Będzin Jewish community

דער שארית הפליטה אין בענדין, אז זיי זאלן אפזוכן דעם פארלוירענעם "אלמאנאך/ אבער ווייטער אן ערפאלג. ערשט נאך לאנגע פארשובונגען ביי די בעבדיבער וואס זענען געקומען אין לאבנד אדיין, פון אייןעם צום צווייטען, איז מיר געלונגען צו דערגיין, אז דער "אלמאנאך" געפינט זיך ביי א געוויסן ר. איך האב זיך דאַן געווענדעט צום הרב האגער ז״ל, און מיט דער הילף פון "ארגון עולי זגלמביה׳, איז געלונגען, נאך שווערער מי, ארדסצובאקומען דאס בוך פונעם ה׳ ר. ווי עים האט זיך ארויסגעוויזן, איז דאס געווען דער עקזעמפלאר וואס האט זיך געפונען אין דער סטאראסטווא. באכן קריג האבן די פוילישע בעאמטע געפונען דאס בוך. מיינענדיק אז דאס איז א רעליגיעז בוך, האבן זיי עס איבערגעגעבן דעם יידישן קאמיטעט. ליידער איז אונזער פרייד ביים געפינען דאם בוך נישט געווען בשלמות, ווייל פון דעם גרויסן מאנומענטאלן ווערק וועגן לעבן פון זאגלעמביער יידענטום, וואס האט אנטהאלטן 500 זייטן, זענען געבליבן בער 100 זייטן. זעט אדם, אז די וואס האבן דאם בוך באקומען האבן עס נישט געוווסט ווי אפצ ...

אין בענדי ן פלעג ן אפט פארקומע ן גרויס ע ירידים, וו ו סוחרים אפיל ו פון ווייט ן ברעסלא ו פלעג ן קומע ן פארקויפ ן זייער ע סחורו ת או ן קויפ ן פוילישע סחורות. אזו י אי ז ד י שטא ט געוואקס ן או ן געוואר ן איינ ע פו ן די רייכסט ע שטעט, אבע ר ליגנדי ק נאענ ט פו ן דע ר דייטשע ר גרענעץ, פלעגט ז י אפ ט חרו ב ווער ן פו ן ד י בארבאריש ע דייטש ע אנפאלן, וועלכ ע עם הא ט געצויג ן צ ו דע ר רייכע ר גרענעץ־שטאט. אוי ר ד י שוועדיש ע ...

... אין דער צווייטער העלפט פון 17־טן י.ה. שיקט שוין בענדי ן ארויס אן אייגענעם פארשטייער קיין קראקע צו דער יידישער לאנד־פאר־ טרעטונג, וועלכע האט זיך גערופן "ועד ארבע ארצות". דער בענדינער דעלעגאט צום ועד אין יאר 1666 האט זיך גערופן: ר׳ ישראל בן שמואל (סאמועלעוויטש). ...

... די בענדינער יידן האבן געגעבן דעם וואיעוואדע פאר די משפטים, וועלכע זענען דורך אים פערזענלעך געפירט געווארן, 100 גילדן ווי אויך 10 פונט זאפערן מיט צימערינג יערלעך. צי דאס איז געווען א טאקסע אדער א פריוויליק מתנה, איז אומבאוווסט.

... אין די צייטן פונעם קעניג סטעפאן באטארי באקומען די בענדינער יידן א דערלויבעניש צו וווינען אין צענטער פץ דער שטאט, ווי אויך צו האנדלען אין מארק צוגלייך מיט די קריסטלעכע סוחרים. ...

... יעדעם מאל, ווען אויפן פוילישן טראן איז ארויפגעטרעטן א נייער קעניג, האבן די בענדינער יידן גלייך צו אים געשיקט א דעלעגאציע מיט א בקשה צו באשטעטיקן די שוין באקומענע רעכט. אזוי איז עס אויך געשען נאכן איבערנעמען די הערשאפט אין דער פוילישער הויפט־שטאט דורך יאן סאביעסקי. דאסמאל זענען אבער די יידישע פארשטייער צוריקגעקומען מיט גארנישט, ווייל דער קעניג איז געווען פארנומען מיט וויכטיקערע ענינים און האט דעם באשטע־ טיקן פון די רעכט אפגעלייגט אויף שפעטער. .די בענדינער קהילה האט אבער דעם ענין נישט פארנאכלעסיקט און אין 11 יאר שפעטער האבן זיי דערווארבן א פרישן פארמעט מיט דער באשטעטיקונג פון זייערע רעכט.

ס׳איז באקאנט, אז אין פוילן האט אין אמאליקע צייטן עקזיסטירט אן אפצאל, וועלכער האט זיך גערופן: "קוימען־שטייעד". דער דאזיקער שטייער האט פארפליכטעט יעדן ייד אין פוילן צו צאלן 30 גראשן פון יעדן קוימען אין הויז (נישט יידן האבן געצאלט 6 גר.). די נויט מאכט אבער דערפינדעריש, זענען די בענדינער יידן די ערשטע געפאלן אויף דער המצאה צו פארייניקן עטליכע אויוונס אין איין קוימען. די דאזיקע "דערפינדונג" איז אבער אנטדעקט געווארן, די שולדיקע זענען פארטריבן געווארן פון דער שטאט און זייערע הייזער זענען קאנפיסקירט געווארן לויט די פארשריפטן פונם "קאדוק־געזעץ". ...

ווען די בענדינער קהלה האט זיך דערוווסט וועגן דער שריפט, ...

נאך די שוועדישע מלחמות האט מען ארויפגעלייגט אויף די פוילישע בירגער א שטייער אויפ צו באצאלן דאס פארלעגענע געהאלט פאר די סאלדאטן. א טייל פון די מיליטערישע אפטיילונגען האט באקומען ץ מלוכה־אוצר אסיגנאטן, וועלכע די יידן אין לאנד האבן געדארפט דעקן. אזוי ווי ס׳האט אפט פאסירט, אז די אפטיילונגען האבן אנגעווענדעט געוואלט, כדי ארויסצובאקומען געלט פון די יידן. האט דער "ועד ארבע ארצות" באשלאסן מיטאמאל אויסצוקויפן אלע אסיגנאטן. צו דעם צוועק האט דער ועד געבארגט ביים קעניג־ לעכו סעקרעטאר קאזשימיעז קאוואלקאווסקי די סומע פון 26,000 פוילישע גילדן. די הלואה האט געזאלט אויסגעצאלט ווערן דורך א געלט־זאמלונג צווישן די יידישע מאסו אין פוילן, וואס איז פרא־ קלאמירט געווארן דורךן ועד. די בענדינער יידן זענען געווען צווישן די ערשטע, וועלכע האבן אריינגעטראגן זייער חלק, זיכער זייענדיק, אז דערמיט איז דער ענין דערליידיקט. אין א געוויסער צייט אדום האבן זיי זיך אבער דערוווסט, אז דער חוב איז נישט באצאלט געווארן און, אז די יידישע ראשי ם האבן ארויסגעגעבן א ציראגראף (אן אייגנהענטיקע שריפט), וועלכער האט געזאגט, אז אויב אין באשטימטן טערמין וועט די הלואה נישט ווערן צוריקגעצאלט, האט קאוואלקאוו־ סקי דאם רעכט אין גאנצן קעניגרייך צו רויבן, כאפן, ארעסטירן און פייניקן יעדן ייד אזוי לאנג ביז דער חוב וועט נישט ווערן דרייפאכיק געדעקט. אחוץ דעם, אויב די הלואה וועט פארט נישט באצאלט ווערן, האט דער קעניגלעכער סעקרעטאר געמעגט קאנפיסקירן דאס גאנצע פארמעגן פון די יידן אין פוילן, שליסן זייערע שולן און בתי־תפלות, ארויסטרייבן זיי פון זייערע הייזער און דארט באזעצן קריסטן.

... אן ענלעכע "רעוואלוציע" האבן די בענדינער יידן געמאכט א ביסל פריער, נאך אין יאר 1539 צוליב רעליגיעזע ספרים. דער קעניג זיגמונט 1 האט ארויסגעגעבן די מיטגלידער פון א געוויסער פוילישער משפחה א פריווילעגיע, וועלפע האט זיי געגעבן דאס אויס־ שליסלעכע רעכט צו פארקויפן די יידן אין דער קראקעווער וואיע־ וואדשאפט אלערליי ספרים ווי: סידורים, מחזורים׳ סליחות, הגדו ת אאז״וו. ס׳ווייזט אבער אויס, אז די יידן האבן די דאזיקע טא ט באטראכט אלס א פראפאנאציע פון זייער דת׳ און ווען די הענדלער זענען געקומען קיין בענדין פארקויפן די ספרים זענען זיי באפאלן געוואח דורך די ארטיקע יידן, וועלכע האבן ביי זיי צוגענומען די ספרים און עפנטלעך פארברענט. ס׳איז צוליב דעם אנטשטאנען א גרויסער טומל און ס׳איז ווידער געקומען צו אן אינטערווענץ מצד דעם שלאס־גארניזאן. ...

... צוליב דעם גרויסן צופלוס פון אויסלענדישע יידן, האט זיך די בענדינער קהילה אפטמאל געפונען אין א זייער שווערער מאטעריעלער לאגע און געמוזט אנקומען צו הלואות, כדי צו ראטעווען אירע ברידער אין א נויט. ...

... אויפן גרונט פון מעשר און "קברות־שטייער" איז אפטמאל געקומען צו א מחלוקה צווישן דעם פלעבאן (פאראפיע־גלח) און דער בענדינער קהלה.

... אין די פנקסים פון דער "חברה תהלים", "חברה חיטים" און ״חברה קדישא״ טרעפט מען אין די יארן תקס״ז—תקצ״ה (1807—1835) די אונטערשריפט פון א מורה הוראה מיטן נאמען ר׳ מנחם נחום רוזאנים, וועלכער איז שפעטער געווארן רב אין בענדין. ...

ס׳איז שווער פעסטצושטעלן וויפל יידן ס׳האבן זיך געפונען אין בענדין, ווי אויך אין גאנץ פוילן אין 16*טן י.ה. צוליבן הויכן קאפ־ שטייער, וועלכער האט באטראפן 3 גל. פון א נפש, האבן די יידן גישט אויפגעגעבן די ריכטיקע צאל מיטגלידער פון זייערע קהלות. אויסער דעם׳ האבן דא אויך מיטגעווירקט פאליטישע און רעליגיעזע סיבות. צוליב דעם האבן זיך די יידן אין פוילן באמיט ,אז מ׳זאל פאר זיי באשטימען א ריטשאלט (אן איינמאליקן אפצאל). זייערע באמיונגען האבן געהאט דערפאלג׳ און ווירקלעך האט דער סיים אין יאר 1590 אפגעשאפט דאס אינדיווידועלע איינמאנען פון קאם־שטייער, באשטי־ מענדיק א ריטשאלט פון 20,000 גל. יערלעך פאר אלע יידן אין קעניגרייך. ...

אין זעלב ן פנק ס ווער ט א וי ו דערמאנט, א ז אי ן יא ר 1831 זענע ן אין בענדין, במש ך פו ן 2 וואכן, אומגעקומע ן העכע ר 100 יידיש ע נפשו ת פון א מגפה, ווא ט הא ט דעמאל ט געהערשט, וו י אוי ך צוליב ן אויפשטאנ ד אין יענע ם יאר. ...

... דער פלאץ ווו ס׳געפינט זיך דאס בית־המדרש האט געהערט צו וואלף פעלדמאן, וועלכער האט אים געשאנקט דער קהלה.

... די בענדינער קהלה אין די יארן 1850—1914 . ...

... די קהילה האט זיך מתחייב געווען צו צאלן דעם רב א יערלעכע פענסיע פון 1500 רובל, אויסער דעם 800 רובל אויף איבערציען זיך פון שעדלעץ קיין בעגנדין און נאך 400 רובל פאר א מורה הוראה אין סאסנאוויץ, וואס איז דעמאלט פארעכנט געווארן אלס דארף, און האט געהערט צום בענדינער גליל. אין דעצעמבער 1893 האט הרב ר׳ ישכר בעריש גרויבארט איבערגענומען דאס בענדינער כסא הרבנות.

... אין אנהויב 1905 טרעפט מען שוין אין בענדי א "פועלי־ציון" ארגאניזאציע׳ וועלכע האט געציילט א גרויסע צאל מיטגלידער. בעת דער אקטאבער רעוואלוציע פון דערמאנטן יאר זענען די פ״צ געווען שטארק אקטיוו, זיי האבן ארויסגעלאזט פארשידענע אויפרופן און ...

... אויך די ס״ס האבן דעמאלט געפירט א שטארקע טעטיקייט אין בענדין. א דאנק זיי איז געשאפן געווארן א פראפעסיאנעלער פאריין פון האנדלס־אנגעשטעלטע, מאלאזשעס און פורמאנעס. ...

... אין בענדין האבן זיך די פריערדיקע פארטיי־טוערס און יוגנט גרופירט ארום דעם מוזיק און געזאנג־פאריין "הזמיר", וועלכער איז געשטאנען אויף א גאר הויכן קולטורעלן ניווא. ...

... צו בענדי ן זענען געווארן צוגעטיילט: טשעלאדז, שעוועראון א גאנצע רי דארפישע געמיינדעם, ווי אויך האלב זאמבקאוודץ. דאמבראווע און די אנדערע העלפט זאמבקאוויץ זענען אפגעפאלן פון בענדי ן צוליב דעם, וואט זיי האבן געהערט צום עסטרייכישן אקופאציע־געביט. ...

... 2. די קהלה. ...

... די געז. "עבריה" איז דעמאלט געווען דער איינציקער קולטור־צענטער אין בענדין, וועלכער האט צו זיך צוגעצויגן גרויסע מאסן פון דער יידישער יוגנט. ...

אין אקטאבער 1918׳ ווען אין די אקאפעס זענען נאד געלעגן מיליאניקע ארמייען און די ימים זענעו נאד פול געווען מיט מינעם, איזא גרופע החלוץ־מיטגלידער געפארן קיץ ארץ־ישראל. דאם איז געווען די ערשטע פארטיע עולים אין דער גארער תעלט, וועלכע האט געעפנט די דריטע עליה קיץ א״י. ...

... לאזן בענדין. און ווען דאם פורל האט גענומען רירן פון ארט, האט ער אויפגעהויבן די הענט צום הימל און געבענטשט די בענדינער יידן׳ און אזוי געטאן זאגן: — אויבעם וועט חס וחלילה נגזר ווערן א שריפה אויף אייער שטאט, זאל דאם נישט קיין שליטה האבן מער ווי אויף איין הויז. ...

פנקס פון דער ״חברה חיטים״. / פנקס פון דער "חברה תהלים". פנקס פון דער חברה ״הכנסת כלה״. / דערציילונגען פון בענדינער זקנים. / געשפרעכן מיט בענדינער פאליטישע און געזעלשאפטלעכע טוער. / ״אוצר ישראל״, נויארק, תרע״ב. / "יעוורעיסקאיא ענציק־ לאפעדיא״, פעטערבורג. / ״ענציקלאפעדיע יודאיקא׳ / בערלין 1929. / משה פיינקינד, "די געשיכטע פון דער בענדינער קהילה אין דער צווייטער העלפט פון 19־טן י״ה, א סעריע ארטיקלען געדרוקט אין דער ״זאגלעמביער צייטונג״, 1934 נומער 1—4. / ד״ר ר. מאהלער און ד״ר ע. רינגעלבלום, "געקליבענע מקורות פון די יידן אין פוילן און מזרח אייראפע, ווארשע 1930. / ד״ר י. שיפער, "די ווירטשאפטס־ געשיכטע פון די יידן אין פוילן בעתן מיטלאלטער״, ווארשע 1926. / ..היסטארישע שריפטן ״1 באנד, ווארשע 1929. / גרשם באדער, ״דרייסיק דורות יידן אין פוילן, ניו־יארק 1927. / נ. א. בוכבינדער, "די געשיכטע פון דער יידישער ארבעטער באוועגונג אין רוסלאנד", ווילנע 1931. / יצחק ניסנבוים ״עלי חלדי״, וורשה, תרפ״ט. / ...

מיט דורו ת צוריק ׳אי ז אויפן בענדינער כסא־הרבנות געזעסן דער רב ר׳ משהלע. א ייד איז דאס געווען — די פארקערפערונג פון צדק און יושר — נישט געקענט קיין צורת־המטבע, און דערצו א גרויסער עניו. די בענדינער קהלה איז נאך אין יענע אלטע צייטן געווען א קליינע און אן ארימע, און די פאר גילדן חודש־געלט, וואס זי האט געצאלט דעם רב, האבן אים קוים גענוגט אויף לחם־עוני. האט ער טאקע שטענדיק געליטן דחקות, אבער קיינמאל נישט מתרעם געווען און פאר א בשר ודם זיך נישט געזשאלעוועט. ...

... צו איינעם פון די העלדישסטע יידישע אפיצירן אין די פוילישע לעגיאנען האט געהערט יאקוב שפאט׳ א זון פון אן ארימען בעל־ מלאכה אין בענדין. דער דערמאנטער אפיציר האט מיטגעמאכט די שפאנישע קאמפאניע, ווו ר׳האט זיך אויסגעצייכגט מיט אן אויסער־ געוויינלעכער העלדישקייט און אויסדויער, צוליב וואס ר׳איז דורך נאפאלעאנען דעקארירט געווארן מיטן ארדן פון ערן לעגיאן. ער האט אויך אנטייל גענומען אין דער קאמפאגיע אויף מאסקווע און איז אומגעקומען אין יאר 1812.

... ווי אזוי עס האט זיך דער ענין ווייטער אנטוויקלט איז נישט באוווסט. צי זענען טאקע יידישע ארבעטער געווען באשעפטיקט אלם גרובן־ארבעטער אין זאגלעמביע אדער די אלע באשלוסן זענען געבליבן אויפן פאפיר איז מיר נישט באקאנט. זקנים פון בענדער וואלטן עפעס געקאן זאגן אין דער פראגע. אויך זענען נויטיק ווייטערדיקע פארשונגען איבער דער זייער אינטערסאנטער פראגע.

דער ביישפיל בענדין׳ ווו מען האט די יידישע ארימקייט אוועק־ געשטעלט אין ערגער באדינגונגען ווי די קריסטן׳ פאר מעלכע מען האט געבויט ספעציעלע דירות און באמיט זיך מיט אנדערע מיטלען, ווי שכירות א״א׳ צו שאפן פאר זיי גוטע ארבעטם־באדינגונגען, איז א בולט אילוסטראציע דערצו׳ מאס פארא חורבנות עם האט אנגעטון אין יידישן לעבן דער עקאנאמישער אנטיסעמיטיזם. די פארקריפלונג פון דער עקאנאמישער סטרוקטור פון דער יידישער באפעלקערונג איז א פועל־יוצא, צווישן אנדערן׳ אויך פון דעם עקאנאמישן אנטי־ סעמיטיזם׳ וואס האט אין יענע צייטן געבושעוועט און בושעוועט אויך היינט. ...

... ווי געזאגט, האבן זיך ארימע יידן פון זאגלעמביע, דער עיקר פון בענדין, געריסן צו דער ארבעט אין בארגבוי, און אומעטום ווו דער מיניסטער פירשט לובעצקי איז געקומען האט מען אים געפרעגט ווי אזוי מען דארף האנדלען אין דער פראגע. ...

שוין ביים סוף פון 15־טן י״ה׳ זענען די בענדינער יידן געווען זייער שטארק ארגאניזירט און האבן געהאלטן די מאכט איבער זייערע מיטגלויביקע, וואס האבן געוואוינט אין דער סביבה פון זאגלעמביע, ווי אויך אין מיסלאוויץ, בויטן׳ כאזשווו און טיכוי. בענדי איז געווען דער צענטער פון יידנטום. דא האט זיך קאנצענטרירט זייער געזעל־ שאפטלעך, פאליטיש און רעליגיעז לעבן׳ ווי אויך דאס געריכט. צו דער בענדינער קהילה האבן געהערט די אונטער־קהילות אין מיס־ לאוויץ, בויטן, כאזשווו, אלקוש, וואלבראם און פילץ. ...

... פון דער ווייטערדיקער נאטיץ אויף דער זעלבער זייט איז צו זען, אז מיט דער הלואה האט די ח״ק געטון א גרויסע טובה דער קהלה, ווייל דאס געלט איז געווען דרינגענד נויטיק פאר א דבר גדול און די מנהיגים פון דער קהלה האבן זיך געפונען אין א שווערער לאגע׳ נישט קאנענדיק זיך פון אנדערשווו שאפן געלט. ...

אויף זייט 2 פון בלאט 178 ביז זייט 1 פון בלאט 179 ווערט דערמאנט וועגן א 25 יעריקער יוביליי־פייערונג פארן ח״ק גבאי מענדל פערענס׳, וואס איז פארגעקומען אין יאר תרפ״ד (1924) אין לאקאל פון דער קהלה, מיטן אנטייל פון ד״ר ש. ודינציהער, וועלכער איז דעמאלט געווען ראש הקהל. אויפן באנקעט האט מענדל פערענס באקומען פון זיינע פריינד א זילבערנעם אנדענק־בעכער מיט א געהעריקער אויפשריפט. ...

"אויף א פארזאמלונג פון די גבאים פון דער ח״ק, צוזאמען מיט די משגיחים, די דאזארעס פון דער קהילה און אוי ד יחידי סגולה איז באשלאסן געווארן, דאס אזוי ו ר ביז דעמאלט א ץ געווען א תקנה, אז על כל צרה שלא תבא פלעגט די קהילה נעמען פץ דער הכנסה 2 חלקים און די ח״ק 1 חלק — זאל איצט די ח״ק צונעמען די גאנצע הכנסה, ווייל די ביז איצטיקע איינקונפטן האבן נישט געדעקט די אויסגאבן פון דער ח״ק, ...

תקנה1) יעדע ריידאי ן אונזער קהילה קען צוגענומען ווערן אלס מיטגליד פון דער חברה חייטין, אויב ער וועט ווערן צוגעלאזט דורך א רוב דעות פון די חברים. ער מוז דאן אריינטראגן נישט ווייניקער ווי 2 מאל ח״י (18) גראשן און איין טאפ מעד, ער דארף אויך באצאלן דעם מ״ץ (דיין) פאר איינשרייבן זיין נאמען אויפן בלאט פון פנקס. ...

... אונטערגעשריבן: הרב מ. נחום רוזאנום רב דפ״ק בענדין. דאטירט: תקב״ץ לפ״ק נעשה יום גימל ב׳ ניסן בשנה הנ״ל. ...

א טפעציעלע פלאג פאר דער יידישער באפעלקערונג זענען געווען די אפטע אנטי־יידישע ארויסטרעטונגען, וועלכע האבן זיך* איבער־ געחזרט אין א גאנצער ריי שטעט. באזונדערס בלוטיק זענען די געשעענישן געווען אין לעמבערג, ווו ס׳זענען געפאלן אסך יידישע קרבנות. די בענדינער קהילה האט בייגעטראָגן א גרויסע טומע געלא לטובת די פאראומגליקטע אין לעמבערג. ...

... נישט קוקנדיק אויף די אלע צרות, האבן דאך בענדינער יידן געפונען צייט צו פירן א רבנות־קאמף, וועלכער דויערט, מיט פארשידענע פויזעם, ביזן היינטיקן טאג **). ...

... אויפן פארלאנג פון "צעקאבע" אין ווארשע האט דאס ביורא פון דער בענדינער קהלה צוזאמענגעשטעלט א גענויע רשימה פון אלע פערזאנען, וואס זענען אונטערגעשטיצט געווארן אויפן פסח.

... דעם 6־טן יוני איז אין לאקאל פון דער בענדינער קהלה פאר־ געקומען — אונטערן פארזיץ פון פרעזעס ש. פירסטענבערג — א

... פרעזידיום פון דער קהלה אין יאר 1937. (נשיאות הקהלד, בתרצ״ז) ...

דער פארלאמענטאריזם מיט אלע זיינע אייגנשאפטן, ווי: וואלן, געזעצגעבונג און געזעלשאפטלעכער קאנטראל איז די בעסטע בירגער־שול, וועלכע דערוועקט ביים יחיד דעם געזעלשאפטלעכן חוש, דעם אינטערעס און אפילו אפפערוויליקייט לטובת זיין שטאט. אויפן ארט פון א גלייכגילטיקער, שקלאפערישער הכנעה, קומט א פרייוויליקע ענטוזיאסטישע ארבעט און א לעבעדיקער אינטערעס צו דערהויבן די שטאט און אירע איינריכטונגען, וואס אמאל צו אלץ א העכערן ניווא. בענדין איז פארן וועלט־קריג געווען נאד א קליינע שטאט, אן וועלכע ט׳איז קולטורעלע איינריכטונגען, און כמעט אומבאקאנט. ...

... דעם 18־טן מאי 1931 זענען פארגעקומען נייע וואלן צום קהלה־ ראט, וועלכע האבן געבראכט א פולשטענדיקן נצחון דעם נאציאנאלן ...

צום סוף דארף נאך באמערקט ווערן, אז די בענדינער קהילה צוזאמען מיט דער אומגעגנט ציילט אדום 24 טויזנט נפשות און אפערירט מיט א יערלעכן בודזשעט פון 250 טויזנט גילדן. די הויפט הכנסה־קוואלן בילדן: דער עטאט אן ערך 100 טויזנט גילדן, שחיטה אדום 65 טויזנט גילדן. ...

... אינם טראגיש ן יאר 1916, אין דער ציי ט ווען די וועלט־מלחמה האט געבושעוועט מיט איר גאנצער טייוולאנישער קראפ ט און האט צעטרייסלט די יסודות פון דער אלטער וועלט, האט זיך אין אונזער שטאט פארזאמלט א קליינע גרופע אידעאליסטן, א מין "עשרה בטלנים", וואס איז באשטאנען פון פאלגנדיקע פערזאנען: בעריש פרעגער, ישעיה הענדלערליך, סאלאמאן גוטמאן, משה שיין, מ. אראנאוויטש, אלעזר רובינליכט, יצחק וויגאדזקי, משה קלמן ערליך, מאיר פאטאש, אינזש. שמעון זשמודזקי, משה גרונדמאן א״אנה, וועלכע האבן נאך אן אלזייטיקער באטראכטונג באשלאסן צו שאפן אין בענדי ן א יידיש־נאציאנאלע גימנאזיע.

... די אל ע פיעסע ס זענע ן געוואר ן געשפיל ט בי י פו ל געפאקט ע זאל ן מיט גרוי ם דערפאל ג ניש ט נא ר אי ן בענדי ן נא ר אוי ר אי ן גאנ ץ זא - גלעמביע. וו י אוי ר אי ן קילצע ר או ן אי ן טשענסטאכאווע ר קרייז . ...

... עקלעכטע רעפרעסיעס אומעגלעך געמאכט יעדע פאליטיש־געזעלשאפטלעכע ארבעט, האט א גרופע יוגנט, וואט איז פריער טעטיק געווען אין פארשידענע פא* ליטישע גרופירונגען, געזיכט א וועג ווי אזוי עפעס צו שאפן כאטש אויפן ריינעם קולטור־געביט. צו חג ם צוועק האבן פאלגנדיקע יונגע* לייט: יעקב קריגשטיין, הערשל שטראכליז, קאפלאפענהיים, ראובן סאנטשעוו, איזידאר לעווינטקי א״אנד געגרינדעט אין יאר 1907, א מוזיקאליש־ליטעראריש־דראמאטישע געזעלשאפט א. נ. "הזמיר", לויטן מוטטער פון די ענלעכע געזעלשאפטן אין ווארשע און לאדזש. אפיציעל איז דער ציל פון "הזמיר" געווען צו וועקן דעם חשק פון דער יידישער יוגנט צו מוזיק, ליטעראטור און טעאטער, פאקטיש אבער, איז ער אויסער דעם אויך געווען דער גייטטיקער צענטער, אדום וועלכן ס׳האט זיך קאנצענטרירט די גאנצע יידיש נאציאנאלע און ארבעטנדיקע אינטעליגענץ אין דעמאלטטיקן בענדין. ...

ציעל דייטשלאנד, האט שטארק געווירקט אין אויפבויען דעם האנדל און הויבן דעם עקאנאמישן באדייטונג פון דער שטאט. צוליב דעם וואס בענדי האט זיך געפונען אין צענטער פון דאמבראווער־זאגלעמביע באסיין, וועלכער פארמאגט אומגעהויערע אוצרות פון קוילן און אנדערע מינעראלן, האט די שטאט געמוזט פארלירן דעם כאראקטער פון אן אויסשליסלעכן האנדלס־צענטער, און עס האבן זיך אויך געמוזט אנהויבן צו אנטוויקלען געוויסע צווייגן פון דער אינדוסטרי. ...

... בענדין - א טראנזיט־שטאט בענדין אלס טראנזיט פונקט צווישן רוסלאנד און אויסלאנד, ספע '

אויר די שיך פראדוקציע האט זיך אין בענדין גוט אנטוויקלט, ספעציעל ארבעטער־שיך פאר פויערן און גרובן־ארבעטער. דאס זע־ נען געווען פאבריקלעך אן מאדערנע מאשינען. דער גרעסטער טייל פת זיי האט זיך געפירט לויטן סיסטעם פון היים־ארבעטער, באקאנט מיטן נאמען "כאלופניקעס". געווען אויך אין שטאט צענדליקער פא־ בריקלעך פון לעדער־גאלאנטעריע, ווי דאמען־טאשן, לעדערנע טע־ קעם׳ לעדער־וואליזן, א. אז. וו" דאס זענען געווען קליינע ווארשטאטן, געפירט אין די ותינונגען, ווו דער פאבריקאנט איז געווען אויך דער איינקויפער און פארקויפער, און וואס זייער פראדוקציע האט געהאט א גרויסן אפזאץ־מארק אין נאענטן אויבערשלעזטע. פון די גרעסערע אונטערנעמונגען אין דער בראנזשע איז געווען דוד׳ל זשנזיגראדס לעדער־טראקן און לעדער פאסן פאבריק, וואם האט געהאטא גוטן אפזאץ אין שטאטא דאנק די צענדליקער פאבריקלעך ביי אונז. ...

די שטאט בענדי ן ליגט צווישן צוויי וויכטיקע אינדוסטריעצעבטערן, וועלכע האבן באווירקט און באאיינפלוסט דעם גאנצן פוילישן ווירטשאפטלעכן לעבן ; פון איין זייט די דאמבראווער קוילנגרובן און פון דער צווייטער זייט — די סאסנאוויצער און אויבערשלעזישע קוילן און אייזן הוטעם . יידישע ארבעטער זענען נישט צוגעלאזט געווארן אין די קוילן און אייזן־הוטעס, דאקעגן זענען געוויסע פאכן, ווי צ. ב. סטאליער, בלעכער, מאלער אפילו אין די גרובן געווען בלויז יידן, ווייל דער בענדזשינער יידישער האנטווערקער האט געהאט א גוטן נאמען אלם קוואליפיצירטער פאכמאן. אויך די צושטעלער פון די פארשידענע סחורות אין די גרובן זענען געווען אויסשליסלעך יידן. אזוי האבן יידן צוגעשטעלט אויך האלץ אין גרויסע קוואנטומס, וואס די גרובן האבן פארברויכט. ...

בענדין איז שוין פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה געווען א פלאץ פון אייזן האנדל, און אפילו א פיאנער פון געוויסע אייזן־אעדוסטרי־ארטיקלען. ערשט אין יאר 1914, נאכן באזעצן פוילן דורך די דייטשן, ווערט אונזער שטאט כמעט דער צענטער פון אייזן האנדל אין גאנץ פוילן. די נאענטקייט פון דער שטאט צו דער דייטשער גרענעץ, וווּ עס האבן זיך געפונען די גרויסע אייזן־הוטעס, האט אויך מיטגעווירקט צו פארשפרייטן פון אייזן־האנדל. בענדינער יידן, וועלכע האבן באהערשט גוט די דייטשע שפראך, פלעגן אנקניפן האנדלס־באציונגען און ברענגען פון דייטשלאנד די שטאל און אייזן, די אזוי גערופענע: "קורץ־ווארן ארטיקלען" און עס ווייטער פארשפרייטן אין גאנץ פוילן. שפעטער, נאך פוילנס אנטשטייונג און פארן אויבער־שלעזישן פלעביסציט, ווען ס׳איז נישט געווען קיין צאל־באגרעניצונגען מיט פוילן, האט עס שטארק געהאלפן דעם נאענטנ בענדין צו פארפעסטיקן דעם אייזן האנדל, און די שטאט איז געווארן א צענטער פון דער אייזן בראנזשע.

בענדינה האט געהאט א גרויסע צאל פאבריק ן פון שאקאלאד און צוקערלעך, וועלכע האבן געשפייזט דעם גאנצן קרייז, און שפעטער אויך דעם נאענטן אויבערשלעזיען, א דאנק דער נאנטקייט און גוטע קאמוניקאציע און טראנספארט מעגלעכקייטן, האבן די בענדינער אייג' גענומען דעם אויבערשלעזישן מארק, וועמנס באפעלקערונג איז געווען א גרויסער קאנסומענט פון זיסקייטן. להיפך צום פוילישן ארבע' טער פון זאגלעמביער קרייז וואס האט ווייניק פארדינט און געלעבט אין דחקות און אין שיכרות. דער אויבערשלעזיער איז אויך געווען בעסער קוואליפיצירט און ממילא מער פארדינט, בכלל געלעבט אין בעסער באדינגונגען, און געווען א גוטער קאנסומענט פון אלעם, אנ י הויבנדיק פון מעבל, קליידונג ביד, זיסקייטן.

... •■*וין אין 1900 איז אין בענדי געווען א לינת־צדק, וואס האט 15111 זיך געפונען אויף מאנדזשעווער גאס! אין עטליכע צימערן זענען געשטאנען אייזערנע בעטלעך מיט שטרויענע שעניקעם, אי־ בערגעצויגן מיט ווייס בעטגעוואגט.

פון אנהויב האבן די איניציאטארן געמיינט צו שאפן אן איינמאליקע רעטונגם־אקציע פאר די פארארעמטע יידישע מאסן. נישט געקוקט דערויף וואס אין בענדי ן זענען שוין געווען דאו עטליכע גוט פראם־ פערירנדיקע יידישע בענק, דאד איז די "גמילת חסד" קאסע באלד געווארן איינע פון די באזוכטסטע אינסטיטוציעס אין שטאט! הונ־ דערטער קליינהענדלער און בעלי־מלאכות האבן געהאט צו פארדאנ־ קען זייער עקזיסטענץ דער "גמילודחסד" קאסע, ווו זי י פלעגן באק ר מען א הלוואה אן פראצענט. ...

... אז מיר שמועסן שוין מכוח דער אנטוויקלונג פון אונזער שטאט דארף מען געדענקען, אז בענדי ן האט גאר שטארק פראגרעסירט ערשט אין די לעצטע יארן פאר דער מלחמה און געהאט ווייט־גייענדיקע אויסזיכטן. צוליב דעם געזעץ פון "אורבאניסטיק" (פארשענערן די פוילישע שטעט), איז בענדי ן פארוואנדלט געווארן אין א יפה־פיה... אלטע געביידעס און צוימען זענען איינגעלייגט געווארן, און אויף זייער ארט קומען צו נייע הויך־שטאקיקע הייזער, געבויט אויסשליס־ לעד דורך יידן, לויט דעם לעצטן סטיל פון ארכיטעקטור. עס זענען ...

בענדינאלם אינדוסטרי־שטאט האטנישט פארמאגט קייןשיינעם נאטור־פייזאזש, געהעריקע אפרופלעצער, פארקן אוןגערטנער. די ארומגעצוימטע "גוראזאמקאווא", וווס׳זענען פארבליבן ביזהיינט צוטאג די רואינען פוןאלטן פוילישן שלאם, האט געדינט אלס פאר־ וויילונגס־ארט פארפארליבטע פארלעך אוןראמנטישע באגעגענישן. ווען ס׳איזגעשען אוןאזא פארל איזאנדעקט געווארן אמוזירנדי ק זיך ביחידות, האט מען תיכף מכריז געווען איןדער שול אוןאין בית־המדרש, אזמען וועט אזעלכע "הפקרדיקע יאדן אוןמאדן" מחרים זיין, ישמרנואלקים, און זיי וועלן נישט קומען איןקהל פוןעדת ישראל... ...

פון א בריוו וואס הר ב גרויבארט ז״ל האט געשריבן צו זיינעם א ידיד דערוויסן מיר זיך, אז פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה, ווען מאשין־מצות אויף פסח זענען געווען כמעט א זעלטנהייט אין פוילן (א ח ח קראקע און גאליציע וואס האט געהערט צו עסטרייך), האט ער געגעבן זיין הסכמה און היתר אויף די דאזיקע מאשין־מצות. אונטערן דרוק פון רעליגיעזע־ראדיקאלע ספערן און חסידים פון בענדין, וועל־ כע האבן געהאלטן, אז מצות פראדוצירט דורך מאשינען און נישט געקנעטעט מיט די הענט און נישט געבאקן אין אויוון אונטער א ספע* ציעלע השגחה פון משגיחים, זענען נישט כשר — איז דער רב נישט געקוקט אויף זיין קאמפעטענץ און אויטאריטעט געווען געצווונגען, כדי נישט צו פארשארפן די באציאונגען, מוותר צו זיין אויף זיין אנטשלאסענעם היתר און געאסרט די מאשין מצות, וואס ס׳האט אים געקאסט פיל געזונט. ...

... האט ניט פאריבל, ליבע לייענער און פריינט, הלמאי כ׳האבן מאריך געווען. כ׳האבן דערציילט און דערמאנט רעם לייענער פון "פנקס בענדיך וועגן אונזערע נעכטיגע טעג, פאסירונגען און זכרונות פון בענדינער שטייגער. אין אצייט אדום, וועט שוין מער קיינער נישט זיין פון אונז, ווער ס׳זאל רעם געדענקען און איבערגעבן, ווייל גאר זייער ווייניק איז די שארית־הפליטה פונעם פארטיליקטן. פארעלענדן און אויף אייביק פאריתוימטן יידישן בענדין, ווו עס איז פארגאנגען אונזער קינדשהייט און יוגנט. ...

איבער 50 יאר צוריק איז די באפעלקערונג פון בענדין באשטא ־ ...

... בענדינער ייִדן וועלכע זענען געווען שטאלץ אויף זייערע פרעכ־ ...

... ■יי■ ענדים הא ט געציילט איבע ר 80 בתי תפילה, צוויי שולן, א גרויס בית־המדרש׳ חסידים שטיבלעך, בתי תפילה ביי די חברות א. אז. וו. יידן האבן געדאווענט. נישט געווען קיין פוילישער חסידישער רבי, וואס זאל נישט האבן געהאט זיינם א שטיבל אין בענדין. ...

... אין אלעקסאנדער שטיבל האבן געדאוונט א גאנצע רייע אנגע- זעענע בעלי־בתים פון שטאט, ווי ר׳ מענדל דאמב, יצחק אהרן לאג־ דוי, פרנס אין דער קהלה, דיין דן ליפשיץ הי״ד, ר׳ לייביש בוכוויץ פרעזעם פון מזרחי א. אנד. די בעלי־תפילה זענען געווען ר׳ ישראלקע אורבך און די ברידער מאניע און יצחק אהרן לאנדוי. אויך די אלעק־ סאנדער האבן געשפילט א גרויסע ראלע אין שטאט, ערשטנס א דאנק דעם שטענדיקן קאמף וואס זיי האבן געפירט מיט די גערער חסידים, און א דאנק די חסידים זייערע וועלכע האבן פארנומען א ן אנגעזעענע שטעלונג אויף די יידישע גאס.

... •אסל חי־ף / געחען א שטאט בענדין.. . ...

... ווונדערבארע פארווארצלטע טיפן פון יידן אין אן אלטער יידישער שטאט, אנגעפילט מיט טראדיציע און רומפולער געשיכטע. בענדין וואס ביסט אין חורבות פארוואנדלט, זי מי ר מוחל! איד חלום נישט מער וועגן דיין אויפבוי... ...

... וויפל ווארעמע יידישקייט האט געשטעקט אין די יידישע טרעגערס ("באכמאנעס"), און ווי ביי מענדעלע מוכר־ספרים האט אויסגעזען דער אונטערן־בערג ("די זשימנע...") מיט אירע בעטלער. בענדין איז געווען א צענויפקלייב פון אלעם, וואס דאס יידישע לעבן האט פארמאגט. ...

ט׳שוועבן נאד פאר מיין אויגן די יידן, וואס האבן געוואנדערט איבערן גאנצן קרייז בענדין, און אין הויפן אויסגערופן "האנדעל, האנדעל!״. מיט א שווערן זאק אויף דער פלייצע, ארויפגעקוקט מיט בעטנדיקע אויגן צו די פענצטער, אפשר רופט אים ווער פארקויפן אביטל אלטע זאכן. צווישן זיי יידן בגי־תורה, הגם אין שווער ן יא ך פון פרנסה דערנידעריקט געווארן, אבער אין דערהויבונג אין היי - ליקן נשמה־ציטער האבן זיי יידישקייט געטראגן, און אט דער נש - מה יום־טוב האט לייכטער געמאכט דעם פרנסה־עול אויפן רוקן . ...

און א גרויסן חל ק אין דער דאזיקער אויפפירונג פון די בענדינער יידן, האט געהאט דער איינפלוס פון דערמאנטן רבי יצחק׳ל, וועלכער איז דאמאלסט געזעסן אויפן בענדינער כסא הרבנות. ער איז געווען א הייליקער ייד, צו וועמען מען פלעגט זיך ווענדן פון נאענט אץ ווייט נאך ברכות, אדער אפצושרייען גזרות אויפן יידישן כלל אדער אויף יחידים. אונטער זיינ השפעה האבן א סך יידן תשובה געטץ, געווארן גוט פאר גאט און פאר לייט.. . ...

... ן^ן ין דער געשיכטע פון בענדין, פון איר אנטוויקלונג און וווקם, 1% זענען פארפלאכטן לעגענדעס, וועלכע האבן א שייכות מיטן לעבן פון אירע רבנים, גייסטיקע פירער, עסקנים און נאטירלעך, די יידישע פאלקס־מאסן . ...

נישט געזען קיין איין איינציקן, וואס זאל זיין ראוי צו זיין א מליץ יושר פאר די בענדינער יידן, ערב די שווערע גזירות וואס רוקן זיך אן. ...

... טער א "וואך אויג" אין זיין קבר. בענדינער אידן זענען געווארן פרו- מער, און האבן עוסק געווען אין תורה און מעשים טובים. אויך דער חבר פון אומגעקומענעם, האט חוזר בתשובה געווען און געווארן א פרומער ייד. ...

ןךיי ענדין האט געאגראפיש געהערט צו קאנגרעס־פוילן, אויר די 1^■ שפראך פון די יידן איז מיט קליינע ענדערונגען געווען ענלעך צום רעדנס־ארט פץ ווארשע און לאדזש. אויך די נאענטקייט פון דער דייטשער גרענעץ, האט געהאטא געוויסן איינפלום. חוץ דעם האט בענדין, אלם איינע פון די עלטעסטע שטעט אין פוילן, געהאט אויך איר אייגעגעם יידישן דיאלעקט וואס איז איבערגעגאנגען בירושה פון דור צו דור. שפראכלעך האט זיך די שטאט געטיילט, פאקטיש, אין צוויי טיילן: דאם אלטע בענדין.— אדום דער שול און דעם "אונטערן־ בערג", גראבלעס און בוקאווינא, ס׳הייסט כמעט דער גאנצער טייל שטאט וואם איז געלעגן ארום דעו פשעמשא. דארטן האבן געוו1נט די אלטאיינגעזעסענע, ווי אויך די ארעמע באפעלקערונג, אין קליינע אייג־ געפאלענע הייזלעך און גערעדט האבן זיי אן אנדערן יידיש ווי אין דער נייער טייל שטאט, וואם האט זיך קאנצענטרירט אדום די גאסן: קאלאנטאיא, מאלאכאווסקא, מאנדזשעווער א. אנדערע. די אלטע שטאט האט גערעדטא יידיש וואס איז געווען ענלעך צום ווינער דייטש, וואס כאראקטעריסטיש פאר אים איז געווען צווישן אנדערע דער האר־ טער פתח: ...

אויף דער איינלאדונג פון די שול־מתפללים און פונ׳ם שול־קא־ מיטעט, איז הרב גראסמאן געקומען שבת, ערב שבועות, אין שול אדיין דאווענען. נישט געקוקט אויף דער אפיציעלער איינלאדונג האט דער שול־שמש באקומען א באפעל, אז אן דערלויבעניש פון דער קהילה, טאר קיינער נישט רעדן אין דער שול. ...

אזוי האבן בענדינער יידן געפייערט דעם היי־יאריקן זמן "מתן תורתנו". ...

... באמערקונג: זינט דער פטירה פונעם רב, ר׳ צבי חנוך לעווין ז״ל, 1935, איז בענדין געבליבן אן א געוויילטן רועה רוחני, ...

... אויף דער טאג־ארדנונג פון דער בענדינער קהילה שטייט די פראגע פון רבנות־וואלן. ס׳איז קיין נפקא מינא נישט, ווען און דורך וועמען די פראגע וועט געלייזט ווערן. ס׳איז א פאקט, אז אזא פראבלעם עקזיסטירט און איז אוועקגעשטעלט געווארן אין זייער גאנצן צער שארף אויפן פארום פון אונזער קהילה־לעבן. ...

... שטיל, אן רעש און אן טומעל, האט דער חלוצישער קיבוץ אין בענדין אויפגעשטעלט א וויכטיקן אנשטאלט: אן אייגענעם אפרו־ סאנאטאר־ום אין אלקוש. אין א ניי געבויטן הויז, הארט ביים וואלד, אין פרעכטיקע ליכטיקע צימערן געפינט זיך א סאנאטאריום פאר זעכצן מיטגלידער פון חלוצישן קיבוץ. ...

צום סוף איז פייערלעך באשלאסן געווארן איינשרייבן דעם החלוץ אין "ספר הזהב" פון קרן־הקימת לישראל. עם איז דער כבוד פון זאגלעמביע צו פארייביקן דעם 20 יעריקן יובל פון החלוץ אין "ספר הזהב", ווייל בענדי ן איז געווען דאס וויגעלע פון דער חלוצישער באוועגונג און פון דאנען האבן זיך תמיד געלאזט מיט אלע עליות די ערשטע חלוצים־גרופעס אויפן וועג קיין ארץ־ישראל. ...

... דעם צווייטן טאג שבועות נאכן מיטאג, איז פארגעקומען אין בענדין א ראיאן באראטונג פון אלע קיבוצים און חלוצישע יוגנט־ארגאניזאציעס אין זאגלעמביע. ...

... די קהילה, רעכגענדי ק זי ך מי ט דע ר שטארקע ר נוי ט פו ן דע ר יידישער באפעלקערונג, מא ס הא ט זי ך הי י יאר, 1937, פארגרעסערט, האט אסיגניר ט העכע ר צוועל ף טויזנ ט זלאטע ס פא ר דע ר קמחא־אקציע, א חו ץ ד י געלטער, ווא ם זעגע ן געשאפ ן געוואר ן דור ך פריוואט ע שפענדונגען בי י ד י פארמעגלעכ ע שטאטיש ע איינומינער. ...

... פון קק״ל. אין שייכות מיט דעם זענען געקומען קיץ בענדער ד״ר משד. קלייגבוים, אברהם הארצפעלד אוןפרויאסטר קאפ־ לאן. ...

... די יידיש ע דערצ ו בארופענ ע עסקני ם אי ן בענדין , או ן אי ן דע ר ערשטער די י ד י ראטמענער , מוז ן זארג ן דאפאר , א ז ס׳זאל ן ווער ן אנגענומען געהעריק ע מיטל ן פא ר צוריקשטעל ן ד י ארדענונ ג לגב י אלע איינוווינע ר פו ן אונזע ר שטא ט א ן יעד ע אויסנאם . ...

... אויף א ספעציעלער זיצונג אונטערן פארזיץ פון פרעזעס שמעון פירסטענבערג, האט די פארוואלטונג באשלאסן אדורכצופירן א ווערבירונגס אקציע פון מיטגלידער פון דער דאזיקער געזעלשאפט אין בענדין. ...

... (באמערקונג פון דער רעד.: מאגיסטער סטאניסלאוו שטייגער האט זין־נאכטס באקאנטן פראצעס אין לעמבערג, 1925, ("בייליסיאדע" אין א צווייטער אויפלאגע) באזעצט אין בענדין, און נאכן ענדיקן זיין שטודיום געווארן דארט טעטיק אלס אדוואקאט און ציוניסטישער עסקן. ער איז אומגעקומען מיט אלע בענדינער יידן). ...

איד ווי ל בלוי ז באמערקן, א ז ווען ס׳זענען פארגעקומען די רייבונגען צווישן גרינבוימ׳ם און רייו׳ם גרופן, איז ד״ר וויינציהער אויסגעוויילט געווארן אלם פרעזעס פון דער אידישער "קאלא" אין סיים. אלע האבן דאן פארשטאנען, אז פיט זיין ערלעכקייט וועט ער קענען פארמיידן א שפאלטונג צווישן די קאנגרעם־פוילישע און גאליציאנער יידישע דעפוטאטן. בענדי ן האט געהאט א גיויסע צאל טיכטיקע אין איבערגעגעבענע עסקנים, וועלכע האב ו יאידלאנ ג געארבעט געזעלשאפטלעו און געהאט גרויסע פארדינסטן פאר דער אנט־ וויקלונג פון יידישן בענדין, אבער לויט ווי מיין זכרון דינ ם מיר — האט בענדין קיינמאל פאר אט די עסקנים נישט געמאכט באנקעטען. א ן אויסנאם איו געווען דער וויינציהער׳ און דא ם אי ו א באווייז פאר דר ך ארץ צו אים.

און אז עס איז געקומען פריליגג און עס האט זיך דערנענטערט דער פסח — לאזט זיך ר׳ מענדל מיטן רב און אנדערע חשובע בעלי״בתים שאפן קמחא דפסחא. און סוכות — ווי קען מען לאזן א אידן פארשעמט ווערן, אז ער זאל נישט האבן צו עסן צווישן שכנים? האט ער זיך ווידער געגומען צו זיין ארבעט. און אזוי א קיילעכדיק יאר, תמיד אין שטענדיקער באוועגונג. איין הילפס ארבעט פלעגט יאגן די צווייטע. זיין הויז איז געווארן א גמילת" חסדים קאסע, און יעדעגס חילף, ווייל די מצוה פון מתן בסתר האט ער גאר שטארק אפגעהיטן, געווען משפחות וועלכע האבן באקומען שטיצע נישט וויסנדיק פון וועמען דאס קומט. נישט ליב געהאט מ׳זאל אים דאנקן, אנטלאפן פון יעדן כבוד. נישט געוואלט ווערן קיין פרנס אין דער קהלה, הגם די אגודה האט אים דארט גאר שטארק געוואלט האבן; ער האט פארשטאנען, אז דאס וועט איר שטערן אין זיין פילאנטראפישער טעטיקייט . ...

ן1ו דיכאראקטעריסטישע טיפן פון בענדין, וועלכע האבן אקטיוו און ₪2שטארקן טייל גענומען אינעם געזעלשאפטלעכן און פאליטישן לעבן פון יידישן בענדין, געהערט אויך די איידעלע פדו י צירעלע שיין, פון די אקטיווסט ע טועריגס אויף אלע געביטן, וואס האט זיך אויסגעצייכנט מיט איר מסירוודנפ ש און ענערגיע. א דאנק איר מיטארבעט האבן אסך בענדינער אינסטיטוציעס דערגרייכט א הויכע מדרגה. ...

פירסטענבערג האט גישט נאר געטראכט וועגן עולם הזה, נייער אויך וועגן עולם הבא. ער איז געווען א פילאנטראם און כלל-טוער בה״א הידיעה. זיינע דערגרייכונגען זענען געווען וואגיקע. פיל צייט, פיל געלד האט ער אוועקגעגעבן פאר דער יידישער געזעלשאפט און פאר ארץ-ישראל. נישט געווען אין אונזער שטאט א געזעלשאפט — נישט רעדענדיק שוין וועגן פילאנטראפישע אינסטיטוציעס — ווו ער זאל נישט זיין פארטרעטן: עטליכע יאר פארזיצער פון ספארט-פאריין "הכה", אנפירער פון "תלמוד תורה", און עסקן(אויך זיין פדוי) אין "דאבראטשיננאשץ׳", א געוועזענער פארזיצער פון שטאט-ראט אין די יארן 1927/30, ווו ער האט זיך אויסגעצייכנט אלס פאר- וואלטער מיט די שטאטישע ענינים, געוועזענער פארזיצער פון דער יידישער קהילה, פארזיצער פון "אגודת שוחרי האוניברסיטה בירושלים", א מיטגליד פון ראט פון יידישער אגענטץ, און נאד און נאד.

... ןיישט געווען קיין בענדינער ייד, וואם זאל נישט קענען דעם געווע- 3 זעבן סעקרעטער פון דער ארטיקער קהילה, דער איבעראל געאכטעטן בונדישן טוער, וועלכער האט א האלבן יארהונדערט געטריי געדינט דעם יידישן ישוב און דעם סאציאליסטישן אידעאל.

פון דעם שפרודלדיקן מקור שעפט ער קראפט און שטאף פאר זיין ארבעט. ער צייכנט טיפן פון יידישן בענדין, פון וועלכן ער איז אויסגעוואקסן, פאר י קניפט און פארבונדן ביזץ סאמע שורש. דער דאזיקער כח טרייבט אים עדיהיום. צוהאט ער עפעס געפילט און פאראויסגעזען מיט זיין שארסן קינסטלעדיאויג, אז עס דערנענטערט זיך א שקיעה, דער חורבן פון יידישן פאלק אין פוילן, ווען ער האט נאד מיט פיל יארן צוריק פארן אומקום געמאלט די פארשגיטענע און אויף אייביק פארלוירענע יידישע פאלקסי טימליכקייט? ...

... שוין אי ן יא ר 1946, מי ט אנקומע ן פו ן דע ר שארי ת הפליט ה קיי ן ארץ־ישראל, אי ז ארוי ס דא ם בו ך ״עי ר המתים ״ פו ן דו ד ליווער, — דאס אי ז געווע ן פו ן ד י ערשט ע ביכע ר וועג ן אונטערגאנג . דא ס בון ■ האט געגעב ן א גענויע ן היסטאריש ן איבערבלי ק וועג ן אונזע ר אזו י טראגיש אומגעקומענע ר שטא ט בענדין . ניש ט געקוק ט דערויף, ווא ט עם אי ז שוי ן זינ ט דא ן אריבע ר 12 יאר, אי ז ניש ט פארא ן קיי ן ס ך צוצוגעבן. מי ר ברענגע ן דעריבע ר ד א אי ן א קאנדענסירטע ר פאר ם די פרש ה פו ן אומקום . ...

... אזוי האט זיך אנגעהויבן די סיטעמאטישע עקאנאמישע, א ת פיזישע פארניכטונג פון דעם יידישן בענדין. אנגעהויבן האט עם זיך מיטן צונעמען אנהויב 1940 אלע יידישע געשעפטן און אונטערנעמונגען. ס׳ווער ן אין זיי אריינגעזעצט ״טרויהענדער״ — קאמיסארן, וועלפע פארוואלטן מיט די יידישע געשעפטן. אלע הייזער ווערן צוגענומען ביי די יידן, און דאם דירה־געלד ווערט אריינגעטראגן אויף די שפער־קאנטעם. דאן האבן די דייטשן פארלאנגט, אז דער יודנראט זאל יע טא ג צושטעלן א גע - ...

אין מאי 1942 איז פארגעקומען דער ערשטער גירוש פון בענ־ דין. און פארגעקומען איז עס אזוי: דער יודנראט האט ארויסגעשיקט מעלדונגען צו א צאל יידן, אז אין דעם אויבן־דערמאנטן טערמין דארפן זיי זיך שטעלן אויף א געוויסן ארט מיט 10 קילא באגאזש, כדי זיי איבערצוזידלען אויף א צווייטן וווינארט. עס וועט קיינעם גארנישט געשען — האבן זיי פארזיכערט — ווייל די סעקרעטארין פון "דער צענטראלע פון יודנראט" פדו טשארנא וועט באגלייטן דעם טראנספארט. אז אלץ זאל זיין אין ארדנונג. טויזנט יידן האבן זיך דאן צוגעשטעלט, שטיל און רואיק. באגלייט דורך זייערע משפחה־ מיטלידער, זענען די יידן איבפרגעפירט געווארן אין די וואגאנען; צומיינסט זענען עס געווען עלטערע מענטשן. זעלבסטפארשטענדלעך, איז די פדו טשארנא נישט מיטגעפארן. וויפל מיר האבן זיך נישט באמיט (פאר געלד) געווויר ווערן ביי די דייטשן, אין וואס־פארא ריכטונג מ'האט געפירט די יידן, איז עס אונז נישט געלונגען.

א טייל פון זיי איז דורבן יודנראט געווארן באפרייט. און היות ווי דער קאנטיגענט לויט די פאדערונגען פון געסטאפא איז נישט געווען פול, האט דער יודנראט ארויסגענומען אלע אלטע פון זקנים־ הויז, ווי אויד אלע משוגעים און דעפעקטיווע מענטשן. טויזנט צוויי הונדערט יידן זענען דאן פארשיקט געווארן קיין אושוויץ. עם זענען נאכנישט פארטריקנט געווארן די לעצטע טרערן פון די פארשיקטע, און ווידער קומט דער יודנראט מיט נייע פאדערונגען— נייע קרבנות— און ער בארוהיקט גלייכצייטיק: יעצט וועט שוין זיין שטיל, עס וועט די בענדינער יידן גארנישט געשען. אלע ארבעטן דאך, און די דייטשן האבן אנערקענט די וויכטיקייט פץ די שאפן און פון דער פראדוקציע וואם זיי געבן ארוים. נאר איין קלייניקייט— זיי פארלאנגען, אז די יוגנט זאל גיין אין די ארבעטם־לאגערן.

... דעם 8־טן אוגוסט 1942 האט דער פארזיצער פון דעם יודנ־ ראט ה׳ מאלטשאדזקי גערופן די נכבדי העיר מיט די רבנים לעווין און גרויסמאן אויף א פארזאמלונג, אויף וועלכער ער האט געהאלטן א. פייערדיקע רעדע וועגן ראטעווען די בענדינער יידן. צווישן אןי דערן האט ער געמאלדן, אז אזוי ווי די געסטאפא האט־באפוילן מאכן א ציילונג פון דער באפעלקערונג, דעריבער בעט ער די פאר־ זאמעלטע אז זיי זאלן העלפן פירן א אגיטאציע, אז ז* לידישע באפעלקערונג זאל זיך צושטעלן, און קיינער זאל אין דעם טאג פון דער ציילונג נישט בלייבן אין שטוב׳ נאר זיך געפינען אויף די אנגעצייכנטע פונקטן. דעם 10־טן מאי רופט מאלטשאדזקי א פאר־ זאמלונג פון אלע אנגעשטעלטע, בעאמטע פון דער קהלה, און ער פא־ דערט זיי זיך שטעלן מיט זייערע פאמיליעס אויף די אנגעצייכנטע ...

... אין דעם זעלבן טאג זענען אלע יידן פון גרויצע, א קליין שטעטעלע נאענט פון בענדין, פארטריבן געווארן פון זייערע היימען און געבראכט געווארן אין ״טרערן אינזל״ פון בית־יתומים — צום גירוש. עטליכע טעג זענען די אלע יידן דארט געהאלטן געווארן,

דעם 12־טן אוגוסט 1942, פינף אזייגער אין דער פרי, האבן אלע בענ־ דינער יידן פארלאזט זייערע וווינונגען, קינדער און אלטע, מענער און פרויען, אפילו קראנקע און קינדער אין די וויגעלעך. אלע האבן זיך געלאפן צו די צוויי "זאמלפונקטן" פון "הכה" און "סאנאציע"׳. 30 טויזנט יידן האבן פארלאזט זייערע הייזער מיטן גלויבן אין צוזאג פון יודנראט, אז עס וועט חלילה קיינעם גארנישט געשען. ביים איינגאנג צו די פארזאמלונגס־פונקטן האט יעדער באקומען א לויף־ נומער, און ביי טישלעך זענען געזעסן באאמטע פון יודנראט, וועלכע האבן פארצייכנט די נעמען פון אלע אנוועזענדע. א זייגער 9 פרי האט זיך די ציילונג פארענדיקט. עס איז פעסטגעשטעלט געווארן, אז 90% פון דער באפעלקערונג האט זיך צוגעשטעלט. א זייגער 10 קומען אן די ערשטע ידיעות. דער גאנצער ספארט־פלאץ איז ארומ־ גענומען געווארן מיט א קייט פון פאליציי און ס. ס. מענער בא־ וואפנט מיט מאשין־געווער. הייגעם איז נישט דערלויבט צו פאר־ לאזן דעם "זאמלפונקט", אפילו נישט די הויכע באאמטע פון יודנ־ ראט• א שעה נאך א שעה פארגייט, און אלע ווארטן מיט א שטייג־ גענדיקן ...

... בענדינער ייִדן מארשירן צו צווינגס ארבעט. יהודי בנדין בדרך לעבודת הכפייה. ...

זעט זי ד אויס, אז די דייטשן האבן באשלאסן אפצומעקן יעדן סימן יידישקייט פון בענעדין, פון דער שטאט וועלכע איז אויפגעבויט געווארן דורך יידן. ווייל נישט בלויז די לעבעדיקע, נאר אויך די טויטע ווערן געשטערט אין זייער אייביקער רו... ...

מיר פארן דורך באקאנטע גאסן און שטייגן אויס אויפן קאלאנטאי גאס, וווּ עס געפינט זיך דאס רעפאטריאנטן־הויז. ב׳קוק מיך ארום: דאס איז בענדין? וואס פארא שטילקייט, מ׳זעט נישט קיין מענטש אין גאס, נישט קוקענדיק אויף דער פריער אוונט־שעה. ווער געדענקט נישט בענדין אמאל? ווי די גאסן האבן גערוישט פון יידן, א ליכטיקייט האט געשלאגן פון די שוי־פענסטער — און יעצט? וואס פארא ענדערונג זמיר גייען אריין אין טויער פון דוד זמיגראד׳ס הויז. באלד קומט צו א יונגערמאן און פרעגט מיד, צו איד בין ש. ל. — און זיך פארגעשטעלט אלס פארוואלטער פונעם רעפאטריאנטן־הויז. ער פירט אונז אריין אין באקאנטן "הנח" זאל. געמיינט צו טרעפן דארט עטליכע בענדינער, אבער ליידער קיין איין בענדינער. איך קוק זיך ארום אין דעם אזוי גוט באקאנטן לאקאל, צוויי קליינע עלעקטרישע לעמפלעך באלייכטן קוים דעם גרויסן זאל. אויפן ארט פון די טורן־מכשירים שטייען אויסגעשטעלט בעטלעך. עס האט מיך ארומגענומען א מרה־שחורה, איך און מיין סרוי און זון זענען דא די איינציקע בענדינער אינעם הויז. געמיינט, אז עס וועלן אונז אפווארטן בענדינער, צו האבן מיט וועמען זיך

איך הוי בזיך אויפן און עפנ דאס פענסטער. דער רעגן האט אויפגעהערט. איך גיב איר א פַארקלארן דין וחשבון, אז ליידער איז עם א טרויעריקער אמת, אז בענדי איז אומגעקומען דורך די היט־ לעריסטישע באנדיטן. דאס אמאליקע בענדי האט אויפגעהערט צו עקזיסטירן. די נאכט ציט זיך לענגער ווי די גאנצע זיבן יאר גלות אין רוסלאנד. ס׳וויל גארנישט נעמען טאגן. מיינע ארומיקע שלאפן — פון צייט צו צייט הערט זיך א זיפץ. אפשר לעבן זיי אדורך אין שלאף דאס וואס איך אויפן דער וואך זדי געדאנקען לויפן כאאטיש. אט בין איך אויפן פליטים־וועג ווו ס׳פאלן די דייטשע באמבעס ...

... וּ מיינע עלטערן אץ געשוויטטער זענען געבוירן, אין דער רעזידענץ פץ דער משפחה ליוועד, אין הויז וווּ ס׳האט געלעבט מיין זיידע ראובן ז״ל אץ אויפגעשטעלט א גרויסע פארצווייגטע משפחה, אפשר די גרעסטע אין צאל אין בענדין, אין הויז אויף זאמקאווע 13. ׳איך קוק זיך ארום — אץ דערקען נישט דעם וועג. כ׳האב גע זוכט דעם הויז וווּ כ׳בין געבוירן געווארן, אלץ ארום איז אפגע ווישט פון אויבערפלאך, אלע הייזער ארום און די שול זענען אויס געגליכן מיט די ערד. פארברענט די הייזער צוזאמען מיט דער שול און דעם גרויסן בית המדרש, נישט געבליבן קיין צייכן פץ די אלע מיר אזוי ליבע קליינע געסלעך ארום דעם זיידנס הויז, וווּ איך האב מיינע שענסטע קינדער־יארן פארבראכט. אזוי בין איך גע שטאנען אויפן בארג ביים שלאם א לענגערע צייט און געקוקט אויף די חורבות פץ יידישן בענדין, אויף די חורבות פון א פאר הונדערט יאר בענדינער יידיש לעבן.

דא האבן די דייטשן פון אנהויב קיין געטא נישט געשאפן, אבער דאס נישט זיין אין געטא האט זיך פארוואנדעלט אין א פינצטערער קללה פון כסדרדיקע נגישות און באליידיקונגען. דאס טרייבן מחנות יידן צו דער סאוויעטישער גרענעץ, דאס ארויסווארפן יידישע קיג־ דער פון שולן, די ספעציעלע ערטער פאר יידן אין טראמווייען, דער פארבאט צו קומען אין עפנטלעכע ערטער און צו גיין אין די אווענטן אין גאס, די ספעציעלע שעהן, ווען יידן מעגן קומען אין די אמטן — דאס אלץ איז געווען די פסיכישע צוגרייטונג צום שפע־ טערדיקן טאטאלן מארד פון די יידן אין סאסנאוויץ, בענדי און אין ארומיקע שטעטלעך. ...

... קיין סאסנאוויץ זענען די דייטשן אריין דעם פערטן טאג נאך אויסברוך פון דער מלחמה, דעם 4־טן סעפטעמבער 1939. אין דעם טאג האבן יידן געגעבן די ערשטע בלוט־קרבנות און זיי האבן שוין מער נישט אויפגעהערט צו געבן קרבנות ביז דעם גארן אומקום פון דער סאסנאוויצער און בענדינער קהילה.

... לאפן די יידן, וועלכע זענען געקומען אהער פון מיעכאוו, וואלבראם און אלקוש. א גרויסער טייל פון דער יוגנט איז אנטלאפן אויף מזרח, צו דעם סאוויעטישן טייל פון פוילן. די אויסרויבונג פונעם יידישן פארמעגן און דאס אנשליסן די געביטן אינעם דייטשן רייך האבן גענצליך צוגעצויגן דעם שטריק אויפן האלז פון די יידישע קהילות.

-ו- . . . אפריל 1946 . אונזער טראנספארט שלעפט זיך פון ווייטן רוסלאנד. ענדלעך א דורך די פוילישע גרענעץ. מיר זענען אין מיסלאוויץ. דער טראנטפארט בלייבט שטיין עטליכע שעה. איך בא- שליט באזוכן מיין היים, מיין געסל. דורך שאפעניץ—טאטנאוויץ פאר איך מיטן טראמוואי קיין בענדין. איך גיי איבער דער שטאט, איך זוך א ייד — לויטער קריסטן — מאלאבאווסקי—קאלאנטאיא, — דער אלטער מארק, היימישע גאסן, אבער דאך פרעמד. איך זוך דעם גרויסן בית־המדרש, די שול, אלץ חורבות. דער קאפ איז שווער, עס שווינדלט פאר די אויגן — ווייטער, שנעלער! דא ביים בערג האט געזאלט שטיין ראובן ליווערם הויז. אלץ חורבות, קיין סימן פון אלע געסלעך ארום דער שול. אט איז די פלאמפ, וואט האט גע* האט א שם מיט אירע ריינעם קרישטאל־וואטער, דא האבן חסידים גענומען וואסער אויף מצה־שמורה. איצט שטייט זי איינזאם, דאכט זיר ווי דאם וואסער וואלט דארט אויסגעטריקנט... אט איז דער לינת־חולים — וואט פאר א שטילקייט הערשט דא 1 איך דערנענטער זיך צו אונזער הויז פאדזאמטשע 34, דא האבן מיינע עלטערן פאר- בראכט די לעצטע נאכט. איך עפען אויף די שווערע טיר פון הויז אין בלייב שטיין — גארנישט געבליבן, אפילו קיין פענטטער, אפילו די ברעטער פון דער פאדלאגע, די קאפלעס פ ת אויוון, אלץ ארוים* געשלעפט. דא האבן די שכנים גערויבט... א שווייס באגיסט מיך...

אבער ווען די אויבנדערמאנטע קהלות האבן דעם פארשלאג — צוליב אומפארשטענדלעכע טעמים — נישט געוואלט אננעמען, האבן מיר — די איינציקע ווארשיינלעך קהלה אין דער גאנצער וועלט — געעפנט אזא ביורא אין בענדין. מיר האבן געגרינדעט 2 רעליגיעזע קיבוצים, פון פועלי אגודת ישראל און הפועל המזרחי — ביי דער מיטהילף פון זייערע צענטראלעם, ווו די מענטשן האבן באקומען די נויטיקע גייסטיקע און געזעלשאפטלעכע הכשרה פאר זייער עליה קיין ארץ ישראל! די דאזיקע קיבוצים זענען געווען א מוסטער אין אלע הינזיכטן. מיר האבן אין איינעם פון די זאלן געגרינדעט א בית המדרש צום דאווענען און לערנען, וועלכער איז ווידער פול געווארן מיט מתפללים, דער קול תורה איז ווידער געהערט געווארן אין דער לומדישער חרוב־געווארענער בענדין.

... איך, דער ערשט נישט־לאנג אנגעקומענער קיין ישראל, און מיינע ברידער, וועלכע זענען לעת עתה פארבליבן אין בענדין, זענען כמעט די איינציקע בענדינער תושבים, וואס זענען געבליבן לעבן, זייענדיק פארשטעקט און אויסבאהאלטן די גאנצע זעקס יאר פון דער מלחמה אין אונזער שטאט, וועמענס חורבן כ׳האב, צו מיין פיינליכסטן ליידן, געזען מיט מיינע אייגענע אויגן. ...

אין בענדין באווייזן זייו נאכץ קריג די על־פינם אפגעראטעוועטע יידישע איינוווינער, וואט קריכן ארוים פון די בונקערס, פון די בא־ פרייטע קאצעט און טויטן־לאגערן, און דאמאלט ווערט אונז קלאר, אז גאד ווינציק, כמע ט יחידים, זענען פארבליבן פון רבים.. . ...

בענדין ציילט היינט־צו־טאג א מנין יידן פון וועלכע בלויז אייניקע זענען פון די אלט־איינגעזעסענע און דארט געבוירענע. מיר האבן זיך ארומגעקוקט אויף וואס פאר א וועלט מיר זענען און האבן איינגעזען באשיינפערלעך, אז מיר מוזן פארלאזן פוילן. אייניקע האבן אויסגעוואנדערט מעביר לים אנדערע האבן געפונען זייער חיים אין ישראל. ...

... בענדין אי ז פארוואנדל ט געוואר ן אי ן א ן עיר־המתים, אי ן א גרויסן בית־הקברות, ניש ט איבערלאזענדי ק קיי ן שפו ר 'פו ן דע ר יידישער רומפולע ר טראדיצי ע פו ן דורות־לאנג. דע ר גור ל הא ט גע ־

... "פון בענדי ן אי ז אהע ר אנגעקומע ן א ספעציעלע ר אויט א מי ט די געזאמעלט ע זאכ ן או ן מעדיקאמענטן. אוי ך א גרופ ע פו ן אונזער ע דאקטוירים או ן סטודענטן־מעדיקע ר מיט׳ ן ד״ ר טיי ב נ ע ר אי ן דער שפי ץ אי ז געקומע ן אהער, צוטרעטנדי ק תיכ ף צ ו זוכ ן ערגעץ־וו ו א מקום־מקלט. יעדע ר פאסאזשיר, פארלאזענדי ק ד י שטאט, ווער ט לעגיטימירט, צ י ע ר אי ז ניש ט קיי ן פליכטלינג".

זאלן דערמאנט ווערן אין יזכור־בוך פון בענדין די טייערע נעמען פון דער איידעלער און מיטן גאנצן הארצן איבערגעגעבענער טוערין פרוי פאראדיסטאל, פת די ערלעכע עסקנים יצחק וי גאדזק י, מארקוס גערטנער, בנימין גרויבארד, ישראל פריילעך עליהם השלום, וועלכע האבן נישט נאר געהאלפן צו לינדערן די נויט פון די פארטריבענע ברידער פון בעסטיאליש־ היטלערישן דייטשלאנד, נאר זיי האבן מיט זיי פשוט מיטגעליטן פיזיש און גייסטיק, און ווי פארויסגעזען דעם אייגענעם ביטערן גורל און טראגישן סוף... ...

... בענדין, סאסנאוויץ, דאמבראווע, זאמבקאוויץ, פטשעמיעשיץ, מאנדזשעוו, טשןןלאדזש, לאגישע, גאלאנאג, גרויצע, ניווקאץ דאנדוווקע. ...

... במלחמתם על זכויותיהם נלחמו יהודי בנדין אפילו נגד ועד ...

... בית המשפט היהודי היה מורכב מהרב׳ מיועץ החוקים וממשקיפים ("לאווניק") שנבחרו על־ידי הקהילה. סכסוכים בין נוצרי לבין יהודי מובאים היו לדיון לפני בית הדין היהודי בהשתתפות ה״וואיעוואדא" או ה״סטאראסטא". ...

... כל פע ם שהוכת ר מל ך חד ש בפולין, שלח ו אלי ו יהוד י בנדי ן משלחת, שביקש ה ממנ ו לאש ר א ת זכויותיהם. מגילת־קל ף שאושר ה על־ידי המל ך יא ן סוביאסק י שמור ה ע ד היו ם בעירי ת בנדי ן בקופת־ ברזל חתומה.. ...

הואיל ובית הקברות נמצא בתוך שטח העיר שח ל עליו "מעשר" לרשות הכנסיה, התחייבה הקהילה היהודית עוד בשנת 1588 להכניס לקופת הכנסיה בעד כל בר מינן תשלום מיוחד, שנקרא "מס קבורה". על רקע זה נתעוררו לא פעם סכסוכים בין הכומר והקהילה. ...

... ראוי לציין . שבבית־הקברות הזה נחות עצמותיהם של העסקנים הידועים מאז : שלמה מרקוביץ ויהונתן סמולוויץ, שעמלו הרבה למען הקהילה והופיעו בשמה לפני המלך יאן סוביאסקי השלישי. ...

באותה תקופה נחנך בית־קברות הידוע ליעא״י בגבולין בשם .בית־הקברוח אונטעח שלאס־בארג״. צויין, שבשנת תקצ״א (1831) רכשה הקהילה מאת התושבים המקומיים מגרש בסך 300 גולח ר20 גולדן תשלום שנתי קבוע. בבית־הקברות הזה נמצאות מצבות אחדות שחרות עליהן הנשר הפולני. סמל הנשר נחרת לסי דרישת האוכלוסיה הסולנית, שביקשה להנציח את היהודים שהשתתפו והצטיינו בהתקוממויו ת הסולנים בשנות 1831 ו~1863. ...

תקציב הקהילה בשנת 1854 הגיע לסכום של 672 רובל. חלק מהתקציב כוסה בהכנסות מהמקוה וממקורות אחרים, אולם עיקר הדאגה לכיסוי ההוצאות הוטל על בעלי בתים שבגליל. ...

... מחמת החוק הזה השתייכו לקהילת בנדין בעת ההיא הכפרים: שילצה, מונדז׳ב, לגישה, גז׳יכוב, שעווער, סטשמישיץ, סלאבקו ב ועוד. בגדי ן מנתה אז 2440 יהודים ו־1780 נוצרים. ...

... ב־2 בספטמבר 1893 נבחר כרב ר׳ ישכר בריש גרויבארט. הקהילה התחייבה לשלם לו 1500 רובל בכל שנה, סר טל* 800 רובל הוצאות ההעברה משאדלאץ לבנדין, ד 400 רובל להחזקת מורד הוראה בסוסנוביץ, שנחשבה אז ככפר והשתייכה לגליל בגדין. ...

הבה ונחש בחשבונם של בתי־תפילה החסידיים של קהילת בגדין. מקובל היה, שמספרם על לכמה עשרות. אולם לא נשתמרה רשימה מדוייקת, ונרשום את השמור בזכרוננו. ...

... אחד מבניו התיישב אחרי פטירת אביו הטרגית בבנדין, ואחרי השתדלות רבה נתמנה דיין בעיר וישב בה עד חיסול הקהילה. ...

בבנדין התבצרו חסידי גור תודות ל״אגודה״ והתבצרותה בחיי הקהלה בעיר. חתנו של ה״שפת אמת״ מגור, הוא הרב הירש־הניד לוין — נכדו של רבי חנוך הצדיק מאלכסנדר, נתמנה רב בבנדין, והחסידים סיפרו כאילו נזרקה נבואה מפיו של הרב מגור על רבנותו זו של גיסו. מאז היה הרב מגור מבקר כפעם בפעם בבנדין ומתאכסן אצל גיסו הרב, או אצל ר׳ מנדיל שפירא ברחוב פוטוצקי, וכה נתחזקה יותר ויותר השפעת חסידיו בבנדין. המלחמה הגדולה על קבלת רב בעיר לא היתה קלה ביותר, והיא נמשכה שנים רבות. היתה זו אחת המטרות העיקריות של חסידי גור בכל מקום, ואף בבנדין: לכבוש את כל מוסדות הקהלה ולשלוט על העיר ביד רמה. ...

עם הגבאים הראשונים נמנו ר׳ הנדיל (ממקורבי הרבי - ד,מייסד מסוחאצ׳וב) הרוח החיה בכל הנוגע לסוחאצ׳וב, ר׳ מני ליכטנפלד, ועוד. ר׳ הניד יונגסטר (המו״צ מקאטריגה), ור׳ יוסף קאלישר (הירשברג) היו מגידי שעורים קבועים בקלויז. כן נמנו על חסידי סוחאצ׳וב האנשים הידועים בעיר במדותיהם הנעלות כר׳ ידידיה פערנם הגבירים החסידי שקנה לו חתנים בני תורת מופלגים (כר׳ משדדמרדכי בן האדמו״ר מפילוב, ר׳ הרשיל לופסיג ובנו היה חתנו של ד,"ש משמואל" זצ״ל), הנדבן ר׳ הרשיל לופטיג ר׳ יוסף חיים דוד רייך (תלמידו של ר׳ יוסף אנגל ובעל !מוסף בימים הנוראים), ר׳ יוסף פראוור, ר׳ יהושעלה דיין, המו״צ ר׳ אייזיק מנלה, ר׳מנדל איילגברג, ר׳ מנדל ארליך, ר׳יעקב גוטמן (בעל שחרית בימים הנוראים ופרנס הקהלה), ר׳בצלאל קופד־ואסר, ר׳ שלמה שידלובסקי, ר׳ שמואל לווץ, ר׳ יעקב לנדוי, ר׳ אברהם לייב גרינוולד (חבר המועצה בעיריה), ר׳ דוד ארליך, ר׳ ליפא סושאק, ר׳ הרשיל ארליך (חבר המועצה בעיריה), ד׳ מנדל רייך, ר׳ מאיר הרשקוביץ, ר׳ שלמה בינדר, ר׳ שרגא הולנדר, ר׳ אליעזר טשארנוכה, וכן המצטיינים ברנן התפילות ר׳אהרן חיים מאנהיים (בשנים האחרונות בעל מוסף בימים הנוראים), ר׳ ישראקלה פישל ועוד. הגבאים האחרונים של הקלויז היו ר׳ יעקב גוטמן ור׳ יוסף גרונדמן הי״ד . ...

... חילות הנאצים הכובשים נכנסו לבנדין ביום הרביעי אחרי פרוץ המלחמה, וכל הקלויזים חדלו להתקיים. אך חסידי בנדין היו עורכים פגישות בבתי פרטיים, עד לחיסולו הסופי של הקיבוץ היהודי בבנדין — בין המצרים כ״ט תמוז תש״ג . ...

... צרור הסבל והעינויים הרבים שעבר על הקיבוץ היהודי בבנדין לא פסח, כמובן, על חסידי חנצ׳ין. כדאי לציין במיוחד פגישה אחת של חסידי חנצ׳ין, עת תפסו הנאצים יהודים ברחובות וגילחו את זקניהם. מרוב צער כיסו המגולחים הדתיים את פניהם במטפחות, בהם היה הגבאי מנדיל שפיזר, חיים־איטשה קאנאל, אברהם שפיגל, ישעי ה רוטר ואחרים. כל אחד הביט בפני חברו המגולחים, רובם זקנים ושבעי ימים, עד שגבאי הקלויז מגידל שפיזר לא יכול היה להתאפק ופרץ בבכי. פתאום נכנס וולף־הירש מיצנמכר האופטימיסטן, אף הוא מגולח, והתחיל לצעוק: "מה אתם בוכים? בעוד שעה־שעתיים יבוא הגואל האדום (הסוביטים) כביכול, ועלינו כבר לשתות לחיים". וכה התווכחו האופטימיסטים עם הפסימיסטים כל פעם שנפגשו, עד בא הקץ המר והאכזרי.. . ...

... קהילת בנדין המפוארה מונה מאות שנים לקיומה והיא נחשבת אחת הקהילות הוותיקות בפולין. מאז הקימה את בית־הכנסת הגדול ואת בית־המדרש — כיהנו בהם חזנים שונים ורבים ובעלי־תפילה. ...

כאשר כיהן א. ליור ב־1934 סגן יושב־ראש ועד הקהלה, נפסקה כהונתו באופן שרירותי מטעם הממשלה, בהנמקה, שהוא חותר להפוך את הקהילה לזירה פוליטית, ודוחה את עניני הדת למקום השני... ...

... בעירית בנדין היינו כל השנים מיוצגים ע״י יעקב ארליך ואחריו ע״י אהרן המפל , שהיה גם נציגנו בקהילה . כאשר השתקע החבר המפל בסוסנוביץ מילא את מקומו בקהילה שלמה רוזנבלום ובעיריה הרמן צוקרקנדל . ...

... ויצו עזרה ודאגה גם לקיבוץ החלוץ בבנדין, כאשר פונה היה אליה בעת צורך. לא הבדילו הן בין קיבוץ שמאלי, ימני או דתי, כי כל החלוצים על זרמיהם המשתוקקים לארץ ישראל — טובים היו בעיניהן. עם הסתדרות ויצו נמנו נשי ציונים כלליים, נשי המזרחי ונשי החברים של הציונות העובדת, כי קיימת היתד. בבגדין הסתדרות נשים ציוניות אחת, פרט לנשי הרביזיוניסטים שעזבו את ההסתדרות הציונית ויסדו הסתדרות נשים לאומיות נפרדת. ...

בבחירות לעירית בשנת 1917, שהביאו רוב יהודי מוחלט בממשל העירוני, הופיע גם "בונד", ונבחר חברו נציגו המנוח פסחזון, שלזכותו יש לזקוף הישגים רבים למען בנדין היהודית. על כך קוראים אנו ב״לעבענס־פראך (מספר £ פברואר 1917): "בונד" בבנדין ניגש למלחמת הבחירות לעיריה, כאשר הגוש האזרחי והמפלגות הסוציאליסטיות פ. ם. ד. (המפלגה הפולנית של הסוציאל־דמוקרטים, שבין חבריה היו גם יהודים) ופועלי־ציון כבר היו פעילים בשדה הבחירות. זו הפעם הראשונה הופיע בא־ כוחנו באסיפות־עם של ם. ם. ד. שנועדו לבוחרים היהודים. שני נואמים מטעם המארגנים דיברו בעד ונגד הקמת בתי־םפ ר ליהודים ...

קבוצת חברי ״בונד״ בבנדין, 1916 ביניהם: פרייליך מזכיר הקהילה, קמינסקי, קורנפלר אגרופע חברים פון "בונד" ...

... פרק זמן שימש בעת המלחמה יושב־ראש קהילת בנדים ובאמונה ביקש לעזור להמוני היהודים במצוקתם, לעקוף פקודות הגסטאפו, לשנותן או להמתיקן, אולם נאלץ להתפטר, מכיוון שלא יכול היד, ללכת בתלם של ראשי ד,"יודנראט", ששימשו מכשיר בידי השליטים הנאצים. ...

... אגרופע אינציאטארן פון ״השומר הצעיר״ אין בענדין, 1925 עומדים מימין לשמאל: פרשט, ד״ר חיים ולגרין (ישראל) צבי פרידלר־שלו (נפטר בישראל) פרנקל, ...

... השאיבה מהמעיינות העממיים של בנדין היהודית, היתה גורם נכבד בליכודם של הנוער ותרומתו לחיי הציבור וחישלה את כוח העמידה של יהודי בנדין במאבקיה השונים. דומה, כי קדמו לה תנועות־נוער אחרות, שמשכו נערים ונערות משכבות שונות. ברם, לא היתה, כמוה לחדירה עמוקה לנפשו של הנוער. תנועות הנוער שהתנכרו לשאיפות הלאומיות והציוניות, או שהתעלמו מבעיותיו החברתיות של הנוער ושכבות מוצאו, לא יכלו לעורר הד בקרב המוני הצעירים, ומשום כך לא היתה, תנועה שהיתה בידה לעמוד נגד כוח־המשיכה של •"פרייהייט", שחינכה את הנוער לאידיאלים הציוניים־סוציאליסטיים, להגשמה עצמית ולחלוציות.

... באזוך פון לייב יפה אין בענדי ן צו דער קרן היסוד אקציע אין 1928 ...

לשם קבלת האורח החשוב נבחרה ועדה מורחבת מכל המפלגות הציוניות בצירוף אנשי רוח. ואכן, ביאליק נתקבל בהתלהבות רבה על־ידי יהודי בנדין, שעמדה להם הזכות המיוחדת לארח בעירם את המשורר הדגול. להרצאתו נהרו המונים, כל אחד השתוקק לשמעו, או לפחות לראותו וליהנות מדיוקנו ומאורו הרוחני. בהמית־לב עקבנו אחר דבריו שנאמרו ביידיש למען יבינוהו השומעים, על התרחקותו של "עם הספר" מהספר, שבו מצא עמנו תמיד פורקן נפשי לכל צרותיו ותלאותיו. המשורר קבל על הניוון המוסרי והמבוכה הרוחנית העושים בנו שמות עקב הסגידה לגשמיות כעיקר בחיי האדם, על מצבנו הלאומי השפל, וביחוד בשדה התרבות והרוח, העלול להמיט כליון עלינו. ...

... ניישלהי המא ההי״ט הוזמן הרב י. ב. גרויברט זצ״ל ע״י קהילת בנדין לשמש ברבנות. כאשר נאות לקבל את כתב־הרבנות היה בן מ״ח שנה, אולם כבר הספיק להרביץ תורה ולהאציל מהשראתו בקהילות שונות בפולין, שבתוכן פעל כמרא דאתרא ושמו יצא לתהילה כרב מצליח במשימתו הנכבדה. ...

... הדיין ר׳ אייזיק מגלד. נתקבל כמורה הוראה בקהילת בנדין וצורף לבית־הדין הרבני בעיר. גם בתפקיד זה הצטיין והגיע למעמד ראש בית־הדין וממלא מקום של הרב דאתרא כלפי השלטונות. ...

... הציונים הכלליים שהכירו בלמדנותה ובכשרונותיה העמידוה בבחירות לעירית בנדין בראש מועמדיהם, ושנים הרבה היתה, בה נציגה והגנה בתבונה ובכבוד על האינטרסים של יהודי בנדין*).

... בשנת 1933 נבחר כיו״ר הנהלת הקהלה, שהיה חבר בה עד להשמדת הקהלה, ועמד על המשמר גם בתקופת המלחמה למען הקל על הסבל הרב של היהודים הסובלים מרעב וכר. עד הגיע היום המר והנמהר של החיסול הטוטאלי של קהילת בנדין על אחרוני יהודיה ויחד עם בני משפחתו עלה על המוקד בכבשני אושוויץ, הי״ד. ...

... הניח אחריו ארבעה בניים: אברהם, קלמן, חיים ומשולם ובת אחת. לפני מותו ציווה על בניו להתרחק מעבודת צבור. ואף על פי שהבנים השתדלו זמן רב לקיים צוואתו, גרמו התנאים — נגד רצונם — שנסחפו לעסקנות והיו מחשובי עסקני הצבור בעיר. כן היו לחסידים — אברהם וקלמן מחסידי גור, חיים ומשולם מחסידי רדומסק. וכאשר רבי מצווה, הם מגלים פעילות רבה בקהילה, והיכן לא? ואף שראובן ליו ר הניח רכוש רב, נתון כל אחד מבניו לעסקיו, מבלי שהדבר יפריע לעסקי הצבור שלהם שלא על מנת לקבל פרם. ...

... נכבדי קהילת בנדין, מחסידי גור, עסקן ב״אגודת ישראל" ...

... בקרון, בהכרה ברורה של הסוף המתקרב, הוציא אחד — מאיר שיינטל (מאיר כאכער), טפום של יהודי עממי מבגדין, בקבוק יידשרף מכיסו וקרא: ״יהודים! הבה נשמח, ימחק שמם וזכרם של הגרמנים, רק לא להצטער, יהודים, לחיים, לחיים, יהודים... " ...

זכורני כיצד היו אנשי המשטרה ששמרו עלינו מספרים איש לרעהו סיפורים שונים בענין זה, ושמים ללעג ולקלס את הקצין, מפקד המחנה שלנו, שהיה נוהג להתקרב לבונקר באקדח מושט לפניו, ניצב במרחק ליד הקיר וצועק: "יודען ראום". נראה שהבתקריס עלו להם בקרבנות־דמים לא מעטים. הם היו מתביישים לדבר על הגרמנים שנהרגו בידי היהודים. אכן, רעיון ההגנה העמיק לחדור לכל שכבות האוכלוסיה היהודית, אולם לא היה לנו, לצערנו, במה להתגונן. וזאת לא נסלח לעולם לשכנינו הפולנים, שבימי מסה ומבחן, נוכח מאבקנו האיום והנואש עם כנופיות המרצחים המזויינים, לא עזרו לנו בהשגת נשק. יכולתנו היה, לכן, מוגבלת: סכינים ואבנים מול מכונות־יריה. אין ספק, שאילו היה בידי יהודי בנדין נשק במידה מספקת, כי אז היתה גם התנגדות ראויה לשמה. לצערנו, חסרים אנו את הפרטים גם על מקרי התנגדות והקרבות הבודדים שהתחוללו. המתים לקחו עמם לקבר את סוד מות־הגבורה והיאוש שלהם. ...

אותה שעה נתעורר בנוער הויכוח הגורלי והנוקב על הדרך שיש לנהוג בה עתה, עם הסכנה הגוברת — אם להישאר עם הגיטו עד הסוף. או לחפש דרכי הצלה. פה ושם דובר גם על התקוממות והתנגדות בכוח לגירוש ולהשמדה. הנוער החליט (כל תנועה בנפרד) שיש להישאר עם היהודים עד תום. יותר מאוחר הוחלט לקבל דרכונים רק בשביל שני חברים מכל תנועה, כדי שהנותרים בחיים יוכלו לספר מה עלתה להם ליהודי בנדין. ...

... 41 םכל הגזירות והיסורים שפקדו את יהודי בנדין, לא פסקה !*פעולתם הציונית הנוער בעירנו לזרמיו וגווניו: גורדוניה, השומר־הצעיר, הנוער־הציוני, השומר־הדתי וקיבוץ "דרור" המשיכו פעילותם, ערכו אסיפות, עסקו בהסברה וחינוך. כל הפעולה המסועפת הזאת התנהלה, כמובן, בתנאי מחתרת, ומבלי ידיעתם של האדונים מהיודךראט, אולם בתחומי שליטתם דוקא. ...

... מטבחים זולים ומועדונים לילדים. ההצעה נשאה חן בעיני הועדה והקהילה ניגשה לביצוע הצעתנו. במשך זמן קצר קמו מועדונים לילדים המבוגרים, בתי־ילדים לתינוקות ובתי־מחסה לילדים בגיל 5—6. את הצעתנו קיבלו, אך את מדריכינו דחו. חששו להשפעתנו. ...

... בימים ההם בא אלינו יושב־ראש הקהילה וסיפר בהתלהבות,

... -ו- תולדותיה של בנדין היהודית רשומים בדפי הספר הזה, וכן שמותיהם של יחידים ומשפחות הקשורים בה, ואעלה בצמצום קוים לדמויות בוניה ואנשי הרוח שלה, וכיצד גרמו לידי כך, שבנדין ...

גם בזמן המלחמה נתגל ה ככוח מארגן ומלכד. היה בין מארגני תנועת הנוער במחתרת, שתפקידה היה להרביץ תורה וידיעת הארץ בין הנוער. עם זה דאג לאספקת הצרכים החיוניים לילדים בגיטו. עם אחרוני יהודי בנדין גורש לאושוויץ. גם שם המשיך במחתרת פעילותו הציונית. הוציא בכתב עלונים, בהם עודד את היהודים לאמונה בגאולה ונטע בהם את עיקרי הציונות. העביר מכתבים למחנות שונים ובהם דברי עידוד שהפיחו אמונה בנוער; בא במגע עם שבויים רוסיים והשתתף בתכנית לפיצח הקרמטוריום. מאושוויץ הועבר למחנות אחרים. בהיותו קרוב לאפיסת־כוחות גמורה, הגיע הצבא האמריקני למחנה ושיחררהו. לאחר שחזר לאיתנו עבד זמן מה בבולשת הצבא האמריקני, ועזר בגלוי פושעי המלחמה הנאציים. על אף מצבו החמרי הטוב וסיכוייו לקבל היתר־ כניסה לאמריקה, ויתר על עבודתו בשאיפתו לארץ־ישראל. בעיר אשבך יסד יחד עם חבריו את אחד הקיבוצים הראשונים של ״נוחם דתי״ בגרמניה. בדצמבר 1945 יצא מהאזור האמריקני לברגן־ בלזן ומשם לגבול הגרמני־בלגי כדי להגיע לריכוז חלוצי ולהפליג לארץ באניות העפלה. נעצר ונחבל בבית האסורים בהמבורג, החזיק מעמד ולא גילה את סודות הבריחה. הגיע לארץ באניה "כ״ג", נתפס והוגלה לקפריסין. בראשית 1947 בא לארץ והצטרף לכפר־עציון.

... ץ ישרא ל געפינע ן זי ד לוי ט א פארזיכטיקע ר ציילונ ג א 1% קיימא־ל ן פו ן 2000 בענדינע ר יידן , כ ן ירבו , צוויש ן וועלכ ע ס׳זעבען אוי ך פארעכנ ט ד י אלט־איינגעזעסענ ע אי ן לאנ ד מי ט צענדליקער יאר ן צוריק , וועלכ ע זענע ן פארשפריי ט איבער ן גאנצ ן לאנד, מד ן וע ד באר־שב ע או ן אפיל ו גא ך ווייטע ר — בי ז אילת . ביז צו ם אויסברו ך פו ן דע ר צווייטע ר וועלט־מלחמה , 1939 , זעגע ן מיר ניש ט געווע ן ארגאניזיר ט אי ן קיי ן שו ם פארבאנד , וויי ל ד י אלע ניי ע עולים , וועלכ ע האב ן זי ך גענויטיק ט אי ן היל ף או ן רא ט זענען געוואר ן געשטיצ ט דור ך דע ר אלגעמיינע ר געזעלשאפ ט "התאחדות עול י פולי ן בארץ־ישראל" , אי ן וועלכע ר מי ר זענע ן אנגעשלאסן, צוגליי ך מי ט אל ע אירגוני ם פו ן אנדער ע פארטיליקט ע יידישע קהילו ת אי ן פוילן .

נעם יידישן קאמיטעט אין בענדין, אז מיר זאלן שיקן וואס גיכער הילף די בענדינער פליטים, וועלכע קערן זיך צוריק אהיים פון די ארבעטם־אץ־טויטן־לאגערן. די ווענדוגג איז נישט געווען קיין אומזיסטע: דער אירגץ פירט אדורך א געלונגענע אקציע וואס האט געגעבן גוטע רעזולטאטן. אונזער הילף גייט יעצט אן אין צוויי ריכטונגען: פאר אונזערע רעשטלעך ברידער אין בענדץ אץ פאר אונזערע מענשן, וועלכע קומען אן אלץ מער קיין ארץ ישראל, ארעם און בחוסר כל. די ארבעט איז נישט געווען פון די לייכטע, ווייל זי האט געפאדערט גרויסע געלדער, וואס מיר האבן געמוזט שאפן פאר יעדן פרייז. ...

ווערט רייף דער געדאנק פון פארייניקונג פון אלע זאגלעמביער לאנדסמאנשאפטן אין ארץ ישראל אין איין פארבאנד. אין יאר 1949 קומען זיך צענויף עטלעכע הונדערט זאגלעמביער אויף אן אלגעמיינער פארזאמלונג אין לאקאל פון בית החלוצות אין תל־אביב, אויף וועלבער דער איחוד איז באשטעטיקט געווארן אץ עם אנטשטייט דער "ארגון יוצאי זאגלעמביע׳/ וועלכער נעמט אדום בענדין, סאסנאוויץ, זאמבקאוויץ און די ארומיקע קלענערע קהילות (טשעלאדזש, מאנדזשעוו, גרויצע, ניווקא און נאך). דאכד בראווע האט זיך צוליב פארשידענע טעמים נישט אנגעשלאסן אין פארייניקטן אלגעמיינעם אירגון, הגם מיר האבן געוואלט דורב־ אוים אויך זייער אנגעהעריקייט און געפירט מיט זיי לענגערע אע־ טערהאנדלונגען, אבער אומזיסט.

האבן מיר געציילט איבער 500 ארגאניזירטע חברים, וועלכע זענען זיך צונויפגעקומען גאנץ אפט אויף חבר׳שע פגישות, קאנצערטן, פארוויילונגם־אוונטן, נישט רעדנדיק שוין וועגן די גרויסע און פול באזוכטע טראדיציאנעלע אזכרות אין גרויסע זאלן פון תל־ אביב (אוהל־שם) צו יעדע יארצייט (תשעה באב) פון אונזער פארטיליקטער קהילה. ...

... אין יאר 1946 האט אונזערע שארית־הפליטה אין פאריז ווידער באנייט די סאסיעטע, תא ם האט דאסמאל געהאט פיל ערנסטערע אויפגאבן. אין דער וווינונג פון משה ראטענבערג ז״ל זענען זיך צונתפגעקומען א גרופע בענדינער יידן אויף א באראטונג, ווי־ אזת אויפצונעמען אונזערע לעבנם־פארבליבענע לאנדסלייט, וועלכע האבן על־פי־נם איבערגעלעבט די קרעמאטאריומס און ארבעטס־ לאגערן, קומענדיק קיין פאריז, וואם וועט זיין פאר זיי א ן אויפהאלט־ סטאציע אין זייער ווײַטערדיקן וועג. אזוי אין ע ם טאקע געווען. ...

... עוקרים לגיטו (מען גייט אין געטא) 200 קהילת בנדין אחרי המלחמה (די בענדינער קהילה נאך דער מלחמה) 207 אין מקום לרהיטים (נישטא קיין ארט פארן מעבל...) ... 211 ...

... אויף דער ערשטער "מזרחי" לאנד־קאנפערענץ, וועלכע איז פאר־ געקומען אין 1917, איז בענדי געווען פארטרעטן דורך די דעלע־ גאטן: בעריש פרעגער, ישעיה הענדל ערליך, ליפע זאבאריאש און יהושע משה טענצער. ...

... אין יאר תר״ה (1845) האט די חברה באקומען פון די דעמאלסט־ טיקע דאזארעס (משגיחים) א דערלויבעניש אויף איינצוארדענען א באזונדער מנים און פאר דעם זכות, האט די חברה זיך מתחייב געווען צו צאלן 25 גילדן יערלעך לטובת דער קהלה. ...

... יט און גרויסע פארדינסטן פון דער ח״ק. ס׳האט דעריבער קיינער נישט קיין שום רעכט צו גרינדן אנדערע חברות, וואס זאלן ח״ו ושלו ם מיט עפעס שאדן דער ח״ק. אינ ם יאר תקצ״א איז אבער אין דער שטאט אויסגעבראכן א מגפה (באשריבן גענוי אינ ם פנקס פון דער ח״ק, וועלכן מיר האבן דא באארבעט), און ווייל די מיעשטשאנעם האבן נישט דערלויבט ווייטער קובר צו זיין אויפן בית־עלמין, וואס עקזיסטירט שוין איבער צוויי הונדערט יאר — האט מען אין יאר תקצ״א געמוזט קויפן פאר א ס ך געלט א נייעם פלאץ אויף א בית עלמין. אבער צוליב דעם, וואם דער בית עולם געפיגט.זיך ווייט פון דער שטאט (געמיינט דעם בית עולם הינטערן בארג) און ס׳איז א גרויסע טרחה דארט אהין איבערצופירן די ב ר מיננ ס ר״ל, האבן זיך דעריבער די גרינדער פון דער חברה נושאי המטה געווענדעט צום קהל, בד״ץ און צו דער ח״ק, אז זיי זאלן זיי דערלויבן זיך צו פארנעמען מיט דער מצוה. די גרינדער פארזיכערן, אז זיי וועלן אין אלע ענינים געהארכזאם זיין דער קהילה און ח״ק, און זיי וועלן גארנישט טון, וואס זאל ח״ו אנרירן די הכנסות פון בית הכנסת, בית המדרש אדער די צדקה גדולה (קהלדדקאסע).

... די לאקאלע רעגירונגם־פארוואלטונגען האבן אבער געמאכט פיל שוועריקייטן, און די יידישע קהלות זענען געווען געצווונגען טיילווייז

און מאי 1931 זענען אין בענדי פארגעקומען וואלן צו דער קהלה. דער וואל־קאמף איז געווען א זייער שארפער און די וואל־פרעקווענץ האט באטראפן 80%. דער רעזולטאט איז געווען פאלגב־ ...

... פארחאלטונג פון דער קהילה אין 1937 (1עד הקהילה בתרצ״ז) ...

אין יא ד 1924, אי ן צוזאמענהאנ ג מי ט ד ן 10 יעריק ן יובילי י פו ן "הכת", ווער ט אוי ך געפייער ט ד י דערעפענונ ג פו ן נייע ם ספארט־ פלאץ (גוטמאנ ס פלאץ), וועלכע ר אי ז שוי ן פי ל באקוועמע ר או ן אויך בעסע ר איינגעארדנט. צ ו ד י ארבעט ן בי י אויפבויע ן דע ם ספארט־פלאץ, אי ז ווערביר ט געוואר ן א גרויס ע צא ל "הכח"־מיטגלי ־ דער. ...

... דער האנטווערקער־פאריין איז געווארן איינע פון די חשובסטע אינסטיטוציעם אין אונזער שטאט . ער איז שטענדיק בכבודיק פאר־ טרעטן אין דער קהלה , ווי אויך אין שטאט־ראט . דער פארזיצער פון פאריין ה . ל . גאלדשטיין איז געווען א לענגערע צייט לאווניק אין מאגיסטראט און אלס אזעלכער האט ער אויך אנגעפירט מיט דער שטאטישער זומער־קאלאניע פאר די יידישע קינדער אין בענדין .

... ל האט זיך געפונען אויף דער בערעק יאסעלע־ וויטש גאס. געווען פון די עלטסטע אין שטאט. שוץ אץ יאר 1905 האבן די "אחדות" יונגען אפגעהאלטן דארט א מיטינג וחידי קאזאקן זענען זיי דאן באפאלן, און ס׳זענען אויך געווען קרבנות. אין דעם שטיבל האבן געדאוונט די אנגעזעענסטע פירער פון דער "אגודה", די ברידער שפירא פון וועלכע ר׳ מענדל איז געווען א גוטער דער* ציילער פון מעשה׳לעך, הניד און טוביה שפירא, י. מ. שענבערג, ר׳ מענדל ראזענזאפט, פאר וועלכן אויך מתנגדים האבן געהאט דרך ארץ, דער דיין ר׳ הענוך דוד פריזבעת, וועלכער האט זיך גערעכנט פאר דעם "אייזערנעם קאפ" פון בענדינער רבינאט, ו"ליפא קא־ נוינער און זיין! איידעם, משה חיים קאמינער, רעדאקטאר פון "יידישן וואכענבלאט" מרדכי ווייס, יעקעלע שפירא׳ס איידעם, ר׳ שלמה יצחק רינסקי, פרעזעס פון דער קהלה; דארט איז געמאכט געייאחדי פאליטיק פון דער שטאט. ...

רעדנדיק וועג ןדער אנגעווייטאקטער רבנות־פראג ע ביי אונז אין שטאט, מוזן מיר שטארק אכט נעמען פאקטן, וועלכע מיר זענען נישט אימשטאנד זיי צו פערלייקענען אדער באזייטיקן. קוד ם בל: מיר קענען אין אונזערע האנדלונגען נישט זיין אייגזייטיק, און ס׳איז די מאראלישע פליכט פון דער קהילה־לייטונג, אז זי זאל קיין שום צד נישט איגנארירן און עקספלאאטירן. זי מוז אירע מעשים אזוי ריכטן, אז זיי זאלן קענען צופרידנשטעלן אלע באפעלקערונגם־טיילן. די קהי־ לה־אינסטאנץ קען נישט זיין איינזייטיק און שטרענג פארטייאיש, באשר. אירע טאט־לייסטונגען וועלן נישט אקצעפטירט ווערן דורך די קעג־ נערישע טיילן פון דער באפעלקערונג אין וועמענס אויגן זי וועט פארלירן דעם צוטרוי און אויטאריטעט. ...

זאגן א קאפיטל תהילים, מעביר סדר הזיין, און זיי אונטערשרייבן. אבער ער איז געווען א גרויסער סוחר, און מים א גרויס ווארעם יידיש הארץ. א רייכער מענטש, פון די נכבדי העיר, פאפולער צוליב זיין געזעלשאפטלעכער ארבעם. געווען דאזאר אין דער קהלה, וואס אין יענע צייטן האט עס געמיינט — א בעל־הבית איבער די שטאט־ענינים. א גרויסער בעל־צדקה, אויסגעהאלטן א חסידיש שטיבל אין זיין הויז, אויף די עלטערע יארן צוגענומען אברהמלע ה ע נ ד ע ל ם, רעם בענדינער עלוי, אלס מלמד וואס איז מיט אים געזעסן יעדן אוונט אין שטיבל און געלערנט א שיעור. געשטיצט ארימע קליינהענדלער. געהאלפן זיי פירן די געשעפטן! דערצויגן זיינע פיר זין און איידעם אלס לומדים און גרויסע סוחרים. בכלל איז מיין זיידע געווען שטענדיק גרייט צו העלפן יחידים און קהל. אין ווען די בענדינער שול האט געברויכט א געמויערטן פארקן, האט עס דער זיידע געלאזט מאכן אויף זיין חשבון. יעדער אין שטאט האט געוווסט, אז אין א עת־צרה דארף מען גיין צום "גרויסן ראובך, ווי מען האט אים גערופן צוליב זיין אטלעטישן וווקס אין שניי־ווייסער בארד. כ׳וויל נאד באמערקן, אז אלע זייגע אייניקלעך ...

... גאלרעל ערשטער וועלנדמלחמה רערט פסחזאן פעקרעט^ר פדן רעו * יידישער קהילה, און אין 1917 ווערט ער געוויילט אלס ראטמאן פון דער בונדישער ליסטע אין בענדינער שטאט־ראט. ...

אין מערץ 1946 האב איך באקומען אן עקספרעס בריוו ארויס־ געשיקט פון קאטאוויץ און אונטערגעשריבן דורכן אפיצער פון אנדערם באנדע, אז אין משך פון 48 שעה דארף איך פארלאזן פוילן, — אין קעגנפאל וועט איך דערמארדערט ווערן. די דאזיקע מערדערישע ווארנונג האט נישט איבערגעלאזט קיין שום ספקות, אז דאס ווייטערדיקע זיצן אין בעגדין איז געפערלעך, און דער איינציקער וועג איז — פארלאזן וואס שנעלער פוילן, דעם טראגישן פאמיליען־קבר פון א דריטל יידיש־פאלק. ...

... הטופס הבודד שנמסר בשעתו לשם צנזורה, ומסרו בתורת מתנה לקהילה שנתארגנה מחדש. אחד מחבריה, שכיהן בשעתו בתפקיד בקהילה, לקח עמו את הטופס ובקשנוהו להעמידו לרשותנו, כי הוא קניין הכלל, אך השתדלותנו העלתה חרם. ...

... עשוי להגיש עזרה. כאן דנו והתווכחו בענינים העומדים ברומו של עולם, בעסקי הקהלה ובענין בחירת רבנים ובכל שמחשיב איש מישראל ובכל שהוא מבטל. הקלויז שימש מקום־בילוי הטוב ביותר לדור הקשיש והצעיר. מובן, שגם בית־המדרש ובית־הכנסת העניקו רוחניות. ביודהמדרש היה ביודועד לקהל הפשוט. בו ...

... בגדין הידועה בהתנדבותה לכל המפעלים הארצישראליים היתה הראשונה בקהילות פולין, שלייב יפה התכוון לפתוח בה את המגבית, למען תשמש מופת ליתר הערים, וכן היה. ...

... לייב יפה, שביקר שם ופעל זמן קצר למען קח־היסוד, השיג הישגים גדולים. האוכלוסיה היהודית תרמה חמישה־עשר אלף דולר, וסכום כסף ניכר כבר הועבר לתפקיד הנועד בארץ־ישראל. אחרי קהילת רובנו הוכיחה בנדין ערכה של ארץ־ישראל בעיני היהודים, וערכה של הציונות למענם. ...

בעירנו עשה פעמים אחדות מטעם מפלגת התאחדות, שהשתתפה בכל הבחירות לעירית בנדץ ולקהילה, בהן היו מיוצגים נבחריה: עו״ד ד״ר רכטמן ומשה רוזנקר (בישראל) וישראל גרטנר שנספה. כדי להבטיח את נצחונה בבחירות למוסדות העיר, הוזמנו לבנדין מנהיגי המפלגה, ובכללם אברהם לוינסון. כרגיל היו עורכים לכבודו קבלות־פנים במועדון המפלגה ובבתי החברים, והיה מנעים האוירה בבדיחות־הדעת ובמנגינות עממיות ולאומיות. ...

היא רכשה את ידיעת השפה העברית על בוריה. היתה רגילה להתחרות עם בחורים יוצאי־הישיבה בקריאת "המתמיד" של ביאליק, מי מהם ייכשל בביטויים וניבים קשים, ותמיד היתה ידה על העליונה. בידיעותיה בעברית היתה היא, כאשה, מצויינת לא רק בבגדין, כי אם בזגלמбия כולה, בזמן שבו היתה שפתנו בבחינת "לשון קודש" בלבד. ...