנט, לויט זייער אייגענער איניציאטיוו, אן אומלעגאלע אזכרה נאך דיר הערצל.

די קרן"קיימת מארקעס, האט מען אין דאוויד"האראדאק פארקויפט אויף חתונות גלייך ווי זיי זענען אנטשטאנען. שמעון לייכטמאן און שלמה ראזמאן, פלעגן אויף יעדער חתונה קומען פארקויפן די דאזיקע מארקעס. ערב יום-כיפור פלעגט מען זיצן אין אלע שולן מיט קערות פארן קרן הישוב. ווער ס'פלעגט מנדב זיין 25 קאפיקעס איז זיין נאמען געווען אפגעדרוקט אין ספעציעלן בוך. דער ,סלאנימער" רב זצ"ל -- פלעגט מנדב זיין א רובל. . ...

... צו יענער צייט, האט זיך אויך אנגעהויבן די עליה קיין ארץ-ישראל און פון דאוויד- האראדאק זענען דאן געפארן חלוצים און אויך גאנצע משפחות ווי: א. י. שאפער, נח גראנאדיר, א. טורקעניטש, א. שאסטאקאווסקי און יבדלו לחיים ל. דושניק, ד. רימאר, א. לאכאווסקי, ש. מעסטער, ז. פאין, און אנד. ...

איז דורכגעפירט געווארן מיטן אנטייל פון דער גאנצער יידישער באפעלקערונג אין דאוויד- האראדאק. ס'איז ניט געווען קיין איין יידישע משפחה, אפילו די ארעמסטע. וועלכע האט ניט דעקלארירט פארן קרן-היסוד. ...

די אלגעמיינע ציוניסטן, באנייענדיק זייער טעטיקייט, האבן זיך מיט ברען אריינגעווארפן אין א פארצווייגטער אויפקלערונגס-ארבעט. זיי זענען געווען טעטיק אין קרן-היסוד, קרן-קיימת, זיי האבן פונדאסניי דערעפנט זייער ביבליאטעק,. וועלכע איז אין די צייטן פון פויליש- באלשעוויסטישן קריג געווען ניט טעטיק, זיי האבן אפגעהאלטן אפטע פארזאמלונגען און רעפעראטן, זיי האבן מיטגעהאלפן צו דער אנטשטייונג פון דער ,תרבות"-שולע אין דאוויד- האראדאק און שפעטער אויך געגרינדעט זייער יוגנט באוועגונג ,השומר הלאומי" (דערנאך ,הנוער הציוני"). די אלגעמיינע ציוניסטן האבן אקטיוו אנטיילגענומען אין די פארשיידענע וואל"קאמפאניעס אין שטעטל, ווי: וואלן צום סיים, שטאט-ראט וואלן, קהילה-וואלן, וואלן צו די ציוניסטישע קאנגרעסן א.א.וו. א געוויסע צייט איז אויך געוועז אין שטעטל א קבוץ- הכשרה פון ,הנוער הציוני". דאס זענען געווען יוגנטלעכע פון ,הנוער הציוני ניט קיין דאוויד- האראדאקער. וועלכע האבן זייער הכשרה-צייט געדארפט דורכמאכן אין דאוויד-האראדאק. דער דאזיקער קבוץ-הכשרה האט אבער ניט עקזיסטירט קיין לאנגע צייט -- בלויז איין יאר - 4 -- צוליב דעם, וואס ס'איז געווען א מאנגל פון ארבעט אין שטעטל. די יוגנטלעכע פון ...

מיטן איינשטעלן זיך פונם נארמאלן געזעלשאפטלעכן לעבן אין דאוויד"האראדאק האבן אנגעהויבן טעטיק זיין די פאליטישע פארטייען אין שטעטל. די ערשטע. וועלכע האבן באנייט זייער טעטיקייט זענען געווען די אלגעמיינע ציוניסטן און די צעירי-ציון. דאס זענען געווען די צוויי הוייפט-פארטייען אין שטעטל אין פארלויף פון דער גאנצער צייט פון צווישן די צווי וועלט-מלחמות. זיי ביידע זענען געווען די איינפלוסרייכסטע, אין צאל חברים די גרעסטע און אין טעטיקייט די אקטיווסטע.

... אויך די צ.ס., אזויווי די אלגעמיינע ציוניסטן, האבן גלייך נאכן איינשטעלן זיך פון נארמאלן לעבן אין דאוויד-האראדאק באנייט זייער טעטיקייט און זיך גלייך געשטעלט פעסט אויףּ דל פיס. ...

... צ.ס. האט אין יאר 1923 געגרינדעט אין דאוויד-האראדאק דעם ,החלוץ" און אין יאר 1924 איז געגרינדעט געווארן דער קיבוץ-הכשרה אין ליסאוויטש. ...

... דאוויד"האראדאק 1928

די וויכטיקע ציוניסטישע ארבעט צווישן דער רעליגיעזער באפעלקערונג פון דאוויד- האראדאק איז געפירט געווארן דורך ,מזרחי* און ,הפועל-המזרחי". דער ,הפועל-המזרחי" האט אין יאר 1925 געגרינדעט א קיבוץ-הכשרה אין דאברין און די מערהייט פון די חברים פון קיבוץ האבן עולה געווען קיין ארץ-ישראל. ,מזרחי" און ,הפועל-המזרחי" האבן זיך אקטיוו באטייליקט אין די ארבעטן פון קרן-קיימת און קרן-היסוד. ...

... לאנדווירטשאפטלעכער קבוץ פון דאוויד"האראדאקער ,החלוץ-המזרחי" אין דאָברין יאר 1924 יושבים : (שורה ראשונה מימיך לשמאל) ו. משה פרידמן, -2. שרגא (פייבל) שצקי, 5. מומיל דוברוביצקי. ...

... פון די אלע זכרונות איז צו פארשטיין, אז אין יאר 1905 איז אין דאוויד-האראדאק געווען ארגאניזירט א קליין גרופע פון ,בונד" אונטער דער אנפירונג פון העלפאנט (א. ליטוואק), א בונדאוויעץ, וואס איז, לויט קלאנגען. געווען אויף פארשיקונג אין דאוויד"האראדאק. ס'איז אויך געווען א גרופע פון סאציאליסטן-טעריטאריאליסטן. וועגן זיי האבן מיר אפילו א היסטארישן באווייז. -- אין אמעריקאנער ,פארווערטס" איז זיינער צייט אפגעדרוקט געווארן א בילד פון 0 מיטגלידער פון דאוויד"האראדאקער סאציאליסטן-טעריטאריאליסטן (דאס דאזיקע בילד גיבן מיר אויך אין אונזער יזכור-בוך). ס'האט אין דאוויד"האראדאק דאן אויך עקזיסטירט די פועלי- ציון פארטיי. ...

אלס רעזולטאט פון דער רעאקציאנערער און אנטיסעמיטישער פאליטיק פון דער פוילי- שער רעגירונג און שווערער עקאנאמישער און אומבאהאלפענער לאגע פון דער יידישער יוגנט. האט זיך אין דאוויד-האראדאק געבילדעט א קליינע גרופע פון קאמוניסטן. די צאל זייערע האט אפילו ניט דערגרייכט קיין צענדליק. זיי האבן קיין איינפלוס ניט געהאט אין שטאט. די דאזיקע גרופע איז אינגאנצן צופאלן געווארן, נאכדעם. ווי מ'האט עטלעכע פון זיי ארעסטירט. א טייל פון די באפרייטע פון תפיסה, זענען דערנאך אוועקגעפארן קיין... ארץ-ישראל. די איבעריקע זענען געבליבן אין דאוויד"האראדאק, צוריקציענדיק זיך אינגאנצן פון קאמוניסטי- שער טעטיקייט. ערשט ווען די סאוויעטן זענען אין יאר 1939 אריין אין דאוויד"האראדאק זענען זיי געווען צווישן די ארטיקע קאמוניסטישע אקטיוויסטן און זיי האבן ניט ווייניק צרות דערנאך אנגעטאן די ציוניסטישע עסקנים. אדאנק זייערע מסירות צו נ.ק.ג.ב. זענעז ארעסטירט געווארן פיל ציוניסטישע פירער פון שטעטל. ...

... די שטעטל האט זיך אין יענער צייט צעטיילט אויף 2 טיילן -- אלגעמיינע ציוניסטן און פועלי-ציון. בעת די וואלן צו דער גרינדונגס-פארזאמלונג אין רוסלאנד, האט די ציוניסטישע ארגאניזאציע באקומען מיט 120 שטימען מער ווי די פועלי-ציון. 740 שטימען קעגן 620. ...

ווען דאוויד-האראדאק איז אריבער פון האנט צו האנט, איז אוממעגלעך געווען צו פירן א נארמאלע ...

... ער איז געווען דער, וועלכער האט אין יאר 1931 געגרינדעט די ,בני-דיהודה", ד.ה. די העברעאיש-ריידנדע יוגנט אין פוילן. ערשט דערנאך האט זיך די דאזיקע באוועגונג פארשפרייט איבער אנדערע שטעט און שטעטלעך פון פוילן, זי האט אבער אין ערגעץ ניט אנגענומען אזא ערנסטן כאראקטער ווי אין דאוויד-האראדאק. ...

... ווען די סאוויעטן זענען אריין אין ענדע סעפטעמבער אין דאוויד"-האראדאק האט זיך באנייט דאס לערנען אין דער שולע, שוין ניט אין דער העברעאישער שפראך נאר אין יידיש. ...

... דער דאזיקער קורס איז געווען פארויסגעזען פאר דער דערוואקסענער באפעלקערונג פון דאוויד"-האראדאק. די פאפולאריטעט פון די דאזיקע לעקציעס איז געווען זייער גרויס. די קורסן האבן קאנצענטריויט ארום זיך די גרעסטע מערהייט פון דער דערוואקסענער יוגנט פון שטעטל און פיל פון דער עלטערער באפעלקערונג. ...

... אויסער די פאלקס-שולן, האבן אין דאוויד-האראדאק עקזיסטירט גוט איינגעארדנטע ביבליאטעקן. ...

... אין דאוויד*האראדאק האט עקזיסטירט א סטאבילער דראמאטישער קרייז פון ליבהאבער, וועלכער פלעגט פון מאל צו מאל געבן פארשטעלונגעו. ...

... צום שבח פון דראמאטישן קרייז מוז געזאגט ווערן, אז די ליבהאבער האבן זיך ווייניק אינטערעסירט מיט דער פראגע פון די געלטער-פאנאנדערטיילונג, זיי האט בלויז אינטערעסירט דער קינסטלערישער דערפאלג. ...

... רואינירט און פארארעמט איז געווען דאוויד-האראדאק נאך דער ערשטער וועלט- מלחמה. דער ,דזשאינט", וועלכער האט אנגעהויבן זיין הילפס-טעטיקייט אין גאנץ פוילן, האט אויך געגרינדעט אן אפטיילונג אין דאוויד-האראדאק. איינע פון די וויכטיקסטע אויפטוען פון ,דזשאינט" אין שטעטל איז געווען דאס גרינדן דאס יתומים-הויז. ...

געלט-מיטלען צו פירן די ארבעט האט דער קאמיטעט געשעפט פון בלימל-טעג. פון ספעציעלע אקציעס. פון הכנסה פון פארשטעלונגען. וואס דער דראמאטישער קרייז פלעגט פון מאל צו מאל געבן פאר דעם צוועק און איבערהויפט האט דער קאמיטעט געקאנט עקזיסטירן אדאנק דער שטיצע, וואס ער פלעגט באקומען פון דאוויד"האראדאקער פרויען קאמיטעט אין אמעריקע --- דעטראיט. ...

... וועז די באלשעוויקעס האבן אפגעטראטן פון שטעטל האבן זיי, טראץ די פראטעסטן פון די דאוויד"האראדאקער יידן, עוואקואירט אויך דעם גאנצן אינווענטאר פון יתומים-הויז. ...

... אין יאר 1909 איז לויט דער איניציאטיוו פון די גרעסערע סוחרים אין דאוויד"האראדאק געגרינדעט געווארן א סוחרים באנק אונטער דער אנפירונג פון נח גרושקין. בוכהאלטער איז דארט געווען מאיר אלפינער. די באנק האט זיך זייער גוט אנטוויקלט. ...

... אין דאוויד-האראדאק האט אויך עקזיסטירט א גמילות-חסדים-קאסע, וועלכע האט פאר קליינהענדלער און האנטווערקער געגעבן אן פראצענטיקע הלואות. ...

דאוויד"האראדאק איז, ווי אלע קלענערע שטעטלעך, וועלכע זענען געווען געבויט פון הילצערנע הייזער און אין גרעסטן טייל געדעקט מיט שטרויענע דעכער, זייער אפט געווען א קרבן פון שרפות. דאס פייער, דער דאזיקער אומגעבעטענער און אומגעוווּנשענער גאסט, פלעגט כמעט יעדן זומער אפשטאטן א וויזיט אין שטעטל און אנמאכן ניט קיין קליינע צרות. ס'האט געברענט צוליב פארשיידענע סיבות: צוליב ניט פארזיכטיק זיין מיט פייער, צוליב ארויסשטעלן א הייסן פרעס-אייזן, צוליב גיין באנאכט אין שטאל מיט פייער, צוליב אוועק- געווארפענע ניט דעררויכערטע און ניט פארלאשענע סיגארעטן, צוליב שפילן זיך פון קינדער מיט פייער, און... צוליב אונטערצינדונגען. ...

דאס זענען געווען די ערשטע, אין דער געשיכטע פון דאוויד-האראדאק, דעמאקראטישע וואלן צו דער שטאטד-פארוואלטונג. די יידן האבן זיך אקטיוו באטייליקט אין די דאזיקע וואלן און דער וואל-קאמף איז געווען א גאנץ שארפער. ס'זענען דאן אויסגעוויילט געווארן 8 יידן אין דער שטאט-פארוואלטונג (40%), דאס זענען געווען: ד"ר זשאלקווער, מ. י. ליפשיץ, מ. לאכאווסקי, י. יודאוויטש, ר. מישאלאוו, ש. רעזניק, ה. ציפין און י. ליפשיץ. ...

... קיין אפיציעלער שטאט-רב איז אין דאוויד-האראדאק ניט געווען. ס'זענען געווען אין שטאט עטלעכע רבנים, א 4 -- 5 אין דער צאל, וועלכע זענען אויסגעהאלטן געווארן, יעדערער דורך זיין קרייז, וואס האט אים געגעבן דעם כסא הרבנות. פון מאל צו מאל פלעגן פארקומען קריגערייען צווישן די פארשיידענע צדדים, איבערהויפט דאן, ווען מ'האט געדארפט צווישן די רבנים פאנאנדערטיילן געלטער, וועלכע זענען אריינגעפלאסן פוז אלגעמיינע קוועלן. ...

ס'איז צו פארשטיין, אז אין דאוויד"האראדאק, איז, ווי אין אלע פויליש-ליטווישע שטעט אוז שטעטלעך געווען אן ארגאניזירטע יידישע קהילה. ...

... וואס וועט זיין? -- פרעגן זיך די דאוויד-האראדאקער יידן איינע די אנדערע. מ'הערט זיך צו טאג און נאכט צום ראדיאָ, מ'כאפט אויף ידיעות פון דער גאנצער וועלט, מ'זוכט א ...

אין יאר 1917, נאך דער קערענסקי רעוואלוציע, זענען לויט דער איניציאטיוו פון דער ציוניסטישער ארגאניזאציע דורכגעפירט געווארן אין דאוויד-האראדאק די ערשטע דעמאקרא- טישע וואלן צו דער יידישער קהילה. די דאזיקע קהילה, האט אבער קיין זאך ניט באוויזן אויפ- צוטאן צוליב דער באלשעוויסטישער איבערקערעניש און צוליב די אומרואיקע איבערגאנגס- צייטן פון מאכט צו מאכט אין צייט פון קריג. ...

... דאוויד"האראדאקער יידן האבן ניט געקענט איינזיצן אין די הייזער. אויף יעדן שריט און טריט זענען געשטאנען גרופעס מענטשן און מיט פרעגנדע בליקן און פארזארגטע פנימער גערעדט וועגן גרויסן אומגליק. ...

... די דאוויד"האראדאקער יידן שלאפן ניט די גאנצע נאכט. מ'האט מורא פאר נקמה-אקטן מצד די פוילישע טיילן אויף דער יידישער באפעלקערונג. צום גליק, האבן די פאליאקן אפגעטראטן ניט פאראורזאכנדיק קיין שאדן די יידן. ...

מלחמה. מ'האט מורא פארן טאג, ווען די דייטשן וועלן אריין אין דאוויד"האראדאק. דאס הארץ זאגט פאר שלעכטע נביאות. ...

... פארשטענדלעך. אז די הויפט מחותנים אויף דער שמחה, וועלכע האבן זיך גלייכצייטיק געפירט מעשה באלעבאטים. זענען געווען די עטלעכע יידישע קאמוניסטן אין שטעטל צו וועלכע ס'האבן זיך אויך אנגעשלאסן עטלעכע ,מיעשטשאנעס" פון דאוויד"-האראדאק. ...

... די דאוויד-האראדאקער יידן האבן די נאכט פונם 19-טן סעפטעמבער אויפן 20דטן סעפטעמבער 1939 געשלאפן א רואיקן, גליקליכן און האפענונגספולן שלאף, זעענדיק פאר זיך א ליכטיקע צוקונפט אין ווייטערדיקן לעבן. ...

... א צאל פון א 6--7 יידישע און א 3--4 קריסטלעכע קאמוניסטישע אקטיוויסטן האבן אין פארלויף פון די ערשטע פאר מאנאטן געוועלטיקט אין דאוויד"-האראדאק. ...

... דאוויד"האראדאק האט געוויילט צו דער קאנפערענץ אין ביאליסטאק (ווייסרוסלאנד) 2 דעפוטאטן -- איינעם א יידישן און דעם צווייטן א קריסטלעכן -- פארשטענדלעך, קאמוד ניסטישע אקטיוויסטן, וועלכע זענען באשטימט געווארן דורך דער סאוויעטישער מאכט. ...

... אלע עקזיסטירנדע ביבליאטעקן אין דאוויד-האראדאק זענען פארייניקט געווארן און דערנאך זענען אלע אן אויסנאם ביכער פון די ביבליאטעקן קאנפיסקירט געווארן און אויף זייער ארט זענען געבראכט געווארן ביכער בלויז פון סאוויעטישע אויסגאבן אין דער רוסישער, ווייסרוסישער און עטוואס אויך אין דער יידישער שפראך,

... דער איינדרוק פון דאזיקן ארעסט אויף די דאוויד-האראדאקער יידן איז געווען א דער- שיטערנדער. קיין איינער איז שוין ניט געווען זיכער מיט זיין פרייהייט, די, אויף דער פריי געבליבענע ציוניסטישע עסקנים, האבן זיך געריכט אויף ווייטערדיקע ארעסטן און געווארט מיט מורא און שרעק אויף זייער ריי. אין שטאט איז געווארן א פאניק"שטימונג. ...

... לייזער ראנקין -- איז אנטלאפן פון טראנספארט ארעסטאנטן. וועלכע די סאוויעטן האבן דאן אנהויב פון דייטשיש-סאוויעטישן קריג ארויסגעפירט און טיף רוסלאנד, געקומען קיין דאוויד-האראדאק און אומגעקומען מיט אלע דאוויד"-האראדאקער יידן. ...

... ליידער האבן זיי אלע אויף דער אלטער גרענעץ געפונען א שטארקע סאוויעטישע וואך. וועלכע האט דורכגעלאזן בלויז די, וואס האבן געהאט ספעציעלע דערלויבענישן דערצו, -- די איבעריקע זענען ניט דורכגעלאזן געווארן און זיי זענען געווען געצוווּנגען צוריקצוקערן זיך אין דאוויד-האראדאק. ס'זענען פון דער גרענעץ אויך צוריקגעשיקט געווארן די סאוויעטישע מאכט- האבער פון שטאט מיט א באפעל צו בלייבן דארט ביז דער לעצטער מינוט.

די דייטשן האבן שוין פארנומען פינסק. לוניניעץ, לאכווע, מיקאשעוויטש, און אין דאוויד- האראדאק זענען זיי נאך ניט געווען. די שטאט איז פאקטיש געווען אַן א מאכט. דאוויד"-האראדאק איז ניט פארנומען געווארן דערפאר, וואס זי איז ניט געלעגן ביי קיין באן-ליניע און ניט ביי קיין שאסיי. די ,האראדטשוקעס" האבן זיך ניט געקענט דערווארטן ביז די דייטשן וועלן אליין אריינקומען און זיי האבן ארויסגעשיקט קיין פינסק צו דער דייטשישער מיליטערישער מאכט א דעלעגאציע מיטן פעלדשער מארייקא אין דער שפיץ, וועלכע האט פארלאנגט, אז די דייטשן זאלן וואס גיכער אריין אין שטאט. דערביי האבן זיי געמאלדן די דייטשן וועגן דער גרייטקייט פון די ,האראדטשוקעס" מיטצוארבעטן מיט זיי. זיי האבן פארלאנגט, אז מ'זאל מאכן א שנעלן סוף צו דער יידישער באפעלקערונג פון דאוויד-האראדאק. ...

... די פרויען מיט די קליינע קינדער האבן באקומען א באפעל, נאכדעם ווי די מענער זענען ארויסגעפירט געווארן פון שטאט צו דער שחיטה, צו פארלאזן אין פארלויף פון א שעה דאוויד"האראדאק.

... די קולות און געשרייען פון די אומגליקלעכע קרבנות האבן זיך געטראגן אין דער לופט און דערגרייכט אזש ביז דאוויד-האראדאק.

... עטלעכע פון די יידן, וועלכע זענען געראטעוועט געווארן אדאנק דעם, וואס זיי זענען געווען אין צייט פון קריג אין ראטנפארבאנד, ווי: הערשל קארמאן, מיט זיינע 2 זין נטע און מאטעס (היינט אין ישראל), איצל נאכמאנאוויטש (היינט אין די פאראייניקטע-שטאטן פון אמעריקע), מענדל קראווטשיק (היינט אין ישראל) און ליטמאן מוראווטשיק (היינט אין ישראל) האבן נאך דער באפרייונג, באזוכנדיק דאוויד-האראדאק געטראפן א חרובע פארברענטע שטאט אֶן איין לעבעדיקן ייד און א ריזן ברודער-קבר, וווּ ס'רוען די פארפייניקטע דאוויד"האראדאקער יידן. ...

... אפילו, ווען מען פלעגט זי פארלאזן יונגערהייט, נאך זייענדיק א יינגל -- ווי די מערסטע דאוויד-האראדאקער. וועלכע לעבן יעצט אין אמעריקא -- טראגט יעדערער ארום אין זיין הארץ א בענקשאפט נאך דער אלטער היים. ...

... וו דער גורל זאל אייך ניט פארווארפן, צי אין די הייסע זאמדן פון מדבריות, צי ביי די ברעגעס פון פאסיפיק אדער אטלאנטיק -- אויב נאר איר זייט א געבוירענער און דערצויגענער אין דאוויד-האראדאק, -- וועט אייך דער טייך נאכגיין אייער גאנצן לעבן און פארנעמען אן אנגעזעענעם ארט אין אייער געדעכעניש. ...

... שפת נהר ,הורין* בדויד"הורודוק דער ברעג פון טייך ,האָרין" אין דאוויד"האראדאק ...

... אן עכא פון די גרויזאמע פאגראמען, וועלכע האבץ געבושעוועט איבער דער לענג און ברייט פון יידישע שטעט און שטעטלעך אין רוסלאנד, האט זיך אויך דערטראגן קיין דאוויד"האראדאק. א האראדאקעד מיעשטשאנין, זוכטער, האט אין א דערבייאיקן דארף -- ארלי -- דערמארדעט ...

דאוויד"ראראדאק איז רייך געווען אין שמידן, וועלכע האבן זיך געטיילט אויף פארשיידענע קאטעגאריעס. געווען שמידן, וועלכע האבן געארבעט פאר דער שיף-בויעריי אויף מאכע רימארס ברעג, זיי האבן געמאכט ,סקאבקעס", ,ושאבקעס", ,יארשעס" מיט קעפ ווי לעבלאך ברויט און ,שווארענעס" פאר די רודערס. געווען אזעלכע, וועלכע האבן געמאכט גלעקלעך פאר פערד, גויישע מעסערלעך. מעסערס פאר דער שטוב, האק-מעסערס. קליאמקעס, זאוויעסעס, און אייזערנע טירן פאר געמויערטע קראמען און קעלערס. געווען שמידן, וועלכע האבן נאר געשמידט ,קופערטן". איינעם אזא געדענק איך -- אייזל דער שמיד האט ער געהייסן. חוץ זיין מלאכה אין דער קוזשניע איז ער אויך געווען אן אויסגעצייכנטער בעל-תפילה. געווען ווידער אנדערע. וועלכע פלעגן שמידן פערד, רעדער און וועגענער ; דערצו פלעגן זיי אויך געהערן צו חברה- קדישא און כאפן א טרונק בראנפן ביי א ברדמינן, וואס איז געווען אין שטעטל כמעט א טאג-טעגלעכע דערשיינונג. דאס שטעטל האט אפילו אין נארמאלע צייטן געהאט מער לוויות ווי חתונות. א נס, וואס די דאוויד-האראדאקער פרו ...

דאס איז געווען ישי אדלער. ער איז אנגעקומען פון קרינקי, גראדנער גובערנע און האט אין דאוויד-האראדאק געעפנט א ,חדר" אויף צו לערנען מיט די קינדער עברית בעברית. ...

... א באזונדערן חן האט פארמאגט די דאוויד-האראדאקער באד. אט שטייט זי פאר מיינע אויגן די לאנגע געביידע מיט די רויטע ציגל, די הויכע שמאלע פענסטער מיט די קליינע פיר- קאנטיקע שייבאלעך אין זיי. ...

... ווען ניט די פינסטערע, שווארצע היטלערזוואלקנס, וועלכע האבן פארדעקט די הימלען פון יידישע קהילות און אפגעווישט זיי פון דער אויבערפלאך ניט איבערלאזנדיק אפילו קיין זכר, וואלטן אייניקלעך אין דאוויד"האראדאק דערציילט אויך היינט זייערע קינדער, אז אמאל.. גאר אמאל... איז געוועז... ...

יאר-הונדערטער זענען פארביי, פיל שטורעמס און מלחמה'ס מיט פארשיידענע באנדעס זענען פארשווונדן און דאס לעבן אין שטעטל האט זיך ניט געענדערט. די באציאונגען צווישן די איינוווינער אין שטעטל זענען. אין אלגעמיין, געווען ניט קיין שלעכטע. אין דער צייט פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. ווען אין שטעטל איז אריין באלאכאוויטש מיט זיין באנדע, האבן די ווייסרוסן פארהיט דִי יידן פון טויט, אויסבאהאלטנדיק זיי ביי זיך. די סאלידארישקייט פון דער באפעלקערונג האט זיך אויך ארויסגעוויזן, וועז אין א צייט ארום זענען געקומען רויט- ארמייער און געוואלט רעקוויזירן ביי דעם פוילישן פריץ די בהמות. די יידן מיט די ווייסרוסן האבן ניט איינגעשטימט מיט דעם און געשטעלט א פיזישן ווידערשטאנד. דאס שטעטל איז ...

... אין אלגעמיין איז דאוויד-האראדאק געווען אן אייגנארטיק און אינטערסאנט שטעטל. געוווינט האבן דארט ארום 18 טויזנט איינוווינער, פון וועלכע א 7--8 טויזנט זענען געווען יידן און די איבעריקע ווייסרוסן מיט א קליינעם פראצענט פאליאקן.

... כ'וועַל קיינמאל ניט פארגעסן די דאזיקע געציילטע שעהן, וועז מיין עלטערן-הויז האט זיך מיטאמאל פארוואנדלט אין א טרעף"יפונקט פאר אלע דאוויד-האראדאקער יידן. אייניקע פון זיי זענען געקומען אפנעמען א גרוס פון קרובים און באקאנטע, אנדערע ווידער -- צו הערן נייעס פון לאנד. מיר האבן אלע געפילט, אז דער באדן ברענט אונטער אונדזערע פיס און א ביטערער וויידגעשריי האט זיך געהערט פון אלע פארזאמלטע : וואס ווייטער ?‏ ווי אזוי אנטלויפט מען און וווהין ?

... די איינציקע נחמה איז די לעבעדיקע מצבה, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אין אונזער לאנד -- אין ישראל -- אט די אלע הונדערטער משפחות פון דאוויד"האראדאקער יידן, וועלכע זענען געראטעוועט געווארן מיט זייערע פרויען און קינדער און ביי וועלכע עס שפרודלט א פולבלוטיק לעבן אין אלע ווינקעלעך פון אונזער לאנד. זיי ארבעטן, שאפן און דינען צוזאמען מיט אלע ישראל-בירגער, ווי א לעבעדיקע, פעסטע מויער פאר דער באנייענדער זיך מדינה. ...

... לופט-אטאקן און הארמאטן-באמבאדירונגען האבן אונז באגלייט ביים צוריק וועג אהיים. איך האב מיך באמיט שטענדיק זיך געפינען מיט דאוויד-האראדאקער. די אומארדענונג איז געווען גרויס. עס זענען געגעבן געווארן קעגנזעצליכע באפעלן. וווּ מיר האבן זיך געדרייט זענען געווען די דייטשן. באטאג האט מען ניט געקאנט זיך צוריקציען און מיר זענען געוועז געצווונגען ליגן אין וואלד אדער אין בלאטע און לויפן באנאכט. איין ציל האבן מיר געהאט פאר זיך: אהיים.

די שטעטל איז געווארן פול מיט פליטים פון די ארומיקע שטעטלעך. די מורא איז געווארן שטארק. די גויים האבן פארריסן די קעפ : ,פארביי אייער צייט יידן! עס גייען שוין די סאוויעטן אוועק פון דאנען". ...

דעם 26.6.1941, פרייטיק פארנאכט, בין איך געקומען קיין דאוויד"האראדאק מיט מיין אומפארגעסלעכן חבר משה שעכטער, דוד'ס זון און וואלף דעם צייטונגספארקויפערס אייניקל. כ'האב דאס שטעטל ניט דערקאנט. וועלכער דאוויד-האראדאקער געדענקט ניט די שעהן פארן אנקומען פון שבת ? די קרעמערס איילן זיך שליסן די געשעפטן, און די בעלי-מלאכות ענדיקן אויס זייערע ארבעטן. פון אלע זייטן לייכטן די שבת-ליכט, און. אלע גייען אין שול אריין מיט די קינדער. און יעצט -- אין ווי תשעה-באב באנאכט. שטארק-פינסטער אין די גאסן, און ביי יעדן ייד אויפן געזיכט ליגט דער פחד פאר די דייטשן וואס דערנענטערן זיך צום שטעטל. ...

... געקומע] איז דאס יאר 1939. דאס שטעטל האבן פארנומען די סאוויעטן. פיל יידישע פליטים פון מערב-פוילן האבן אין דאוויד-האראדאק דאן א היים געטראפן. ...

... איך בין געקומען אין דאוויד"האראדאק אין אוגוסט מאנאט 1944-טן יאר. כ'האב געטראפז אויף די ערטער פון די קליינע הייזקעלעך בערגלעך באוואקסן מיט ווילדן גראז... אנשטאט פריילעכע געלעכטערס און קינדעריש-שטיפערישע געשרייען, ערטער, וווּ ס'האט אמאל געשטראלט מיט א היימלעכער ווארעמקייט און דיך שטענדיק געצויגן צו זיך -- יעצט א ווילדער שרעקלעכער און צארנדיקער בילד... ...

באשיידן און נוצלעך איז געווען דיין לעבן און אפשר דערפאר ביסטו ,באלוינט" געווארן מיט א שנעלן אונטערגאנג. ווי א פיאנער ביסטו געגאנגען צו דער שחיטה אויפן מזבח פון פאלק. קליין איז די צאל פון דיינע צופעליק איבערגעבליבענע זין. אין אלגעמיין ארום א 100 מאן. וועלכע זענען יעצט ווייט צעשיידט. מיט פארביטערטע געמיטער קניען מיר אוּן בויגן די קעפ געהילט אין טיפן טרויער פאר דיר, אונזער ליבע אומפארגעסלעכע יידישע דאוויד-האראדאק. ...

געשיקט צו א צווייטן גוי, וועלכער האט זיך באזעצט אין ליטמאן נאכמאנאוויטשעס הויז. דער גוי האט מיר דערציילט אז די דאוויד-האראדאקער גויים האבן באקומען פון דער דייטשישער מאכט אויסצייכענונגען פאר זייער באטייליקן זיך אין הרגענען און אויסראטן די יידישע באפעלקערונג. ...

... ..האלב יולי 1941, געווען איז דאס ענדע וואך, נאכדעם ווי די דייטשן זענען געווען עטלעכע טעג אין דאוויד"האראדאק, האט זיך פארשפרייט א קלאנג אז די רוסן קומען צוריק. די דייטשן האבן אפגעטראטן צוזאמען מיט זייערע שטעטלשע מיטהעלפער. ...

אזוי האבן זיך געצויגן עטלעכע מאנאטן, ביז ס'איז דערגאנגען צו מיר א קלאנג, אז פינסק איז באפרייט געווארן. כ'האב באשלאסן אומקערן זיך א היים. כ'האב איינגעארדנט א פאספארט און געקומען קיין סארנע. כ'האב געוואלט פארזעצן מיין וועג אין דאוויד-האראדאק, נאר באקאנטע וואס כ'האב באגעגנט אין סארנע האבן מיר ניט געלאוט פּאָרן ווייל -- ,דארט איז ניט געבליבן קיין זכר פון קיין יידיי. ניט ווילנדיק בין איך פארבליבן אין סארנע און אנגענומען דעם פארשלאג צו ארבעטן אלס באאמטע ביים קאמיסאר פון שטאנד-מיליטער אין סארנע. אויך אין נ.ק.וו.ד. האט מען מיר פארגעלייגט ארבעטן, אבער כ'האב מיך ענטזאגט. אין א קורצער צייט ארום, אז מ'האט מיר פארארדנט גיין אויפן פראנט צוזאמען מיט מיין קאמאנדע, האב איך איינגעשטימט צושטיין צום נ.ק.וו.ד. ...

... גרויזאמע געטא-שחיטות אין רובליע, דאוויד-האראדאק און סטאלין אין אבריוו קיין דעטראיט

... א בריוו מיט אלע שוידערלעכע איינצעלהייטן פון די שחיטות אויף די יידן פון די שטעטלעך רובליע, דאוויד"האראדאק און סטאלין, מינסקער גובערניע, איז ערשט ניט לאנג אנגעקומען א בריוו פון א רובליער יונגערמאן מיטן נאמען מיכאל נאסאנטשוק צו זיין ברודער בערל נאסאנטשוק אין ווינדזאר, א קאזין פון דעם באקאנטן דעטראיטער כלל-טוער, יעקב נאסנטשוק, פון 1979 גלין קארט, איינער פון די פירער פון די טוראווער און רובליער סאסיעטיס, וועלכער האט דעם בריוו איבערגעגעבן אין ,פארווערטס". ...

,אין 1941, ארום ט"ז אב (עס איז געווען א זונטיק, געדענק איך). איז פארגעקומען די גרויזאמע שחיטה אין דאוויד-האראדאק. מיט'ן אויסרייד, אז מען נעמט אויף ארבעט. האט מען אלעמען אויפגעקליבן און הינטער האראדאק דערשאסן. ...

... ,איך בין אוועק אומבאמערקטערהייט צו אוודייען, זועס אין הארישע. די גזלנים האבן גלייך געזען, אז איך בין ניטא צווישן די הרוגים און זיי האבן מיך גענומען זוכען. נאר אוודיי האט שוין געוווסט, ווי מיך צו באהאלטן. אין סטאלין איז נאך געווען רואיק די פינסטערע ס.ס. האבן אויסגעמיטן סטאלין. זיי האבן פארכאפט נאר דאוויד-האראדאק. אין רובליע האבן דאס געמאכט ארטיקע און האלעצער שקצים. איך האב באקומען א בריוועלע פון אונדזער משה חיימ'ען, עליו השלום, איך זאל קומען קיין סטאלין. איך בין אהין געקומען. די רובליער און האראדאקער אומגליקלעכע ווייבער האט מען ארויסגעטריבן פון דארף (הארישע) און פאוי זיי אין די אויגן האט מען געשלעפט זייער האב-און-גוטס. ביי חיה'ן אונזעוי גאלדעס, האט ניקאליי פוסיקס א שגץ אראפגעשלעפט פון די פיס יעקב'ס שטיוול (דערנאך. זייענדיק אין די פארטיזאנער, האבן מיר אים דערשאסן). די אומגליקלעכע האבן זיך דערנאך געוואלגערט אין ברעזנאיער וואלד. אין ערגעץ האט מען ניט אריינגעלאזן. ...

... פון מאל צו מאל, נעם איך ארויס די רשימה און לייען דורך די נעמען פון די רוצחים, וועלכע האבן אומגעבראכט די דאוויד-האראדאקער יידן.

שוין בעת דער ערשטער אויספארשונג, וועלכע איז אויפן ארט, אין מיין אנוועזנהייט דורכגעפירט געווארן, האט זיך דער מערדער צו מיר געווענדעט און געזאגט: ,מוראווטשיק, וועמען ארעסטירסטו? איך האב דאך פארנומען א ניט וויכטיקן ארט ביי די דייטשן. פארוואס ארעסטירסטו ניט איוואן מארייקא, וועלכער איז פאר די דייטשן געווען בירגערמייסטער פון דאוויד"האראדאק ? ער האט דאך אומגעבראכט אלע דאוויד-האראדאקער יידן און טראץ דעם זיצט ער זיך יעצט רואיק אין ווארשע ?71 ...

... די דייטשן האבן אויפן סמך פון דער פראוואקאציע ארויסגעגעבן א באפעל צו דערמארדן אלע יידישע מענער פון דאוויד-האראדאק. ...

... ס'איז ניט געווען קיין איין דאוויד"האראדאקער מיעשטשאנין, וועלכער זאל ניט האבן אנטיילגענומען אין דאזיקן רויב. ...

... ווען די מלחמה צווישן דייטשלאנד און ראטנפארבאנד האט זיך אנגעהויבן און די רוסן האבן עוואקואירט אין ספעציעלע עשאלאנען די ארעסטאנטן קיין טיף רוסלאנד, איז ער צוזאמען מיט לייזער ראנקין אנטלאפן פון עשאלאן (אין א פאר טעג ארום, נאכן אנקומען קיין דאוויד- האראדאק איז לויטן באפעל פון דעמזעלבן יעוופלאוו דערמארדעט געווארן דורך ,מיעשטשאנעס" זייז תפיסה-חבר לייזער ראנקין הי"ד).

בעת דער אונטערזוכונג איז ביי זיי געפונען און קאנפיסקירט געווארן אן אוצר פון גאלד, זילבער און ווערטפולע שמוק-זאכן. פארשטענדלעך, אז דאס אלץ איז געווען אנגערויבט ביי די דאוויד"האראדאקער יידן. צווישן אנדערע איז אויך געפונען געווארן ביי זיי א בילד פון מיינע צוויי קינדערלעך שרה'לה און יצחק'ל הי"ד מיט א פוילישער אויפשריפט. דאס האט מיין טאכטערל אויפגעשריבן מיט איר קינדערישן האנטשריפט פאר זייער טאכטערל זאסיא, מיט וועמען זי האט זיך אין די פאר-מלחמה יארן געחברט. (אין פארלויף פון 7 יאר, איידער ס'איז אויסגעבראכן די 2-טע וועלט-מלחמה, האב איך מיט יעוופלאווז געהאט שותפות א ביורא פאר ביטעס, איבערזעצונגען און אנדערע ביורא-ארבעטןץ). ...

... כ'מיין, אז ס'איז וויכטיק צו ברענגען אין דער עפנטלעכקייט, א פאקט, וואס דינט ווי א ליכטדשטראל אין דער גרויסער פינסטערניש, וואס האט געהערשט דאן אין דאוויד-האראדאק :

... בית אבא | . בגלות פולסיה / מן ההווי בעיירה ‏ . עַל מה שהיה ואיננו (כפונות 4 %- > פליטים בדויד-הורודוק ...

החלוץ המזרחי בד.-הורודוק ‏ .| . הליגה למען א"י העובדת . -‏ .| . התנועה הריביזיוניסטית בד.ה. . - . מגבית קרן-היסוד בד.-הורודוק | . בן דויד"הורודוק ב;גדוד העברי". ...

... שמות אנשי העיר דויד הורודוק שנספו, בני דויד-הורודוק שנפטרו בארץ תמונות משפחות אל מלא רחמים ...

... פארווארט 4 4 . . 4, % . ₪ . פון דעם רעדאקציע קאמיטעט . . . . . . . געשיכטע פון דאוויד-האראדאק , י. ליפשיץ . . ...

בשנת 1569 חל מפנה ביחסים בין פולין לליטא. באותה שנה הוחלט בסיים הלובליני לייסד אוניה פוליטית בין פולין וליטא. להחלטה הזאת היתה השפעה מכרעת בחדירת הרוח הפולנית לסביבת ליטה כולה. התרבות הפולנית ובעיקר הקלר הקאטולי -- החלו לחדור לאותה סביבה. תפקידם היה כפול: להדביק בפולוניזציה את הסביבה הרוסית, ויחד עם זאת לקרבה לדת הרומית-קאטולית. ...

... את הנאספים בככר השוק הוליכו ברגל תחת משמר מזוין של אנשי ס.ס. ומאות ,הורוד- צ'וקים" והביאום לכפר הקטן חינובסק. מרחק 7 קילומטר מדוד-הורודוק. בכפר זה, הוכנו כבר מקודם קברים. תותחים ומכונות יריה קצרו את קציר המוות ביהודים והם נהרגו עד אחד.

אומרים, שהשבת שמרה על עם ישראל, יותר משהעם שמר על השבת (אחד-העם) -- וזה נכון, ביחס לשבת בעיירות. את העניות, את הניוול והניוון הרגישו בעיירה רק בימות החול. כשהגיע היום החמישי, התחילה ההתעוררות לשבת; התחילו הנשים לדאוג לקמח לחלות. ליין לקידוש, לבשר; התחילו הקינות בבתי העניים, על חוסר כסף לצרכי שבת : הגברים התרוצצו, מי להשיג הלוואה, מי לנגוש בבעל-חוב, ומי שנשא עיניו אל ההרים מאין יבוא עזרו... הקצבים הסתדרו על שולחנותיהם עם בשר, עם הקרביים והמעיים, והשוק התמלא צעקות הנשים. ביום הששי היתה העיירה מתמלאת מיושביה. כי מיהרו כל אלה, שחזרו בכפרים ובירידים, לשוב לנוויהם ולהתכונן לשבת קודש. שבו, מי בקרון טעון תוצרת הכפר, ומי ברגל עמוס שק לעייפה על גבו מטוב הכפר: החייט חלף עבודתו במחט, הסנדלר חלף עבודתו במרצע; ומי ששב בשק ריק, כי לא הזמין ה' דבר לידו -- והוא מתכונן לשמוע את קללות זוגתו ואת טענותיה על ,המפרנס שלה"; זה הולך ישר לחיה-ציפה (ראה הלאה) ומבטיח לשלם בשבוע הבא: הלעולם יזנח. ה" רק לא לשוב בירים הלקות לעזוגתו הלקרהי;..

כזאת היתה הורודוק או לדידי: עירדדויד -- בילדותי, לפני כשבעים"שמונים שנה. כשבגרתי. הייתי תמיד חושב : מי יתן לי אבר כיונה, אעופה, אראה את ערש ילדותי! ומה גדלה תשוקתי זו כשבאו לא*י בחורים ובחורות גם מעיר-דויד וסיפרו לי שהעיירה כבר עיר, עִיר ככל הערים ; מדרכות, כבישים, מים בבתים ורופאים, ובית-מרקחת וניקוז הביצות, וחברות, ובית-ספר ,תרבות*! האח! מי פילל, מי יאמין לשמועה. אמרתי יבוא יום ואני עוד אבקרנה. את עיירתי -. והנה באה השואה; בא החולש על גויים והשמיד את העיירה, עד לא השאיר פליט! עיני בוכיה על אבדן עיירתי, יחד עם כל העיירות של תחום מושב בני-עמי. לא אמצא נוחם בהצדיקי את ענשם, כי לא שמעו בקול נביאיהם ולא מיהרו לעזוב את עמק הבכא וללכת לארצנו, שחיכתה לבנים, כי ישובו אליה ויבנוה. ...

... פעם פקדה אותנו ארץ-ישראל ממש, היא בכבודה ובעצמה. היה זה ,מטיף" ציוני שנקלע לעיירה ותהי כמרקחה. שמו, מראהו, דבריו נשתכחו כליל, ורק את המעמד הגדול ההוא אזכור. ...

המהפכנ"ם עברו שנים. הילדים גדלו והיו לנערים, והנערים לאנשים מבוגרים. אט-אט התחילו לעזוב את העיירה, מי לתורה, ומי לפרנסה. כשחזרו הביאו עמהם את שירת החופש, ושירי המהפכה התחילו להדהד באויר : ברידער און שוועסטער, נעמט זיך פאר די הענד, לאָמיר גיין אין די טורמעס, און צורייסן די ווענט. וכו'. או שיר-לעג מעין זה : ניקולי איז אונזער קיסר א הונט איז ער א גרויסער ! היידא צאר, היידא צאר, נאש ראסייסקי גאסודאר ! ולא רק שירים חדשים הביאו החוזרים. בחשאי, לבל תראה המשטרה. החלו לכנס אסיפות ליד בית-הקברות שמחוץ לעיר. שם דיברו על תמורות גדולות העומדות להתחולל ועל מרד ...

עמדנו בקשר עם הועדים המרכזיים. כל חוזר שהיה מתקבל היכה גלים חדשים בנפשנגו הסוערת, התוססת והכמהה לפעולה לאומית. מפעם לפעם היה מבקר בעיירה שליח מטעם המרכז, אינסטרוקטור, בלשוננו אז והיה מאורע חשוב בחיינו. כל מעיינינו היו להרבות באספות; להגדיל תעמולה, להאדיר פומבי, לכבוש את דעת הקהל ולמשוך אותו לצידנו. זה היה ראש כל מטרה וחפץ. לשלב גבוה יותר של פעולה ציונית עוד טרם הגענו אז. והשנה שנת 1917. היה בכך מעין קיום הצו הידוע של המנהיג, אשר דרש באחד הקונגרסים : ,כבשו את הקהילות !" ואנו הסתערנו לכבוש את הרחוב. ...

סניף ,החלוץ" בעיר הלך וגדל, אף כי לא כלל את בוגרי תנועת-הנוער, כגון: השומר- הצעיר, פרייהייט וכו'... נידפקו על דלתותיו בני הנוער הבלתי מאורגן, שהיו כעין ,סתם חלוצים", אשר נמשכו לתנועה לאו דווקא מתוך אידיאליזם, כי אם פשוט, מתוך שאיפה להגיע לתור היציאה להכשרה, על-מנת לזכות לעלות אחר-כך לארץ-ישראל. ואמנם גדל הסניף והתפתח והיה לגורם ...

... עוד אזכורה הידיעות השחורות משחור והנוראות מכל נורא שהביאו אלינו אודים מוצלים מאש, שרידים אחרונים שספרו על כריית קברים במו ידי הנרצחים ועל גירוש של תושבי העיירה שלא עמדו ולא יכלו לעמוד מול כדורי מרצחים ומול סכיני עוזריהם. ...

די טאטארן זיינען דעמאלט פארבליבן א לענגערע צייט אין פאלעסיע און לויט אלע ווארשיינלעכקייטן איז דאן דורך זיי געגרינדעט געווארן דאוויד-האראדאק. זיי האבן אויך אנגעשאטן דעם בארג ביים ברעג פון טייך. וועלכער האט זיי געדינט פאר א פעסטונג. אין שפעטערע יארן איז אויפן דאזיקן בארג אויסגעבויט געווארן א פראוואסלאוונער קלזיסטער. ...

ס'האט זיך איינגעשטעלט א פארבינדונג מיט אמעריקע. ס'זענען אנגעקומען דעלעגאטן מיט הילף; פון קרובים האט אנגעהויבן אנקומען אונטערשטיצונג; דער ,דזשאינט" האט אנגעהויבן זיין טעטיק; ס'איז געשאפן געווארן אן אמעריקאנער קאמיטעט, וועלכער האט געטיילט פראדוקטן און קליידונג צווישן דער ארעמער באפעלקערונג; ערב פסח איז אנגעקומען פארן קאמיטעט מעל אויף מצות און די מצות זענען דערנאך פארטיילט געווארן צווישן דער באפעלקערונג; ס'האבן זיך געעפנט די שולעס; דאס געזעלשאפטלעכע לעבן האט זיך אנגעהויבן אנטוויקלען -- ס'איז געגרינדעט געווארן דאס יתומים-הויז. לאנג האט דאס אבער ניט געדויערט. אנהויב זומער פון יאר 1921 האט זיך אין דער לופט ווידער דערשפירט פולווער. די פאליאקן האבן נעבן קיעוו געליטן א מפלה און גענומען מיט אימפעט לויפן צוריק.

... אין די דאזיקע פאר וואכן פלעגט זיך די לאגע פון מאל צו מאל בייטן. ס'זענען עטלעכע מאל דורכגעגאוגען דורך דאוויד-ראראדאק טיילן מיליטער וועלכע זענען באשטאנען פון געווע- זענע רויט-ארמייער, וואס זענען אריינגעפאלן אין געפענגעניש צו די פאליאקן. זיי האבן זיך פרייוויליג מאביליזירט אין באלאכאוויטשעס ארמיי מיטן אויסשליסלעכן צוועק צו דערגרייכן זיך אהיים. די דאזיקע טיילן האבן זיך געהאלטן קארעקט. ...

... אין דאוויד"דראראדאק. אייניקע האט מען ארעסטירט און ארויסגעשיקט, אסאך זענען אנטלאפן קיין אמעריקע און די איבעריקע האבן אין דער געפערלעכער צייט פארלאזט די שטעטל. ...

... א חוץ די העק, די גירעס פון די וואגנס, די שווארענס פון די בעלי-עגלה'שע וועגנער האט מען זיך אויך צוגעגרייט מיט רעוואלווערן און מיט בלייענע נאהייקעס. מ'האט דאן געהאט פעסט באשלאסן, אז אין פאל פון א פאגראם, זאלן די גויים טייער באצאלן פאר אזא פרוו און מער זיך ניט אנהויבן מיט די יידן. דער סוף איז געווען, אז טראץ דער העצע פון די גלחים, האבן זיך די גויים ניט געוואגט ארויסצוגיין אין קאמף.

... כ'האב באדאנקט דעם סטאראסטא פאר זיין צוטרוי צו מיר און גערן אנגענומען די שליחות, האפנדיק -- אן א שום יסוד דערצו -- צו געפינען אין דער גרויסער שטאט שפורן פון די דאוויד-האראדאקער מערדער. ...

אנגעהויבן קוקן פול מיט פארוווּנדערונג, אינסטינקטיוו האבן זיך באגעגנט אונדזערע ביידנס בליקן. מיטאמאל האט ער מיר א פרעג געטשן אויף רוסיש : ,עטא טי זיעמליאק" (דאס ביסטו לאנדסמאן ?) און אין א פאר סעקונדעס ארום האט ער צוגעגעבן: ,עטא טי מוראווטשיק ?/ (דאס ביסטו מוראווטשיק ?). ווי דורך אן עלעקטרישן שטראם בין איך אויפגעציטערט געווארן, וועז כ'האב אזוי אומדערווארטעט דערהערט אין א פרעמדער שטאט צווישן פרעמדע מענטשן, אין דער רוסישער שפראך מיין פאמיליע נאמען. ס'האט זיך מיר אויסגעדוכט, אז איך חלום, אדער, אז כ'הער א שטים פון אינגאנצן אן אנדער וועלט. צום גליק האב איך מיך ניט פארלארן און כ'האב זיך שנעל אריענטירט, אז דער דאזיקער פארשוין האט ווארשיינלעך א שייכות צו דאוויד-האראדאק ; און אפשר איז ער פון די, וועלכע איך זוך ?... ...